Góra Synaj, w części ksiąg nazywana Horebem, to miejsce, w którym według Księgi Wyjścia Jahwe (PAN) zawarł przymierze z Izraelem i ogłosił Dziesięć przykazań. Leżała na pustyni między Egiptem a Kanaanem. Najczęściej szuka się jej na Półwyspie Synajskim, ale Pismo nie wskazuje konkretnego szczytu, a tradycja, która od IV wieku utożsamia ją z Dżebel Musa na południu półwyspu, jest o ponad tysiąc lat młodsza od opisanych wydarzeń.
W skrócie
- Położenie: pustynia między Egiptem a Kanaanem, obszar, który tekst nazywa pustynią Synaj (Lb 1,1). Tradycyjnie Dżebel Musa (ok. 2285 m n.p.m.) na południu Półwyspu Synajskiego, dziś w Egipcie; inne propozycje sięgają od zachodu półwyspu po Negew i Arabię.
- Nazwa: hebr. Sinaj (סִינַי, H5514), gr. Sina (Σινᾶ, G4614); druga nazwa tej samej góry to hebr. Chorew, pol. Horeb (חֹרֵב, H2722).
- W Biblii: Synaj — 35 razy w Tanach (Wj 13, Lb 12, Kpł 5, Ps 2, po 1 w Pwt, Sdz i Ne) i 4 razy w Nowym Testamencie (Dz 2, Ga 2); Horeb — 17 razy (Pwt 9, Wj 3, 1 Krl 2, po 1 w 2 Krn, Ps i Ml). W UBG obie nazwy stoją łącznie w 55 wersetach.
- Najważniejsze wydarzenia: płonący krzew i powołanie Mojżesza, przymierze i Dziesięć przykazań, złoty cielec i drugie tablice, budowa przybytku, ucieczka Eliasza.
- Okres: Izrael obozował pod górą niecały rok, od trzeciego miesiąca po wyjściu z Egiptu do drugiego miesiąca następnego roku (Wj 19,1; Lb 10,11). Samo Wyjście datuje się na XV albo XIII wiek p.n.e. — oba stanowiska przedstawia tekst o dacie Wyjścia. Eliasz przyszedł na Horeb w IX wieku p.n.e.
Nazwa i jej znaczenie
Pismo używa dwóch nazw. Księgi Wyjścia, Kapłańska i Liczb mówią zwykle o górze Synaj, Księga Powtórzonego Prawa niemal zawsze o Horebie. Chodzi o to samo miejsce przymierza: to, co Wj 19–20 umieszcza na Synaju, Mojżesz wspomina słowami „Pan, nasz Bóg, zawarł z nami przymierze na Horebie” (Pwt 5,2). Trzecie określenie to góra Boża, hebr. har ha-Elohim (Wj 3,1; 4,27; 1 Krl 19,8).
Nazwę Horeb wywodzi się najczęściej od hebrajskiego rdzenia ch-r-b (wysychać, pustoszeć), więc znaczyłaby tyle co suche miejsce, pustkowie. Z nazwą Synaj jest trudniej. Jedni łączą ją z pustynią Sin, przez którą Izrael szedł pod górę (Wj 16,1), a dalej z mezopotamskim bóstwem księżyca Sin. Inni widzą w niej grę słów z hebrajskim sene (krzew), bo tym słowem Wj 3,2 nazywa płonący krzew. Oba wyjaśnienia są domysłami i żadnego nie da się potwierdzić.
Część badaczy uważa, że Horeb oznaczał szerszy obszar, a Synaj konkretny szczyt. Przemawia za tym Wj 17,6: skała, z której wypłynęła woda, stoi „na Horebie”, choć lud był jeszcze w Refidim i dopiero stamtąd wyruszył pod Synaj (Wj 19,2). To jednak tylko wniosek z układu tekstu.
Gdzie leży Góra Synaj?
