Pod koniec IV wieku kobieta z zachodnich krańców imperium odbyła długą podróż po Wschodzie i spisała ją dla wspólnoty, którą zostawiła w domu. Jej relacja przetrwała w jednym niekompletnym rękopisie, odnalezionym we Włoszech pod koniec XIX wieku; brakuje początku i końca, więc autorka nie przedstawia się w zachowanym tekście z imienia i nazwiska — imię Egeria ustalono na podstawie późniejszych wzmianek. To, co zostało, jest jednak wystarczające, by uznać ten tekst za jedno z najważniejszych źródeł do dziejów wczesnego chrześcijaństwa.
Co Egeria opisuje
Relacja jest rzeczowa i szczegółowa. Egeria notuje odległości, noclegi, imiona przewodników, porządek nabożeństw. Najobszerniejsza część dotyczy Jerozolimy i tamtejszej liturgii, ale to podróż na południe interesuje badaczy Wyjścia. Autorka opisuje dojście doliną do stóp góry, którą nazywa górą Bożą, wspinaczkę prowadzoną przez mieszkających tam mnichów, kościół na szczycie i drugi u podnóża, przy krzewie, który pokazano jej jako ten z opowieści.
Mojżesz pasał stado swego teścia Jetra, kapłana Midianitów. Zaprowadził stado na drugą stronę pustyni i przyszedł do góry Bożej, do Horebu.
Wj 3,1
Mnisi mieli już wtedy gotowy obieg miejsc. Pokazywali pielgrzymom nie tylko krzew, ale i punkt, w którym miał stać obóz, miejsce sporządzenia cielca, skałę, o której mówi narracja, groby. Egeria zapisuje to bez cienia wątpliwości, bo takiego pytania w ogóle nie stawiała — pytała, gdzie to jest, a nie skąd wiadomo.
I Pan zstąpił na górę Synaj, na szczyt góry. Wtedy Pan wezwał Mojżesza na szczyt góry i Mojżesz tam wstąpił.
Wj 19,20
Co ta relacja rzeczywiście ustala
Ustala datę, i to jest jej największa wartość. Około roku 380 tradycyjna lokalizacja góry w południowym Synaju była już ustalona, obudowana infrastrukturą — mnisi, kościoły, przewodnicy, wyznaczone punkty — i traktowana jako oczywista. Nie było to więc świeże przypuszczenie autorki, lecz zastany porządek, który musiał kształtować się co najmniej przez kilka pokoleń wcześniej.
To ustalenie działa jednak w obie strony i tu leży cała jego waga metodologiczna. Skoro najstarsze świadectwo lokalizacji pochodzi z IV wieku po Chrystusie, to między wydarzeniami a pierwszym poświadczonym wskazaniem miejsca leży ponad tysiąc lat, przy każdym z dyskutowanych datowań Wyjścia. Nie mamy niczego, co wypełniałoby tę lukę: żadnej wcześniejszej wzmianki, żadnego napisu, żadnej ciągłości osadniczej, która przenosiłaby pamięć.
Jak powstają takie tradycje
Mechanizm jest dobrze widoczny właśnie u Egerii. Pielgrzym przychodzi z pytaniem „gdzie”, miejscowi muszą odpowiedzieć, a odpowiedź raz udzielona utrwala się i jest przekazywana następnym. Z czasem staje na niej kaplica, potem klasztor, a wtedy przestaje być odpowiedzią i staje się faktem. Nie trzeba zakładać niczyjej złej woli, żeby zobaczyć, jak w ciągu dwóch, trzech pokoleń domysł zmienia się w pewność.
Dla kogoś, kto przyjmuje Pismo jako jedyną podstawę wiary, wniosek jest prosty i uspokajający: tekst nie każe nikomu wiedzieć, gdzie leży góra. Podaje, co się na niej wydarzyło i co zostało tam powiedziane. Wskazanie punktu na mapie nie było nigdy warunkiem posłuszeństwa temu, co Jahwe tam ogłosił, a Jeszua w swoim nauczaniu nigdy nie odsyłał uczniów do miejsc, tylko do słów.
Czego to nie dowodzi
Relacja Egerii nie dowodzi, że Dżebel Musa jest górą z Księgi Wyjścia. Dowodzi, że w IV wieku tak uważano, i to jest wszystko, co z niej wynika. Nie dowodzi też czegoś przeciwnego — z tego, że tradycja jest późna, nie wynika, że jest fałszywa; późne poświadczenie bywa poprawne, tylko nie da się tego sprawdzić. Byłby to argument z milczenia użyty w drugą stronę i również nie należy się nim posługiwać. Wartość tekstu Egerii polega na czymś innym: pokazuje on, na czym stoi tradycyjna geografia Wyjścia. Stoi na relacji pielgrzymów, na wskazaniach przewodników i na późniejszych budowlach, a nie na materiale wykopanym z ziemi.
