Co to za święto
Szawuot („Tygodnie") to jedyne święto, którego daty nie wyznacza dzień miesiąca, lecz odliczanie: siedem pełnych tygodni — pięćdziesiąt dni — od złożenia snopa pierwocin w czasie Przaśników (Kapłańska 23,15-16). Stąd greckie imię Pięćdziesiątnica (Pentekoste). Było to radosne święto żniw pszenicy, gdy przynoszono Jahwe dwa kwaszone chleby jako pierwociny plonu.
W tradycji Izraela Szawuot łączono również z nadaniem Prawa (Tory) na górze Synaj — pięćdziesiąt dni po wyjściu z Egiptu. Święto to spina więc odkupienie (Pascha) z darem Bożego Słowa, które miało kształtować życie odkupionego ludu.
Znaczenie prorocze
W dniu Pięćdziesiątnicy, gdy uczniowie byli razem, Jahwe wylał swojego Ducha (Dzieje 2). To, co na Synaju zostało wypisane na kamiennych tablicach, teraz — zgodnie z obietnicą Jeremiasza, którą przytacza List do Hebrajczyków — zaczęło być wpisywane w ludzkie serca: „Dam moje prawa w ich umysły i wypiszę je na ich sercach" (Hebrajczyków 8,10; Jeremiasza 31,33).
Dwa kwaszone chleby, składane w to święto, wielu widzi jako obraz jednego ludu Bożego gromadzonego z Izraela i z narodów. Szawuot jest świętem pierwocin wielkiego żniwa — początkiem, który zapowiada pełne zgromadzenie w dniach ostatecznych.
Szawuot w Torze: liczenie pięćdziesięciu dni
Najpełniejszy przepis o Szawuot stoi w Księdze Kapłańskiej, w rozdziale, który wylicza wszystkie wyznaczone czasy Jahwe (PAN) (streszczenie Kapłańskiej 23).
I odliczycie sobie od pierwszego dnia po szabacie, od dnia, w którym przynieśliście snop kołysania, siedem pełnych tygodni. Aż do pierwszego dnia po siódmym szabacie odliczycie pięćdziesiąt dni i wtedy złożycie Panu nową ofiarę pokarmową. Przyniesiecie z waszych domów dwa chleby na ofiarę kołysania. Będą one z dwóch dziesiątych efy mąki pszennej, upieczone na zakwasie; to będą pierwociny dla Pana. Razem z tym chlebem złożycie w ofierze siedem rocznych baranków bez skazy, jednego młodego cielca i dwa barany. Będą one na ofiarę całopalenia dla Pana wraz z ich ofiarą pokarmową i ofiarami z płynów. Będzie to ofiara spalana na miłą woń dla Pana. Złożycie też jednego kozła na ofiarę za grzech i dwa roczne baranki na ofiarę pojednawczą. I kapłan będzie je kołysał razem z chlebem pierwocin na ofiarę kołysania przed Panem wraz z dwoma barankami. One będą poświęcone Panu, przeznaczone dla kapłana. I ogłosicie w tym dniu święto; będzie to dla was święte zgromadzenie. Nie będziecie wykonywać żadnej uciążliwej pracy. To będzie wieczysta ustawa we wszystkich waszych domach, przez wszystkie wasze pokolenia.
Kpł 23,15-21 (UBG)
Z tego tekstu wynikają trzy rzeczy. Po pierwsze, święto nie ma stałej daty w miesiącu: liczy się siedem pełnych tygodni od dnia następnego po szabacie w czasie Przaśników, od dnia, w którym przyniesiono snop kołysania (Kpł 23,15-16). O tym, jak rozumieć słowo szabat w tym miejscu, spierano się już w czasach Drugiej Świątyni, dlatego kalendarze różnych wspólnot nie zawsze się zgadzają. Daty według zasad serwisu podaje kalendarz biblijny. Na 2027 rok są orientacyjne, bo zależą od nowiu i dojrzewania jęczmienia; jak liczy się miesiące, wyjaśnia kalendarz księżycowy. Samo odliczanie dni opisuje hasło omer, czyli liczenie omeru. Po drugie, jest to dzień świętego zgromadzenia, w którym nie wykonuje się uciążliwej pracy. Po trzecie, ofiary tego dnia są ofiarami z nowego zboża: po snopie jęczmienia z czasu Przaśników przychodzi pszenica — Księga Wyjścia nazywa Szawuot świętem „pierwociny żniwa pszenicy” (Wj 34,22), a gdzie indziej po prostu Świętem Żniw (Wj 23,16). Księga Liczb mówi o nim krótko jako o „dniu pierwocin” (Lb 28,26). Więcej o samych pierwocinach w haśle Pierwociny (bikkurim).