Półwysep Synajski to trójkąt lądu między Zatoką Sueską a Zatoką Akaba, zamknięty od północy Morzem Śródziemnym. Północ zajmuje piaszczysta równina nadmorska, środek wapienny płaskowyż, a południe granitowe góry z najwyższymi szczytami regionu. Tam stoi Dżebel Musa, czyli góra Mojżesza, a obok niego wyższy Dżebel Katarzyny, najwyższy szczyt Egiptu (ponad 2600 m).
Tekst biblijny nie podaje jednak położenia góry, tylko etapy drogi: przejście przez Morze Czerwone, Mara, Elim, pustynia Sin leżąca „między Elim a Synajem” (Wj 16,1), Refidim, wreszcie pustynia Synaj (Lb 33,15). Jedyną wskazówkę odległości daje Księga Powtórzonego Prawa:
A jedenaście dni drogi jest od Horebu przez górę Seir do Kadesz-Barnea.
Pwt 1,2 (UBG)
Jedenaście dni marszu do Kadesz-Barnea to wskazówka cenna, ale nieostra: nie wiemy, jak szybko szedł lud ze stadami, a przebieg drogi „przez górę Seir” sam jest sporny. Stąd kilka kandydatur. Za Dżebel Musa stoi tradycja mnichów i pielgrzymów. Na południu wskazywano też Dżebel Serbal. Dżebel Sin Bisher, bliżej Egiptu, lepiej pasuje do liczby dni marszu, ale nie ma ani tradycji, ani znalezisk. Har Karkom w Negewie obfituje w ryty naskalne i ślady kultu, lecz z epok o kilkaset lat wcześniejszych od Wyjścia. Dżebel al-Lawz w Arabii zdobył rozgłos dzięki filmom; jego zwolennicy powołują się na to, że Mojżesz pasał stada teścia z Midianu i że Paweł umieszcza Synaj „w Arabii” (Ga 4,25). W czasach rzymskich nazwa Arabia obejmowała jednak także Półwysep Synajski. Każdą z tych propozycji omawia przegląd kandydatów na górę Synaj, a trzy rekonstrukcje drogi — tekst o trasie Wyjścia. Tradycyjne umiejscowienie góry i szlak wędrówki pokazują mapy biblijne.
Góra Synaj w historii biblijnej
Krzew i powołanie Mojżesza (Wj 3–4)
Góra pojawia się w opowieści, zanim Izrael wyszedł z Egiptu. Mojżesz pasał wtedy owce teścia, kapłana Midianitów (o jego trzech imionach pisze tekst Kto był teściem Mojżesza).
Mojżesz pasał stado swego teścia Jetra, kapłana Midianitów. Zaprowadził stado na drugą stronę pustyni i przyszedł do góry Bożej, do Horebu. I Anioł Pana ukazał mu się w płomieniu ognia, ze środka krzewu. Spojrzał, a oto krzew płonął ogniem, lecz nie spłonął.
Wj 3,1-2 (UBG)
Z krzewu pada posłanie do faraona i znak, który miał się spełnić dopiero później: „będziecie służyć Bogu na tej górze” (Wj 3,12). Na tej samej górze Mojżesz spotyka brata, Aarona, który wyszedł mu naprzeciw (Wj 4,27). Przebieg sceny zbiera streszczenie Wyjścia 3.
Droga pod górę (Wj 16–18)
Na pustyni Sin lud dostaje mannę i przepiórki; przyrodnicze tło obu opisów omawiają teksty o mannie i o przepiórkach nad Synajem. W Refidim Mojżesz uderza w skałę, a woda wypływa na oczach starszych (Wj 17,6). Potem przychodzi do niego Jetro, do obozu „przy górze Boga” (Wj 18,5).
