Cztery wersety i jedno słowo, które robi całą różnicę
Zapowiedź nowego przymierza jest krótka i pada pośrodku księgi pełnej wyroków. Warto ją przeczytać zdanie po zdaniu, bo każde dokłada jeden element.
Oto nadchodzą dni, mówi Pan, kiedy zawrę z domem Izraela i z domem Judy nowe przymierze;
Jr 31,31
Adresat jest wskazany imiennie: dom Izraela i dom Judy. Nie jest to więc zapowiedź przymierza z kimś innym zamiast z nimi, tylko z tymi samymi, którzy właśnie idą na wygnanie za złamanie poprzedniego.
Nie takie przymierze, jakie zawarłem z ich ojcami w dniu, kiedy ująłem ich za rękę, aby ich wyprowadzić z ziemi Egiptu. Oni bowiem złamali moje przymierze, chociaż ja byłem ich mężem, mówi Pan.
Jr 31,32
Tutaj pada powód. Przymierze synajskie zawiodło nie dlatego, że było wadliwe, lecz dlatego, że strona ludzka je złamała. Obraz małżeński z końcówki wersetu jest tu istotny: mąż nie unieważnia małżeństwa z powodu własnego błędu.
Co dokładnie się zmienia
Ale takie będzie przymierze, które zawrę z domem Izraela po tych dniach, mówi Pan: Włożę moje prawo w ich wnętrzu i wypisze je na ich sercach. I będę ich Bogiem, a oni będą moim ludem.
Jr 31,33
To zdanie jest osią całej sprawy. Nie mówi ono, że Jahwe da inne prawo ani że zwolni z dotychczasowego. Mówi, gdzie prawo zostanie umieszczone: we wnętrzu i na sercu, zamiast wyłącznie na kamieniu i w zwoju. Zmienia się nośnik i sposób przyswojenia, a nie treść zobowiązania. Formuła o Bogu i ludzie jest przy tym dokładnie ta sama, która towarzyszy przymierzu od Synaju.
I nikt nie będzie już uczył swego bliźniego ani nikt swego brata, mówiąc: Poznaj Pana, bo wszyscy będą mnie znali, od najmniejszego aż do największego z nich, mówi Pan. Przebaczę bowiem ich nieprawość, a ich grzechów nigdy więcej nie wspomnę.
Jr 31,34
Konsekwencją wewnętrznego zapisu jest powszechność poznania — nauczanie nie zniknie jako czynność, ale przestanie być warunkiem dostępu do Boga. Drugą konsekwencją jest przebaczenie, i to ono, a nie zmiana przepisów, stanowi tu novum.
Trwałość tej obietnicy Jeremiasz wiąże z prawami przyrody, co jest jednym z mocniejszych zabezpieczeń w całym Piśmie.
Tak mówi Pan, który daje słońce na światłość w dzień, prawa księżyca i gwiazd na światłość w nocy; który rozdziela morze tak, że huczą jego fale; Pan zastępów – to jego imię. Gdyby te prawa ustały przede mną, mówi Pan, wtedy i potomstwo Izraela przestanie być narodem przede mną na wieki. Tak mówi Pan: Jeśli można zmierzyć niebiosa w górze i zbadać fundamenty ziemi w dole, wtedy i ja odrzucę całe potomstwo Izraela za to wszystko, co uczynili, mówi Pan.
Jr 31,35-37
Zarzut: skoro nowe, to stare przedawnione
Najpoważniejsza trudność nie pochodzi z Jeremiasza, tylko z komentarza do niego. List do Hebrajczyków cytuje ten fragment niemal w całości (Hbr 8,8-12), a potem dodaje wniosek.
A gdy mówi „nowe”, uznaje pierwsze za przedawnione; a to, co się przedawnia i starzeje, bliskie jest zaniku.
Hbr 8,13
Zdania tego nie da się zbyć i nie ma powodu udawać, że go nie ma. Trzeba jednak zapytać, co dokładnie zostaje nazwane przedawnionym. Autor listu prowadzi w tych rozdziałach wywód o kapłaństwie i o ofiarach składanych w przybytku — i to ich dotyczy porównanie. Sam cytat z Jeremiasza, który przytacza, mówi tymczasem o wypisaniu prawa na sercach, a nie o jego uchyleniu; kilka rozdziałów dalej powtarza to jeszcze raz.
Takie jest przymierze, które zawrę z nimi po tych dniach, mówi Pan: Włożę moje prawa w ich serca i wypiszę je na ich umysłach; Potem dodaje: A ich grzechów i nieprawości więcej nie wspomnę.
Hbr 10,16-17
Do tego dochodzi drugi zarzut, tym razem z samego Jeremiasza: skoro tamto przymierze zostało złamane przez ludzi, to co gwarantuje, że nowe nie podzieli jego losu? Jeremiasz odpowiada pośrednio — gwarancją nie jest lepsza wola człowieka, lecz działanie Boga w jego wnętrzu. Ezechiel powie to samo wprost i doda cel operacji.
I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza. Wyjmę serce kamienne z waszego ciała, a dam wam serce mięsiste. Włożę mego Ducha do waszego wnętrza i sprawię, że będziecie chodzić według moich ustaw i będziecie przestrzegać moich sądów, i wykonywać je.
Ez 36,26-27
Nowe serce służy więc temu, żeby człowiek chodził według ustaw Jahwe. Paweł używa podobnego obrazu, przeciwstawiając tablice kamienne żywym tablicom serc.
Gdyż wiadomo, że jesteście listem Chrystusowym sporządzonym przez nasze posługiwanie, napisanym nie atramentem, lecz Duchem Boga żywego, nie na tablicach kamiennych, lecz na żywych tablicach serc.
2 Kor 3,3
Czego nie wiemy
Tekst nie podaje, kiedy zapowiedź się realizuje i w jakim stopniu już się zrealizowała. Zdanie o tym, że nikt nie będzie uczył bliźniego, ewidentnie nie opisuje obecnego stanu rzeczy — nauczanie i spór o rozumienie Pisma trwają. Jeremiasz nie mówi też, czy chodzi o jeden moment, czy o proces.
Nie wiemy, jak pogodzić szczegóły: obietnica jest dana domowi Izraela i domowi Judy, a Hbr 8 stosuje ją do wspólnoty Mesjasza. Pismo nie tłumaczy w tym miejscu mechanizmu włączenia, choć mówi o nim w innych. Nie ma tu również żadnej wskazówki czasowej, po którą można by sięgnąć, żeby cokolwiek datować.
Rozsądnie jest zatem trzymać się tego, co tekst mówi wprost: przymierze jest nowe co do miejsca zapisu prawa i co do przebaczenia, a nie co do treści prawa — i o zniesieniu tej treści Jeremiasz nie mówi ani słowa.
Zobacz też: Przymierze (brit) · Jahwe · List do Hebrajczyków · Ezechiel · Jeremiasz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