Księga Powtórzonego Prawa dodaje to, czego Kapłańska nie mówi: jak ma wyglądać świętowanie.
Odliczysz sobie siedem tygodni. Zaczniesz liczyć te siedem tygodni od zapuszczenia sierpa w zboże. Potem będziesz obchodził Święto Tygodni dla Pana, swego Boga, z dobrowolną ofiarą twojej ręki, którą dasz stosownie do tego, jak cię błogosławił Pan, twój Bóg. A w miejscu, które Pan, twój Bóg, wybierze na mieszkanie dla swego imienia, będziesz się radował przed Panem, swoim Bogiem, ty, twój syn i twoja córka, twój sługa i twoja służąca, Lewita, który jest w twoich bramach, przybysz, sierota i wdowa, którzy będą wśród was. I będziesz pamiętał, że byłeś niewolnikiem w Egipcie. Dlatego pilnuj wypełnienia tych nakazów.
Pwt 16,9-12 (UBG)
Lista gości jest tu ważniejsza niż lista ofiar. Obok rodziny i sług przy stole mają siedzieć lewita, przybysz, sierota i wdowa — ludzie bez własnej ziemi i bez własnych żniw. Świętowanie plonów polega na tym, żeby podzielić się nimi z tymi, którzy plonów nie mają. Zaraz po przepisie o Szawuot Kapłańska przypomina zresztą, by nie wycinać doszczętnie skraju pola, lecz zostawić je „dla ubogiego i przybysza” (Kpł 23,22). Szawuot było też jednym z trzech świąt pielgrzymich, na które mężczyźni Izraela mieli stawać przed Jahwe „w miejscu, które on wybierze” (Pwt 16,16).
Synaj: trzeci miesiąc i nadanie Prawa
Księga Wyjścia podaje, że Izrael dotarł pod Synaj „w trzecim miesiącu od wyjścia synów Izraela z ziemi Egiptu” (Wj 19,1). Po trzech dniach przygotowań, „trzeciego dnia o poranku” (Wj 19,16), nad górą pojawiły się grzmoty i obłok, a Bóg ogłosił ludowi Dziesięć przykazań (Wj 20; streszczenie Wyjścia 19). Czas się zgadza: od Paschy w pierwszym miesiącu do trzeciego miesiąca mija mniej więcej tyle, ile trwa odliczanie do Szawuot.
Trzeba jednak powiedzieć uczciwie: Tora nigdzie nie mówi wprost, że Prawo dano w dniu Szawuot. Przepisy o święcie w Kpł 23, Lb 28 i Pwt 16 mówią o żniwach i pierwocinach, a nie o Synaju. Połączenie obu wydarzeń jest tradycją, i to starą. Księga Jubileuszów, apokryf z II wieku p.n.e., każe obchodzić Święto Tygodni co roku jako odnowienie przymierza i wiąże je z pobytem Izraela pod Synajem. Talmud babiloński (traktat Pesachim 68b) mówi już wprost, że Szawuot to dzień, w którym dano Torę. Jest to jednak wniosek z chronologii, nie słowo Tory. O samym miejscu pisze hasło Góra Synaj.
Pięćdziesiątnica w Dziejach Apostolskich
Dzieje Apostolskie opisują Szawuot obchodzone w Jerozolimie kilka tygodni po zmartwychwstaniu Jeszui (Jezusa). Gdy uczniowie byli razem, rozległ się odgłos z nieba i wszyscy zostali napełnieni Duchem Świętym (Dz 2,1-4). Przebieg tamtego dnia, krok po kroku, opisujemy w tekście o zesłaniu Ducha Świętego.
Tłum, który zbiegł się na ten odgłos, był tłumem pielgrzymów z wielu krajów (Dz 2,5), którzy przyszli do Jerozolimy na święto nakazane przez Torę. Piotr wyjaśnił im, co widzą, słowami proroka Joela — Bóg mówi tam: „wyleję z mego Ducha na wszelkie ciało” (Dz 2,17). Oba teksty zestawia artykuł Wylanie Ducha na wszelkie ciało — cytat Piotra w Szawuot. Tego dnia ochrzczono około trzech tysięcy osób (Dz 2,41; streszczenie Dziejów 2).