Przymierze i Dziesięć przykazań (Wj 19–24)
„W trzecim miesiącu od wyjścia synów Izraela z ziemi Egiptu” (Wj 19,1) lud rozbija obóz naprzeciw góry. Jahwe proponuje przymierze: jeśli Izrael będzie słuchał Jego głosu, stanie się „królestwem kapłanów i narodem świętym” (Wj 19,6). Górę otoczono granicą, której nikt nie mógł przekroczyć: „Każdy, kto dotknie góry, poniesie śmierć” (Wj 19,12). Trzeciego dnia przychodzi objawienie, opisane w Wyjścia 19:
Trzeciego dnia o poranku pojawiły się grzmoty i błyskawice, i gęsty obłok nad górą, i bardzo potężny głos trąby, tak że cały lud, który był w obozie, zadrżał. I Mojżesz wyprowadził lud z obozu na spotkanie z Bogiem, i stanęli u stóp góry. A góra Synaj cała dymiła, gdyż Pan zstąpił na nią w ogniu. Dym unosił się z niej jak dym z pieca i cała góra bardzo się trzęsła.
Wj 19,16-18 (UBG)
Potem Jahwe wypowiada Dziesięć przykazań (Wyjścia 20). Po czterdziestu latach Mojżesz przypomina, co w tamtym dniu było najważniejsze:
I Pan przemówił do was spośród ognia. Usłyszeliście dźwięk słów, lecz nie widzieliście żadnej postaci, tylko głos usłyszeliście. Wówczas oznajmił wam swoje przymierze, które nakazał wam wypełniać, dziesięć przykazań, które napisał na dwóch kamiennych tablicach.
Pwt 4,12-13 (UBG)
Z tego zdania wynika zakaz wizerunków: Izrael nie widział na Synaju żadnej postaci, więc nie miał czego przedstawiać w posągu (Pwt 4,15-16). Serwis traktuje Dekalog jako obowiązujący w całości — zob. Dziesięć przykazań i odpowiedź na pytanie, czy Dziesięć Przykazań nadal obowiązuje. Budowa przymierza przypomina umowy władców Bliskiego Wschodu z wasalami; porównanie przeprowadza tekst o traktatach hetyckich.
W rozdziale 24 lud przyjmuje przymierze słowami „Wypełnimy wszystko, co Pan mówił, i będziemy posłuszni” (Wj 24,7), a Mojżesz wchodzi w obłok na szczycie i zostaje tam czterdzieści dni (Wyjścia 24). Wraca z dwiema tablicami świadectwa — „tablice kamienne napisane palcem Boga” (Wj 31,18). Czym było to świadectwo, wyjaśnia hasło Edut. Tablice przetrwały w arce do czasów Salomona: w arce nie było nic poza nimi (1 Krl 8,9).
Złoty cielec i drugie tablice (Wj 32–34)
Podczas nieobecności Mojżesza Aaron odlewa cielca. Psalm wspomina to jednym zdaniem: „Zrobili cielca na Horebie” (Ps 106,19). Mojżesz tłucze tablice „pod górą” (Wj 32,19; streszczenie Wyjścia 32); jak mógł wyglądać taki posąg, pokazuje srebrny cielec z Aszkelonu. Po wstawiennictwie Mojżesza Jahwe odnawia przymierze, ogłasza swoje imię i przymioty (Wj 34,6-7; zob. miłosierdzie i sprawiedliwość) i ponownie spisuje dziesięć przykazań. Gdy Mojżesz schodzi, „skóra jego twarzy lśniła” (Wj 34,29; Wyjścia 34).
Przybytek i wymarsz (Wj 35 – Lb 10)
Pod górą powstaje przybytek, wzniesiony „pierwszego miesiąca, drugiego roku” (Wj 40,17), według wzoru pokazanego na szczycie — dlaczego ten wzór miał pierwowzór w niebie, omawia osobny tekst o przybytku. Całe prawodawstwo Księgi Kapłańskiej jest związane z tym postojem, a księga kończy się zdaniem: „To są przykazania, które Pan rozkazał Mojżeszowi dla synów Izraela na górze Synaj” (Kpł 27,34). Na pustyni Synaj Izrael obchodzi pierwszą rocznicę Paschy, czternastego dnia pierwszego miesiąca (Lb 9,1-5). Dwudziestego dnia drugiego miesiąca obłok unosi się znad przybytku i lud rusza ku pustyni Paran (Lb 10,11-12; Liczb 10). Mojżesz podsumuje to później: „Dość długo przebywacie na tej górze” (Pwt 1,6).
