Daniel to prorok z Judy, który jako młodzieniec został uprowadzony do Babilonu za króla Nabuchodonozora, około 605 roku p.n.e., i przez całe życie służył na obcym dworze: najpierw babilońskim, potem perskim. Biblia zna go z wyjaśnienia snu o posągu, odczytania napisu na ścianie podczas uczty Belszazara i ocalenia w jaskini lwów, a także z wizji, które wypełniają drugą połowę księgi noszącej jego imię.
W skrócie
- Pochodzenie: jeden z „synów Judy” (Dn 1,6), wybrany spośród młodzieńców z rodu królewskiego i z możnych (Dn 1,3). Imienia ojca i dokładnego rodowodu tekst nie podaje.
- Imiona: hebrajskie Daniel, zwykle tłumaczone jako Bóg jest moim sędzią, i babilońskie Belteszassar, nadane na dworze (Dn 1,7).
- Okres: od trzeciego roku Joakima (Dn 1,1) do trzeciego roku Cyrusa (Dn 10,1), czyli w przybliżeniu od 605 do 536 roku p.n.e. Daty to przybliżone przeliczenie, nie liczby z tekstu.
- Urzędy: zarządca prowincji Babilonu i przełożony mędrców (Dn 2,48), „trzeci w królestwie” za Belszazara (Dn 5,29), jeden z trzech zwierzchników nad satrapami za Dariusza (Dn 6,2).
- Najważniejsze wydarzenia: próba dziesięciu dni przy królewskim stole (Dn 1,8-16), sen o posągu (Dn 2), sen o drzewie (Dn 4), napis na ścianie (Dn 5), lwia jama (Dn 6).
- Wizje: cztery bestie (Dn 7), baran i kozioł (Dn 8), siedemdziesiąt tygodni (Dn 9), ostatnie objawienie o królach północy i południa (Dn 10–12).
- Gdzie występuje: w Księdze Daniela, w Ez 14,14.20 i 28,3 (utożsamienie sporne), a w Nowym Testamencie w Mt 24,15 i Mk 13,14; do jego przygody nawiązuje też Hbr 11,33.
Uprowadzenie do Babilonu i nowe imię (Dn 1,1-7)
W trzecim roku panowania Joakima, króla Judy, Nabuchodonozor oblega Jerozolimę, a Jahwe (PAN) wydaje w jego ręce króla i część naczyń świątyni. Babilończyk wywozi je „do ziemi Szinear” i składa w skarbcu swojego boga (Dn 1,2). Tę samą scenę krótko odnotowuje 2 Krn 36,6-7.
Nabuchodonozor nie zabija zdolnych jeńców, tylko ich szkoli. Aszpenaz, przełożony eunuchów, ma wybrać młodzieńców bez skazy, pojętnych i wykształconych, i przez trzy lata uczyć ich „pisma i języka chaldejskiego” (Dn 1,4-5). Tak przygotowywano urzędników dworu Babilonu. Czy Chaldejczycy u Daniela to lud, czy klasa uczonych, omawia osobny wpis.
Wśród wybranych jest czterech młodych Judejczyków: Daniel, Chananiasz, Miszael i Azariasz. Przełożony eunuchów nadaje im nowe imiona: Belteszassar, Szadrak, Meszak i Abed-Nego (Dn 1,7). Nabuchodonozor powie później o Danielu, że jego imię brzmi Belteszassar, „zgodnie z imieniem mojego boga” (Dn 4,8). Hebrajskie imię odwołuje się do Boga Izraela jako sędziego; szczegóły podaje artykuł o znaczeniu imienia Daniel.
Próba dziesięciu dni przy królewskim stole (Dn 1,8-21)
Pierwszy konflikt dotyczy jedzenia: król wyznaczył młodzieńcom porcję ze swojego stołu i wina, które sam pił (Dn 1,5).
Ale Daniel postanowił w swoim sercu, że nie splami się potrawami króla ani winem, które król pił. Poprosił więc przełożonego eunuchów, aby nie musiał się splamić.
