Kalendarz słoneczno-księżycowy Biblii

Pismo od pierwszego rozdziału łączy czas z niebem. Czwartego dnia stworzenia Bóg ustanawia światła, które mają wyznaczać „pory roku, dni i lata". Hebrajskie słowo przetłumaczone jako „pory" to mo'adim — to samo, którym Księga Kapłańska nazywa święta Jahwe (Kpł 23,2). Kalendarz nie jest więc w Biblii sprawą techniczną, ale częścią porządku stworzenia.

Rok biblijny jest słoneczno-księżycowy: miesiące wyznacza Księżyc (od nowiu do nowiu, średnio 29,53 dnia), a rok — Słońce, czyli pory roku i żniwa. Pismo liczy w roku dwanaście miesięcy (ostatni to „dwunasty miesiąc, to jest Adar", Est 3,7), a początek roku wiąże z dojrzewającym jęczmieniem — o tym niżej.

Hebrajskie chodesz (miesiąc) pochodzi od słowa „nowy, odnowiony" — miesiąc to dosłownie „odnowienie" Księżyca. Obok niego Biblia używa słowa jerach, spokrewnionego z nazwą Księżyca (jareach).

Pierwszy, cienki sierp ukazuje się wieczorem, nisko na zachodnim niebie, zwykle 1–2 dni po nowiu astronomicznym. Wieczór, w którym go dostrzeżono, zamykał stary miesiąc — pierwszym dniem nowego był dzień, który nastawał po nim. Dzień biblijny liczymy, jak w całym serwisie, od rana (zob. Sabat). Nasz kalendarz liczy sierp dla Jerozolimy; pod siatką miesiąca podajemy chwilę nowiu astronomicznego i wieczór, w którym sierp był (albo będzie) widoczny.

Tora zwykle liczy miesiące — „pierwszy", „drugi", „siódmy". W Księgach Królewskich pojawiają się cztery dawne nazwy: Abib, Ziw, Etanim i Bul. Po wygnaniu babilońskim Izrael przejął nazwy babilońskie; w Biblii występuje ich siedem (Nisan, Siwan, Elul, Kislew, Tebet, Szebat, Adar), pozostałe znamy z późniejszej tradycji żydowskiej.

Przy wyjściu z Egiptu Bóg wyznaczył początek roku: „Ten miesiąc będzie dla was początkiem miesięcy". Nazwa tego miesiąca — Abib — oznacza kłosy zboża, które już się wykształciły, ale jeszcze nie dojrzały. Plaga gradu zniszczyła w Egipcie jęczmień, „bo jęczmień miał już kłosy" — był abib. Rok zaczynał się więc wiosną, gdy jęczmień w ziemi Izraela doszedł do tego stanu.

Pismo zna dwanaście miesięcy i nie wspomina o trzynastym. Wyznacza za to prostą zasadę: rok zaczyna się w Abib, gdy jęczmień ma kłosy. Dwanaście miesięcy księżycowych trwa jednak około 354 dni — o 11 mniej niż rok słoneczny — więc co kilka lat po dwunastym miesiącu jęczmień nie jest jeszcze gotowy. Kolejny nów nie może wtedy być Abibem: to po prostu nów przed Abib, którego Pismo nie numeruje ani nie nazywa. Tak pokazuje go nasz kalendarz — bez numeru i bez pobiblijnej nazwy „Adar II".

Dojrzewanie jęczmienia sprawdzano w polu; w kalendarzu przybliżamy je równonocą wiosenną: Abib zaczyna się od pierwszego sierpa w dniu równonocy lub po niej. W latach, gdy jęczmień dojrzał wcześniej, Abib mógł zacząć się o jeden nów wcześniej.

Nów był w Izraelu dniem świętowania, choć nie dniem odpoczynku jak szabat. Pismo pokazuje kilka jego rysów:

• Trąby. Kapłani dęli w srebrne trąby nad ofiarami „podczas waszych nowiów" (Lb 10,10), a psalm wzywa: „Zadmijcie w trąbę w czas nowiu" (Ps 81,3).
• Ofiary. „Na początku każdego waszego miesiąca" składano całopalenie z cielców, barana i baranków oraz kozła na ofiarę za grzech (Lb 28,11).
• Wspólny posiłek. Na nów Saul zasiadał do uczty z domownikami — dlatego nieobecność Dawida „drugiego dnia po nowiu" od razu zauważono (1Sm 20,5, 1Sm 20,27).
• Czas dla Boga. W nów i w szabat odwiedzano proroków (2Krl 4,23), a w nów nie handlowano — chciwi kupcy nie mogli się doczekać, „kiedy przeminie nów" (Am 8,5).
• Brama świątyni. Ezechiel widzi wschodnią bramę dziedzińca zamkniętą przez sześć dni roboczych, a otwieraną w szabat i w dniu nowiu (Ez 46,1).

