W 1933 roku, podczas prac przy pałacu audiencyjnym w Persepolis, w kamiennych skrzynkach umieszczonych pod narożnikami budowli znaleziono depozyty fundacyjne Dariusza I. W każdej leżała para tabliczek: jedna złota, jedna srebrna, z krótkim tekstem powtórzonym w trzech językach klinowych — staroperskim, elamickim i babilońskim. Skrzynki były nienaruszone, więc mamy tu rzecz rzadką: dokument, który od dnia złożenia w fundamentach do dnia wydobycia nie przeszedł przez niczyje ręce.
Król sam zakreśla granice
Treść jest krótka. Dariusz przedstawia się, wymienia Ahura Mazdę jako tego, który dał mu władzę, i opisuje rozciągłość państwa: od Saków, którzy są za Sogdianą, aż po Kusz, i od Sindu aż po Lidię. To formuła kancelaryjna, a nie opis podróży — dwie osie, południkowa i równoleżnikowa, wyznaczone przez skrajne ludy.
Dokładnie tak samo zbudowane jest pierwsze zdanie Księgi Estery. Autor nie wylicza prowincji po kolei, tylko podaje dwa punkty skrajne i liczbę jednostek administracyjnych między nimi.
I stało się za dni Aswerusa – tego Aswerusa, który królował od Indii aż do Etiopii nad stu dwudziestoma siedmioma prowincjami;
Est 1,1
Hebrajskie Hodu to perski Hindusz, kraina nad dolnym Indusem, a nie Indie w dzisiejszym rozumieniu. Kusz to Nubia, ziemia na południe od pierwszej katarakty Nilu. Biblijna para krańców pokrywa się więc z perską: Sind i Kusz. Ta sama formuła wraca w księdze przy okazji rozsyłania drugiego dekretu, tym razem z pełnym opisem trybu kancelaryjnego.
Zwołano więc pisarzy króla w tym czasie, trzeciego miesiąca, to jest miesiąca Siwan, dwudziestego trzeciego dnia tego miesiąca, i napisano wszystko, tak jak nakazał Mardocheusz, do Żydów, do satrapów, do namiestników i do przełożonych prowincji, które rozciągają się od Indii aż do Etiopii, do stu dwudziestu siedmiu prowincji, do każdej prowincji jej pismem i do każdego ludu w jego języku, i do Żydów ich pismem i w ich języku.
Est 8,9
Warto zwrócić uwagę na kierunek tej listy. Perska formuła wymienia krańce, między którymi rozciąga się władza, ale nie próbuje ich policzyć ani uszeregować. Autor biblijny robi krok dalej: podaje te same krańce i dokłada liczbę jednostek administracyjnych. Różnica jest znacząca, bo pokazuje, że pisze ktoś patrzący na imperium od strony zarządzania nim, a nie od strony królewskiej autoprezentacji.
Depozyt fundacyjny, nie archiwum
Warto rozumieć, czym te tabliczki są. To nie były dokumenty do czytania — złożono je pod kamieniem, gdzie nikt nie miał ich zobaczyć. Depozyt fundacyjny należał do obrzędu założycielskiego: władca zostawiał bogom i następcom świadectwo, kto i co tu postawił. Dlatego tekst jest wystylizowany i skrajnie zwięzły, a jego celem jest prawomocność, nie informacja.
Dla czytelnika Biblii ma to jednak konkretną wartość. Formuła o zasięgu imperium nie została zrekonstruowana przez historyków z późniejszych relacji greckich — pochodzi wprost od perskiej kancelarii, z czasu, gdy państwo było u szczytu. Kiedy więc autor Księgi Estery otwiera opowieść zdaniem o panowaniu od Indii po Etiopię, posługuje się sposobem mówienia, który perski dwór stosował o sobie samym.
Czego to nie dowodzi
Tabliczki nie mówią nic o stu dwudziestu siedmiu prowincjach. Perskie inskrypcje wyliczają ludy i kraje, a ich liczba waha się między poszczególnymi tekstami; nie ma w nich odpowiednika biblijnej liczby sto dwadzieścia siedem, a wyrażenie użyte w Księdze Estery oznacza raczej jednostki mniejsze od satrapii. Zbieżność dotyczy więc obrazu i sposobu mówienia, nie danych statystycznych.
Depozyt spod Apadany nie rozstrzyga też niczego o samej opowieści. Aswerosz to najprawdopodobniej Kserkses I — hebrajskie imię odpowiada staroperskiemu Chszajarsza — ale grecki przekład Księgi Estery nazywa władcę Artakserksesem, a historyczność całej księgi pozostaje przedmiotem trwającego sporu: część czytelników widzi w niej relację o wydarzeniach dworskich, część utwór o charakterze nowelistycznym, osadzony w realiach epoki. Tabliczki nie stają po żadnej z tych stron. Poświadczają jedno: świat, w którym księga umieszcza akcję, wyglądał tak, jak go opisano.