Dn 1,8 (UBG)
Tekst mówi o splamieniu, czyli o kategorii czystości znanej z Prawa, a nie o diecie w dzisiejszym sensie. Nie wyjaśnia, co dokładnie Daniel uznał za skalane: mięso zwierząt nieczystych, mięso z krwią, pokarm ofiarowany wcześniej bóstwom czy wszystko naraz. Te wątki rozwija wpis o wierności Daniela na dworze Babilonu, a ogólne zasady opisuje strona o prawie dietetycznym.
Daniel nie protestuje, tylko prosi i negocjuje ze strażnikiem: dziesięć dni jarzyn i wody, po których sługa sam porówna ich wygląd z innymi (Dn 1,11-13). Po próbie wyglądają lepiej od pozostałych. Nie był to też wegetarianizm z zasady: kilkadziesiąt lat później Daniel opisuje trzy tygodnie żałoby, podczas których „mięsa i wina nie brałem do ust” (Dn 10,3). Poza żałobą jadał więc mięso i pił wino; w Dn 1 chodziło o to, co by go splamiło.
Na koniec szkolenia król stwierdza, że czterej Judejczycy są dziesięciokrotnie bieglejsi od magów i astrologów całego królestwa (Dn 1,20). Wiedzę dał im Bóg, a Danielowi osobno zrozumienie widzeń i snów (Dn 1,17). Rozdział zamyka zdanie obejmujące całą karierę: Daniel był na dworze „aż do pierwszego roku króla Cyrusa” (Dn 1,21).
Sen o posągu i awans na dworze (Dn 2)
W drugim roku panowania Nabuchodonozor ma sen, który odbiera mu spokój. Żąda od mędrców, by opowiedzieli mu sen i go wyjaśnili. Gdy nie potrafią, każe zgładzić wszystkich mędrców Babilonu, a więc także Daniela i jego towarzyszy. Daniel rozmawia z Ariochem, dowódcą straży, prosi króla o czas, a przyjaciołom mówi, by prosili „Boga nieba o miłosierdzie” (Dn 2,14-18). Odpowiedź przychodzi w nocnym widzeniu, a Daniel najpierw błogosławi Boga, który „zmienia czasy i okresy, usuwa królów i ustanawia królów” (Dn 2,21).
Przed królem Daniel zaczyna od zastrzeżenia: tajemnicy nie potrafią oznajmić mędrcy ani wróżbici, „Jest jednak Bóg w niebie, który objawia tajemnice” (Dn 2,28). O sobie dodaje, że rozwiązanie otrzymał „nie za jakąś mądrość, jakbym miał jej więcej niż wszyscy żyjący” (Dn 2,30). Opisuje posąg ze złota, srebra, brązu, żelaza i gliny, skruszony przez kamień odcięty bez pomocy rąk — obraz królestwa ustanowionego przez Boga, które nie zostanie zniszczone (Dn 2,44). Cztery królestwa omawiają wpisy Daniel 2 — posąg z czterech metali oraz sen o posągu i kamień niewycięty ręką.
Król pada na twarz przed Danielem i każe złożyć mu ofiarę i kadzidło (Dn 2,46), a zaraz potem wyznaje, że Bóg Daniela jest „Bogiem bogów i Panem królów” (Dn 2,47). Tekst nie mówi, jak Daniel przyjął hołd. Został panem nad prowincją Babilonu i głównym przełożonym mędrców, ale wyprosił stanowiska dla trzech przyjaciół, a sam „pozostał w bramie króla” (Dn 2,49), czyli przy dworze.
Piec ognisty — rozdział bez Daniela (Dn 3)
Najbardziej znana scena z trzema przyjaciółmi rozgrywa się pod nieobecność Daniela. Nabuchodonozor stawia na równinie Dura złoty posąg i każe wszystkim urzędnikom oddać mu pokłon. Oskarżyciele donoszą tylko na trzech: Szadraka, Meszaka i Abed-Nego (Dn 3,12). Trafiają do rozpalonego pieca i wychodzą z niego nietknięci (zob. streszczenie Daniela 3). Daniel w całym rozdziale nie pada ani razu, a tekst nie tłumaczy dlaczego; przypuszczenia, że przebywał poza stolicą albo chroniła go pozycja, są domysłami.