Eliasz na Horebie (1 Krl 19)
W IX wieku p.n.e. na górę wraca prorok Eliasz, uciekający przed Jezabel po wydarzeniach na Karmelu.
Wstał więc i jadł, i pił, i szedł dzięki mocy tego pokarmu czterdzieści dni i czterdzieści nocy aż do Horebu, góry Boga.
1 Krl 19,8 (UBG)
Czterdzieści dni drogi przypomina czterdzieści dni Mojżesza na szczycie. W jaskini na Horebie Eliasz przeżywa wiatr, trzęsienie ziemi i ogień — zjawiska, które przywodzą na myśl Synaj z Wj 19 — ale tekst za każdym razem zaznacza, że Jahwe w nich nie był. Przychodzi dopiero „cichy i delikatny głos” (1 Krl 19,12). Scenę omawiają streszczenie 1 Krl 19 i tekst Eliasz na Horebie.
Synaj w pieśniach i u proroków
W poezji Izraela Synaj staje się skrótem objawienia. Pieśń Debory mówi: „Góry topniały przed Panem jak góra Synaj” (Sdz 5,5). Psalm 68 dodaje, że „sama góra Synaj zadrżała przed obliczem Boga” (Ps 68,8), a błogosławieństwo Mojżesza zaczyna się od słów „Pan przyszedł z Synaju” (Pwt 33,2). Modlitwa lewitów z czasów Nehemiasza wspomina, że Jahwe dał tam „sprawiedliwe sądy, słuszne prawa, dobre ustawy i przykazania” (Ne 9,13). Pod koniec ostatniej z ksiąg proroków stoi wezwanie, które odsyła do tej samej góry: „Pamiętajcie o prawie Mojżesza, mego sługi, które mu nadałem na Horebie dla całego Izraela” (Ml 4,4).
Góra Synaj w Nowym Testamencie
Nowy Testament wymienia Synaj cztery razy. Szczepan w mowie przed Sanhedrynem przypomina, że anioł ukazał się Mojżeszowi „na pustyni góry Synaj” (Dz 7,30), a to, co Mojżesz tam otrzymał, nazywa słowami „żywe słowa Boże” (Dz 7,38). W tej samej mowie cytuje obietnicę proroka podobnego do Mojżesza. Paweł używa góry jako obrazu:
Ma to znaczenie alegoryczne: te kobiety oznaczają dwa przymierza: jedno z góry Synaj, które rodzi w niewolę – jest nim Hagar. Hagar bowiem to góra Synaj w Arabii, a odpowiada ona dzisiejszemu Jeruzalem, bo jest ono w niewoli wraz ze swoimi dziećmi.
Ga 4,24-25 (UBG)
Alegoria dotyczy dwóch sposobów stawania przed Bogiem, a nie wartości samych przykazań. Ten sam Paweł pisze, że „prawo jest święte i przykazanie jest święte, sprawiedliwe i dobre” (Rz 7,12), a niewolą nazywa próbę usprawiedliwienia się przez prawo (Ga 5,4). Szerzej o tym mówią strona Łaska i Prawo oraz streszczenie Galacjan 4.
List do Hebrajczyków nie podaje nazwy, ale opisuje scenę z Wj 19 — ogień, mrok, dźwięk trąby — i zestawia ją z miejscem, do którego podchodzą wierzący: „do góry Syjon i do miasta Boga żywego, do niebiańskiego Jeruzalem” (Hbr 12,22; Hebrajczyków 12). Na górze przemienienia obok Jeszui (Jezusa) ukazują się Mojżesz i Eliasz (Mt 17,3), czyli dwaj ludzie, z którymi Jahwe rozmawiał na Horebie. Zob. też Czy Mojżesz umarł, skoro pojawił się na Górze Przemienienia.