Duch, który zstąpił w Szawuot, jest w Piśmie Duchem samego Jahwe — Jego obecnością i mocą, którą się wylewa. Piotr mówi, że to wywyższony Jeszua otrzymał od Ojca obiecanego Ducha i wylał Go na uczniów (Dz 2,33). Dar Ducha nie odsuwa Prawa na bok: Jeremiasz zapowiadał Prawo wpisane w serce (zob. Nowe przymierze w Jr 31), a Ezechiel, że Bóg włoży swojego Ducha do wnętrza ludu i sprawi, że będzie on chodził według Jego ustaw (Ez 36,27). Kim jest Duch według Pisma, omawia artykuł Kim jest Duch Święty?.
Paweł także liczył czas według tego święta. Pisał z Efezu, że zostanie tam „aż do Pięćdziesiątnicy” (1 Kor 16,8), a pod koniec trzeciej podróży spieszył się, „aby, jeśli to możliwe, być na dzień Pięćdziesiątnicy w Jerozolimie” (Dz 20,16).
Księga Rut i żniwa
W synagogach w Szawuot czyta się Księgę Rut. To zwyczaj, a nie nakaz Tory, ale ma oparcie w samym tekście. Historia dzieje się podczas żniw: Noemi i Rut przychodzą do Betlejem „na początku żniw jęczmienia” (Rt 1,22), a Rut zbiera kłosy na polu Boaza, „dopóki nie skończyły się żniwa jęczmienia i pszenicy” (Rt 2,23). To mniej więcej czas od snopa pierwocin do Szawuot (streszczenie Rut 2).
Rut korzysta z prawa, które Tora zapisała tuż obok przepisu o Szawuot: pokłosie zostawia się dla ubogiego i przybysza. Sama jest przybyszką, Moabitką, która wybrała Boga Izraela.
Rut jednak odpowiedziała: Nie nalegaj na mnie, abym cię opuściła i odeszła od ciebie. Gdziekolwiek bowiem pójdziesz i ja pójdę, a gdziekolwiek zamieszkasz i ja zamieszkam. Twój lud będzie moim ludem, a twój Bóg będzie moim Bogiem.
Rt 1,16 (UBG)
Z tej obcej kobiety pochodzi Obed, dziadek Dawida (Rt 4,17). Księga pokazuje więc w jednej rodzinie to, o czym mówi Pwt 16: przybysz nie stoi za płotem święta, tylko siedzi przy stole. Jej losy opisuje biografia Rut — Moabitka i prababka króla Dawida.
Szawuot a Zielone Świątki
Kościelna uroczystość Zesłania Ducha Świętego, w Polsce zwana Zielonymi Świątkami, wyrosła z opisu w Dz 2, a więc z biblijnego Szawuot. Z czasem odłączyła się od kalendarza Tory: Kościoły liczą pięćdziesiąt dni od Wielkanocy, a nie od snopa pierwocin z Kpł 23, dlatego daty obu świąt w danym roku mogą się różnić. Skąd wzięła się polska nazwa, wyjaśniamy w tekście o zesłaniu Ducha. Opisujemy to informacyjnie: serwis obchodzi Szawuot tak, jak opisuje je Tora.
Jak obchodzić Szawuot według Pisma
Tora podaje niewiele szczegółów, ale są one jasne:
- Święte zgromadzenie i odpoczynek. Tego dnia nie wykonuje się uciążliwej pracy (Kpł 23,21; Lb 28,26). Jak każdy dzień biblijny, Szawuot trwa od rana do wieczora.
- Radość przed Jahwe. Pwt 16,11 każe się radować całą rodziną.
- Dzielenie się. Do świętowania należą ci, którzy nie mają własnych plonów: lewita, przybysz, sierota i wdowa. Dziś oznacza to konkretny gest wobec kogoś w potrzebie.
- Dobrowolny dar. Świętuje się „z dobrowolną ofiarą twojej ręki” (Pwt 16,10), stosownie do tego, jak Bóg pobłogosławił. Ofiary świątynne ustały wraz ze zburzeniem świątyni, ale wdzięczność za pierwsze owoce pracy nie ustała (zob. czy trzeba oddawać pierwociny).
- Pamięć. „I będziesz pamiętał, że byłeś niewolnikiem w Egipcie” (Pwt 16,12) — Szawuot kończy drogę, która zaczęła się od Paschy.
W tradycji żydowskiej przyjęły się także inne zwyczaje: nocne czuwanie nad Torą, potrawy z nabiału, dekorowanie synagog zielenią. Można je poznać i uszanować, ale są tradycją, a nie przykazaniem. Pismo nie każe czuwać w noc przed Szawuot ani jeść w tym dniu określonych potraw.