Sen o drzewie i szaleństwo Nabuchodonozora (Dn 4)
Rozdział czwarty ma formę listu samego Nabuchodonozora, pisanego niemal w całości w pierwszej osobie. Król opowiada sen o wielkim drzewie, które zostaje ścięte. Zwraca się do Daniela: „Belteszassarze, przełożony magów”, i mówi, że jest w nim „duch świętych bogów” (Dn 4,8-9) — to język pogańskiego władcy, nie wyznanie Daniela.
Daniel rozumie znaczenie snu i przez godzinę stoi osłupiały (Dn 4,19). Nie cieszy się z upadku władcy, który zburzył jego kraj, ale mówi prawdę wprost — drzewem jest sam król — i daje radę: „przerwij swoje grzechy sprawiedliwością, a swoje nieprawości miłosierdziem nad biednymi” (Dn 4,27). Po dwunastu miesiącach król, chlubiąc się Babilonem, traci rozum i żyje z dala od ludzi, aż uzna władzę Najwyższego (Dn 4,29-37). Zob. wpisy o szaleństwie Nabuchodonozora i o milczeniu źródeł babilońskich w sprawie siedmiu czasów.
Uczta Belszazara i napis na ścianie (Dn 5)
Następna scena przenosi czytelnika o kilkadziesiąt lat dalej. Król Belszazar (w innych przekładach Belszassar albo Baltazar) urządza ucztę dla tysiąca dostojników i każe przynieść naczynia zabrane ze świątyni w Jerozolimie, by z nich pić (Dn 5,1-2). Pojawia się ręka, która pisze na ścianie. Mędrcy są bezradni; dopiero królowa przypomina o człowieku, którego Nabuchodonozor ustanowił przełożonym magów. Król pyta Daniela, czy jest tym Danielem „z synów uprowadzonych z Judy” (Dn 5,13), jakby go nie znał.
Daniel odmawia przyjęcia nagród: „Twoje upominki niech pozostaną przy tobie” (Dn 5,17). Najpierw przypomina upokorzenie Nabuchodonozora i zarzuca królowi, że znał tę historię, a mimo to pił z naczyń domu Bożego (Dn 5,22-23). Słowa mene, tekel, peres objaśnia jako wyrok: królestwo policzone, król zważony i znaleziony lekki, państwo oddane Medom i Persom (Dn 5,26-28). Mimo odmowy zostaje odziany w purpurę i ogłoszony „jako trzeci w królestwie” (Dn 5,29). Tej samej nocy Belszazar ginie (Dn 5,30). Szczegóły podaje wpis Mene, Tekel, Peres.
Tabliczki klinowe znają Belszazara jako syna i współregenta Nabonida, ostatniego króla Babilonu, co tłumaczy owo trzecie miejsce — zob. wpis o Belszassarze, Nabonidzie i upadku Babilonu. Samo zajęcie miasta przez Persów w 539 roku p.n.e. relacjonuje Kronika Nabonida.
Daniel w jaskini lwów (Dn 6)
Nowy władca, Dariusz Med, ustanawia stu dwudziestu satrapów i trzech zwierzchników nad nimi. Daniel jest pierwszym z trzech, a król zamierza powierzyć mu całe królestwo (Dn 6,1-3). Rywale nie znajdują na niego haka, bo „był on wierny i żadnej winy ani wady nie można było w nim znaleźć” (Dn 6,4). Zostaje im jedna droga: oskarżenie dotyczące prawa jego Boga. Namawiają króla do dekretu, który na trzydzieści dni zakazuje kierowania próśb do jakiegokolwiek boga lub człowieka poza królem; karą ma być wrzucenie do lwiej jamy (Dn 6,7).
A gdy Daniel dowiedział się, że zostało podane na piśmie, wszedł do swego domu; a otwierając okna w swoim pokoju w stronę Jerozolimy, trzy razy dziennie klękał na kolanach, modlił się i chwalił swego Boga, jak to czynił przedtem.