Prorocy przypominają, że samo zachowywanie dat nie wystarczy — Bóg odrzuca „nowie i szabaty" połączone z nieprawością (Iz 1,13-14). A jednocześnie zapowiadają przyszłość, w której „od nowiu do nowiu księżyca i od szabatu do szabatu przychodzić będzie wszelkie ciało, aby oddać pokłon" Bogu. Paweł nazywa święta, nowie i szabaty „cieniem rzeczy przyszłych" — obrazem tego, co się jeszcze wypełni.

Z historii (poza Biblią): Miszna (traktat Rosz ha-Szana, II w.) opisuje, jak w czasach Drugiej Świątyni świadkowie, którzy dostrzegli sierp, stawali przed sądem w Jerozolimie; po przesłuchaniu ogłaszano „uświęcony!", a wiadomość przekazywano ogniskami na szczytach wzgórz, później posłańcami.

Wszystkie święta z Księgi Kapłańskiej 23 mają datę w miesiącu księżycowym, więc ich położenie względem faz jest stałe:

• Pascha — 14. dnia 1. miesiąca o zmierzchu, a od 15. dnia Święto Przaśników: pełnia.
• Szawuot — 50 dni od snopa pierwocin, liczone od dnia „nazajutrz po szabacie".
• Dzień Trąbienia — 1. dnia 7. miesiąca: jedyne święto przypadające na nów.
• Dzień Przebłagania — 10. dnia 7. miesiąca.
• Święto Namiotów — od 15. dnia 7. miesiąca przez siedem dni: znowu pełnia, i ósmy dzień zgromadzenia.

Daty świąt z odliczaniem znajdziesz w kalendarzu świąt; powyższy kalendarz pokazuje, jak wypadają według obserwacji sierpa nad Jerozolimą.

Księżyc wyznacza miesiące i święta roczne, ale nie tydzień. Szabat to siódmy dzień, liczony nieprzerwanie od stworzenia — dlatego w siatce kalendarza tygodnie mają stałe kolumny, a miesiąc może zacząć się w dowolnym dniu tygodnia. Szabat trwa w sobotę, od rana do zachodu słońca. Więcej: Sabat — siódmy dzień.

Księżyc jest w Piśmie obrazem wierności Boga i znakiem czasów ostatecznych.

W Księdze Jubileuszów i w tekstach z Qumran (II–I w. p.n.e.) występuje kalendarz słoneczny: 364 dni, 52 tygodnie, święta zawsze w tym samym dniu tygodnia. Jego zwolennicy odrzucali kalendarz świątynny oparty na Księżycu. Te księgi nie należą do Pisma, a Biblia wiąże miesiąc z nowiem (Lb 28,11) i zapowiada oddawanie czci „od nowiu do nowiu" — dlatego nasz kalendarz jest słoneczno-księżycowy.

Godziny w czasie polskim. Nów astronomiczny to koniunkcja — sierp widać zwykle 1–2 wieczory później.

• Fazy Księżyca — algorytm J. Meeusa („Astronomical Algorithms", rozdz. 49), dokładność do kilku minut.
• Pierwszy sierp — kryterium widoczności B. Yallopa (1997) dla Jerozolimy; miesiąc zaczyna się dniem następującym po wieczorze, w którym sierp jest widoczny gołym okiem.
• Początek roku — pierwszy sierp w dniu równonocy wiosennej lub po niej (przybliżenie dojrzałości jęczmienia).
• Kalendarz żydowski — obliczany według reguł Hillela II, podany do porównania.

To szacunek astronomiczny, a nie wyrocznia: chmury, pył i ostrość wzroku sprawiały, że sierp dostrzegano czasem dzień później. Obliczenia wykonuje Twoja przeglądarka — strona nie wysyła nigdzie żadnych danych.