Tradycja żydowska łączy nadanie Prawa ze świętem Szawuot, bo Wj 19,1 umieszcza przybycie pod górę w trzecim miesiącu, a na ten miesiąc przypada też Święto Tygodni. Pismo nie mówi tego wprost; to późniejsza rachuba rabiniczna. W Szawuot, czyli w Pięćdziesiątnicę, uczniowie otrzymali Ducha Świętego, Ducha samego Jahwe (Dz 2,1-4; zob. zesłanie Ducha Świętego). Jeremiasz zapowiadał, że w nowym przymierzu Jahwe włoży swoje prawo do wnętrza ludu i wypisze je na sercach (Jr 31,33). Chodzi o to samo Prawo, które zabrzmiało na Synaju, tylko przeniesione z kamienia na serce — zob. nowe przymierze u Jeremiasza.
Archeologia
Z samej góry przymierza archeologia nie ma nic, bo nie wiadomo, gdzie szukać. Na półwyspie zarejestrowano za to setki stanowisk z bardzo wielu epok — prehistorycznych, egipskich, bizantyjskich — a z późnej epoki brązu, w której przy obu datowaniach umieszcza się wędrówkę, praktycznie żadnego. Na stanowisku utożsamianym zwykle z Kadesz-Barnea odsłonięto warownie z epoki żelaza, bez warstw z późnej epoki brązu. Nie przesądza to sprawy: grupa koczownicza zostawia bardzo mało śladów, a trasa pozostaje niepewna. Działa to jednak w obie strony, bo twierdzenie, którego nic nie może potwierdzić, nie da się też sprawdzić.
Na Synaju pracowali Egipcjanie. W Serabit el-Chadim wydobywali turkus, a przy świątyni bogini Hathor semiccy robotnicy wyryli napisy protosynajskie, najstarszego znanego przodka alfabetu. Na północy półwyspu, przy Drodze Horusa, stały egipskie twierdze. Tradycyjne utożsamienie góry pojawia się dopiero w IV wieku n.e.: około 380 roku pielgrzymująca Egeria zastała u stóp Dżebel Musa mnichów, dwa kościoły i przewodników pokazujących kolejne punkty z opowieści. W VI wieku cesarz Justynian ufundował tam warowny klasztor Świętej Katarzyny. W jego bibliotece przetrwał m.in. Kodeks Synajski, grecka Biblia przepisana ok. 330–360 roku, na której karty trafił w 1844 roku niemiecki uczony Tischendorf. Klasztor jest świadectwem tradycji, nie wydarzenia.
- Dlaczego na Synaju nic nie znaleziono — argument z milczenia
- Inskrypcje protosynajskie z Serabit el-Chadim
- Tell el-Borg — egipskie twierdze na Synaju Północnym
- Egeria na Synaju — najstarszy opis pielgrzymki
- Klasztor u stóp Dżebel Musa i jego palimpsesty
- Kodeks Synajski i odkrycie Tischendorfa
Czego nie wiemy
- Gdzie leży góra przymierza. Żadna kandydatura nie ma dowodu z wykopalisk, a tradycja Dżebel Musa powstała ponad tysiąc lat po wydarzeniach.
- Czy Synaj i Horeb to jeden szczyt, czy Horeb oznacza szerszą okolicę.
- Skąd pochodzi nazwa Synaj; wyjaśnienia przez bóstwo Sin albo przez słowo krzew pozostają domysłami.
- Kiedy dokładnie było Wyjście i którędy prowadziła droga pod górę.
- Ilu ludzi obozowało pod Synajem. Od odczytania liczb z Księgi Liczb zależy, czy powinni zostawić ślady, które archeologia umiałaby znaleźć.
- Czy przybycie pod górę przypadło w dniu, który później obchodzono jako Szawuot. Tekst Wj 19,1 tego nie precyzuje.