Dn 6,10 (UBG)
Daniel niczego nie zmienia ani nie demonstruje. Modli się tak, „jak to czynił przedtem”. Okna ku Jerozolimie przypominają prośbę Salomona o modlitwę wygnańców zwróconych ku temu miastu (1 Krl 8,48), a trzy pory — słowa psalmisty: „Wieczorem, rano i w południe” (Ps 55,17); sam Dn 6 tych tekstów jednak nie przywołuje. Ten wątek rozwija wpis Daniel w lwiej jamie — okna otwarte w stronę Jerozolimy.
Król, związany własnym dekretem, nie może go ocalić; jamę przykrywa kamień opieczętowany sygnetami (Dn 6,17). O świcie Dariusz słyszy z jamy odpowiedź: Bóg posłał swego anioła, który zamknął lwom paszcze (Dn 6,22). Na Danielu nie znaleziono żadnej rany, „bo wierzył w swojego Boga” (Dn 6,23). Narrator bez komentarza dodaje, że do jamy wrzucono potem oskarżycieli wraz z ich żonami i dziećmi (Dn 6,24).
Obrazy często pokazują Daniela wśród lwów jako młodzieńca. Tekst nie podaje jego wieku, ale jeśli w 605 roku p.n.e. był młodzieńcem, po upadku Babilonu mógł mieć około osiemdziesięciu lat — to tylko szacunek. Rozdział kończy się zdaniem, że Danielowi dobrze się powodziło za Dariusza i za Cyrusa (Dn 6,28). Kim był Dariusz Med, nie wiadomo; propozycje zebrano we wpisie Dariusz Med — postać, której nie znaleziono.
Wizje z czasów Belszazara (Dn 7–8)
Rozdziały 7 i 8 cofają się do pierwszego i trzeciego roku Belszazara, czyli do czasu przed ucztą z rozdziału 5. Daniel nie wyjaśnia już snów innym, tylko sam otrzymuje widzenia, których nie rozumie.
W Dn 7 widzi cztery bestie wychodzące z morza, sąd, przy którym zasiada Odwieczny, oraz postać opisaną jako ktoś „podobny do Syna Człowieka”, która otrzymuje wieczne panowanie (Dn 7,13-14). Sen spisał (Dn 7,1), a po wszystkim był zatrwożony (Dn 7,28). Znaczenie bestii omawia wpis Daniel 7 — cztery bestie i mały róg, tytuł Syna Człowieczego — Syn Człowieczy przed Odwiecznym, a historię wykładu Dn 7,25 — artykuł o małym rogu, który miał zmienić czasy i prawo.
W Dn 8 Daniel ogląda w widzeniu pałac w Suzie nad rzeką Ulaj: baran o dwóch rogach przegrywa z kozłem, którego wielki róg zostaje złamany. Baran to królowie Medów i Persów, kozioł — król Grecji (Dn 8,20-21). Objaśnia to Gabriel, którego imię pada tu po raz pierwszy (Dn 8,16). Po widzeniu Daniel pisze: „zemdlałem i chorowałem przez kilka dni” (Dn 8,27), po czym wrócił do spraw króla. Liczbę 2300 wieczorów-poranków omawia wpis Daniel 8 — baran, kozioł i 2300.
Modlitwa pokutna i siedemdziesiąt tygodni (Dn 9)
W pierwszym roku Dariusza Daniel czyta księgi i rozumie z nich zapowiedź Jeremiasza, że spustoszenie Jerozolimy potrwa siedemdziesiąt lat (Dn 9,2; por. Jr 29,10). Prorok czyta innego proroka (zob. siedemdziesiąt lat Jeremiasza) i nie czeka biernie, tylko pości w worze i popiele i wyznaje winę ludu, włączając w nią siebie: „Zgrzeszyliśmy, dopuściliśmy się nieprawości” (Dn 9,5).
Nakłoń, mój Boże, swego ucha i wysłuchaj; otwórz swe oczy i zobacz nasze spustoszenia i miasto, które jest nazwane twoim imieniem, bo nie ze względu na naszą sprawiedliwość zanosimy swoje błagania przed ciebie, ale ze względu na twoje wielkie miłosierdzie. Panie, wysłuchaj! Panie, przebacz! Panie, spójrz i działaj. Nie zwlekaj ze względu na siebie samego, mój Boże, bo twoje miasto i twój lud są nazwane twoim imieniem.
