W Antiochii Pizydyjskiej zapada decyzja, która zmienia kierunek całej opowieści Dziejów. Co ciekawe, dwaj mówcy nie uzasadniają jej ani widzeniem, ani rachunkiem skuteczności. Uzasadniają ją zdaniem z księgi Izajasza i przedstawiają je jako polecenie, które otrzymali.
Wyrocznia u proroka
A teraz mówi Pan, który stworzył mnie na swego sługę już od łona, abym przyprowadził do niego Jakuba, a choćby Izrael nie był zebrany, będę jednak wysławiony w oczach Pana, a mój Bóg będzie moją siłą.
Iz 49,5
I powiedział: To za mało, że jesteś moim sługą, aby podźwignąć pokolenia Jakuba i przywrócić ocalonych z Izraela. Dlatego ustanowię cię światłością dla pogan, abyś był moim zbawieniem aż do krańców ziemi.
Iz 49,6
Adresatem jest sługa powołany od łona. Zdanie ma dwa piętra: najpierw zadanie wobec Jakuba i ocalonych z Izraela, potem stwierdzenie, że to za mało. Rozszerzenie zakresu nie zastępuje pierwszego zadania — zostaje do niego dołożone. Ta sama para pojęć pojawia się rozdział wcześniej.
Ja, Pan, wezwałem cię w sprawiedliwości i ująłem cię za rękę, będę cię strzegł i dam cię jako przymierze dla ludu, jako światłość dla narodów;
Iz 42,6
Scena w Antiochii
A w następny szabat niemal całe miasto zebrało się, aby słuchać słowa Bożego. Kiedy Żydzi zobaczyli tłumy, pełni zawiści sprzeciwiali się słowom Pawła, występując przeciwko nim i bluźniąc. A Paweł i Barnaba powiedzieli odważnie: Wam najpierw miało być zwiastowane słowo Boże. Skoro jednak je odrzucacie i uważacie się za niegodnych życia wiecznego, zwracamy się do pogan.
Dz 13,44-46
Kolejność jest tu ważna i sami mówcy ją nazywają: najpierw miało być zwiastowane tym, którzy odrzucili. Zwrot ku poganom jest przedstawiony jako następstwo, nie jako plan początkowy. Zaraz potem pada uzasadnienie.
Tak bowiem nakazał nam Pan: Ustanowiłem cię światłością dla pogan, abyś był zbawieniem aż po krańce ziemi.
Dz 13,47
Kiedy poganie to usłyszeli, radowali się i wielbili słowo Pańskie, a uwierzyli wszyscy, którzy byli przeznaczeni do życia wiecznego.
Dz 13,48
Różnica brzmienia
Zestawienie obu miejsc pokazuje trzy odstępstwa. U Izajasza czasownik stoi w czasie przyszłym — ustanowię; u Łukasza w przeszłym — ustanowiłem. U Izajasza sługa ma być moim zbawieniem; w Dziejach po prostu zbawieniem. Wreszcie krańce ziemi są opisane nieco inaczej. To brzmienie greckiego przekładu Izajasza, którym Nowy Testament posługuje się najczęściej; różnice nie zmieniają treści, ale są i lepiej je pokazać, niż zacierać.
Zabieg, który trzeba nazwać
Największa różnica nie dotyczy słów, tylko adresata. U Izajasza zdanie jest skierowane do jednego sługi w liczbie pojedynczej. Paweł i Barnaba wprowadzają je formułą o tym, że Pan tak nakazał nam — i odnoszą do siebie, do dwóch ludzi stojących w synagodze. Tekst Dziejów nie tłumaczy, na jakiej podstawie dokonuje się to przeniesienie. Można je rozumieć jako udział w zadaniu Sługi, ale to już jest wniosek czytelnika, nie zdanie z księgi. Warto powiedzieć wprost, że mamy tu do czynienia z zastosowaniem, a nie z prostym przytoczeniem.
To samo w innych miejscach
Symeon w świątyni używa tego samego obrazu, i również zestawia oba adresy.
Gdyż moje oczy ujrzały twoje zbawienie; Które przygotowałeś wobec wszystkich ludzi; Światłość na oświecenie pogan i chwałę twego ludu, Izraela.
Łk 2,30-32
Paweł przed Agryppą streszcza swoje nauczanie tak, żeby nie wykroczyć poza proroków i Mojżesza.
Ale dzięki pomocy Boga żyję do dzisiaj, dając świadectwo małym i wielkim, nic nie mówiąc oprócz tego, co powiedzieli prorocy i Mojżesz, że nastąpi; Że Chrystus ma cierpieć, jako pierwszy zmartwychwstać i zwiastować światłość temu ludowi i poganom.
Dz 26,22-23
Ten sam kierunek widać u Izajasza jeszcze w innym miejscu.
I pójdą narody do twojej światłości, a królowie do blasku twojego wschodu.
Iz 60,3
Rozszerzenie na narody nie jest więc pomysłem apostołów. Jest tematem obecnym w księdze, do której się odwołują, i to nie w jednym miejscu. Właśnie dlatego argument mógł zadziałać w synagodze: mówcy nie proponowali nowej nauki, lecz wskazywali zdanie, które słuchacze znali ze zwoju czytanego u nich co szabat.
Warto zauważyć, że Łukasz odnotowuje jeszcze jedną rzecz — reakcję. Nie opisuje jej jako triumfu ani jako klęski, tylko podaje oba skutki obok siebie: część słuchających sprzeciwia się, część przyjmuje z radością. Cytat z Izajasza nie kończy więc sporu, lecz go rozstrzyga dla tych dwóch ludzi, którzy muszą zdecydować, co robić dalej.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim jest sługa w czterdziestym dziewiątym rozdziale. Werset trzeci tego rozdziału nazywa sługę Izraelem, a werset szósty mówi o zadaniu wobec Izraela — to napięcie jest w samym tekście i nie znika przez to, że go nie zauważymy. Nie rozstrzygamy go tutaj.
Nie wiemy też, jak Paweł uzasadniłby przeniesienie zdania na siebie, gdyby go o to zapytano; Łukasz podaje wynik rozumowania, nie samo rozumowanie. Trzeba wreszcie uważać z wnioskiem, który się tu nasuwa. Zdanie o zwróceniu się do pogan pada w konkretnym mieście, po konkretnym odrzuceniu, a nie jako ogłoszenie końca misji wśród Izraela — sam Paweł w kolejnych miastach znów zaczyna od synagogi, a w Liście do Rzymian wprost zaprzecza, jakoby Bóg odrzucił swój lud.
Zobacz też: Sabat · Paweł — znaczenie imienia · Barnaba — znaczenie imienia · Symeon — znaczenie imienia · Łukasz — znaczenie imienia