Dn 9,18-19 (UBG)
Gdy jeszcze się modli, przychodzi Gabriel „w czasie ofiary wieczornej” (Dn 9,21). Świątynia leży w gruzach, a godzinę nadal wyznacza porządek jej służby. Gabriel mówi mu: „jesteś bardzo umiłowany” (Dn 9,23) i przynosi słowo o siedemdziesięciu tygodniach. Samą modlitwę omawia wpis Modlitwa pokutna Daniela, a proroctwo z wersetów 24–27 — Daniel 9,24-27 — siedemdziesiąt tygodni.
Ostatnie objawienie nad Tygrysem (Dn 10–12)
Ostatnia data w życiu Daniela to trzeci rok Cyrusa (Dn 10,1). Wygnańcy mogli już wracać do Judy (Ezd 1,1-3), a Daniel jest wciąż daleko od niej. Po trzech tygodniach żałoby stoi nad rzeką Chiddekel, którą zwykle utożsamia się z Tygrysem (por. Rdz 2,14), i widzi męża ubranego w lnianą szatę (Dn 10,4-5). Traci siły i pada twarzą ku ziemi w głęboki sen (Dn 10,8-9). Posłaniec dwa razy zwraca się do niego „mężu bardzo umiłowany” (Dn 10,11.19) i mówi o oporze księcia Persji i o pomocy Michała (Dn 10,13). Ten wątek wyjaśnia wpis Książę Persji i książę Grecji oraz artykuł o Michale, księciu narodu Izraela.
Rozdział 11 opisuje wojny króla północy i króla południa. Rozdział 12 mówi o czasie ucisku, wybawieniu ludu zapisanego w księdze i o umarłych, którzy „śpią w prochu ziemi” i obudzą się, jedni do życia wiecznego, drudzy ku hańbie (Dn 12,2). To jedno z najwyraźniejszych miejsc w Pismach Hebrajskich, które przedstawiają śmierć jako sen, a nadzieję jako zmartwychwstanie. Łączy je z J 5,28-29 wpis o dwóch zmartwychwstaniach, a szerzej temat omawia strona co dzieje się po śmierci.
Daniel przyznaje, że usłyszał, ale nie zrozumiał, i pyta o koniec. Słyszy, że słowa są zamknięte i zapieczętowane aż do czasu ostatecznego (Dn 12,8-9). Ostatnie zdanie księgi jest skierowane do niego osobiście:
Ale ty idź swoją drogą do końca. Odpoczniesz i pozostaniesz w swoim losie przy końcu dni.
Dn 12,13 (UBG)
Obietnica nie mówi o pójściu do nieba: Daniel ma odpocząć, czyli umrzeć i spać jak inni, a „przy końcu dni” stanąć do swojego losu. Hebrajski czasownik oznacza tu stanąć albo powstać, stąd w wielu przekładach powstaniesz. Liczby 1290 i 1335 dni omawia wpis Daniel 12 — czas ucisku, a cały ciąg rozdziałów 10–12 — ostatnia wizja Daniela.
Daniel u Ezechiela — ten sam człowiek? (Ez 14,14.20; 28,3)
Ezechiel, prorok wygnańców w Babilonii, dwa razy wymienia trzech sprawiedliwych: „Noe, Daniel i Hiob” (Ez 14,14; por. 14,20). Nawet oni ocaliliby w grzesznym kraju tylko siebie. Władca Tyru słyszy zaś ironicznie, że jest „mądrzejszy od Daniela” (Ez 28,3). Czy chodzi o Daniela z Babilonu, jest sporne.
Za utożsamieniem przemawia to, że Ezechiel był jego współczesnym i działał w tym samym kraju, a mądrość Daniela była na dworze znana (Dn 1,20; 2,48). Przeciw — że Daniel byłby wtedy człowiekiem stosunkowo młodym, wymienionym jednym tchem z dawnymi postaciami: Noem i Hiobem. Część badaczy łączy imię u Ezechiela, zapisane w tekście spółgłoskowym nieco krócej, z Danelem, sprawiedliwym sędzią z kananejskiego eposu znalezionego w Ugarit. Krytycy tej propozycji pytają, czemu prorok Jahwe miałby stawiać za wzór bohatera pogańskiej legendy. Tekst sporu nie rozstrzyga.
Daniel w Nowym Testamencie
Jeszua (Jezus) w mowie na Górze Oliwnej mówi o obrzydliwości spustoszenia, „o której mówił prorok Daniel” (Mt 24,15; podobnie Mk 13,14). Tylko tu Nowy Testament wymienia Daniela z imienia, i to jako proroka, choć w hebrajskim układzie jego księga stoi wśród Pism, nie Proroków. Zob. wpis Obrzydliwość spustoszenia — Mateusz 24,15.
Przed Sanhedrynem Jeszua zapowiada, że ujrzą Syna Człowieczego „przychodzącego na obłokach niebieskich” (Mt 26,64) — to nawiązanie do Dn 7,13. List do Hebrajczyków wylicza bohaterów wiary, którzy „zamknęli paszcze lwom” i „Zgasili moc ognia” (Hbr 11,33-34), nie podając imion; czytelnik znający Dn 3 i 6 rozpoznaje Daniela i jego przyjaciół. Bestia z Ap 13,2 łączy cechy zwierząt z Dn 7.
Kiedy powstała Księga Daniela
Tradycja żydowska i chrześcijańska przypisuje księgę Danielowi i umieszcza ją w VI wieku p.n.e.; w rozdziałach 7–12 Daniel mówi w pierwszej osobie. W badaniach historyczno-krytycznych przeważa pogląd, że ostateczna postać księgi pochodzi z II wieku p.n.e., z okresu prześladowań za Antiocha IV Epifanesa, około 167–164 roku, i wykorzystuje starsze opowiadania dworskie. Głównym argumentem jest szczegółowość Dn 11; zwolennicy datowania wcześniejszego czytają ten rozdział jako zapowiedź. Język księgi, częściowo aramejski (Dn 2,4–7,28), sporu nie rozstrzyga — zob. wpis o aramejskim Księgi Daniela. Twardym faktem jest osiem rękopisów z Qumran, z których najstarszy datuje się na okolice 125 roku p.n.e.; obie strony wyciągają z nich różne wnioski (zob. rękopisy Daniela z Qumran).
Greckie wersje dodają opowiadania o Zuzannie oraz o Belu i smoku, a także modlitwę Azariasza z pieśnią trzech młodzieńców. Nie ma ich w tekście hebrajsko-aramejskim ani w rękopisach z Qumran i nie należą do kanonu 66 ksiąg.
Czego nie wiemy
- Rodzina i wiek. Tekst nie podaje imion rodziców, nie mówi, z jakiej gałęzi rodu królewskiego czy możnych pochodził Daniel, nie wspomina o żonie ani dzieciach. Jego wiek w chwili uprowadzenia można tylko szacować z tego, że tekst zalicza go do młodzieńców (Dn 1,4).
- Czy był eunuchem. Opiekował się nim przełożony eunuchów, a Izajasz zapowiedział, że niektórzy potomkowie króla „będą eunuchami w pałacu króla Babilonu” (Iz 39,7). Stąd wniosek części czytelników, że Daniel był eunuchem; księga tego nie mówi, a hebrajskie słowo bywało też tytułem dworskim.
- Daty początkowe. Dn 1,1 mówi o trzecim roku Joakima, a Jr 25,1 utożsamia z pierwszym rokiem Nabuchodonozora czwarty rok tego króla. Zwykle tłumaczy się to różnym liczeniem lat panowania; podobnie sen z drugiego roku Nabuchodonozora (Dn 2,1) trudno pogodzić z trzyletnim szkoleniem (Dn 1,5). To hipotezy, nie rozstrzygnięcia.
- Śmierć i grób. Księga nie opisuje śmierci Daniela. Późne tradycje lokalne wskazują kilka jego grobów, najbardziej znany w Suzie (dzisiejszy Iran) — to legendy, nie dane z Pisma.
- Inni Danielowie. Biblia zna jeszcze syna Dawida z Abigail (1 Krn 3,1) oraz kapłana z rodu Itamara z czasów powrotu (Ezd 8,2; Ne 10,6) — tego drugiego opisuje wpis o Danielu kapłanie.
