Mateusz przytacza wiele tekstów prorockich, zwykle w dwóch, trzech zdaniach. Raz jednak podaje cztery pełne wersety Izajasza pod rząd — i robi to w miejscu, którego nikt by się nie spodziewał: nie przy narodzeniu, nie przy uzdrowieniu i nie przy męce, lecz w chwili, gdy Jeszua zakazuje mówić o sobie.
Tekst u proroka
Oto mój sługa, którego wspieram, mój wybrany, którego sobie upodobała moja dusza. Dałem mu swojego Ducha, on przyniesie narodom sąd. Nie będzie wołał ani się wywyższał, nie będzie słychać jego głosu na ulicy. Trzciny nadłamanej nie złamie, a knota tlącego się nie zagasi. Wyda sąd według prawdy. Nie ustanie ani się nie zniechęci, dopóki nie utrwali sądu na ziemi, a jego prawa będą oczekiwać wyspy.
Iz 42,1-4
Portret sługi buduje się tu z zaprzeczeń. Nie będzie wołał, nie będzie się wywyższał, nie będzie słychać jego głosu na ulicy, nie złamie nadłamanej trzciny, nie zagasi tlącego się knota. Do tego dochodzi jedna rzecz twierdząca: przyniesie narodom sąd i nie ustanie, dopóki go nie utrwali. Ciąg dalszy rozszerza zakres.
Ja, Pan, wezwałem cię w sprawiedliwości i ująłem cię za rękę, będę cię strzegł i dam cię jako przymierze dla ludu, jako światłość dla narodów; Abyś otwierał oczy ślepym, wyprowadził więźniów z ciemnicy i z więzienia tych, co siedzą w ciemności.
Iz 42,6-7
Miejsce cytatu u Mateusza
A faryzeusze, wyszedłszy, naradzali się przeciwko niemu, w jaki sposób go zgładzić. Lecz Jezus, poznawszy to, odszedł stamtąd. Poszło za nim mnóstwo ludzi, a on uzdrowił ich wszystkich. I przykazał im, aby go nie ujawniali;
Mt 12,14-16
Trzy zdania, trzy fakty: narada o zgładzeniu, odejście, zakaz ujawniania. Dopiero teraz przychodzi cytat.
Żeby się wypełniło, co zostało powiedziane przez proroka Izajasza, który powiedział: Oto mój sługa, którego wybrałem, mój umiłowany, w którym moja dusza ma upodobanie. Złożę na nim mojego Ducha, a on ogłosi sąd narodom. Nie będzie się spierał ani krzyczał i nikt nie usłyszy na ulicach jego głosu. Trzciny nadłamanej nie złamie, a knota tlącego się nie zagasi, dopóki nie doprowadzi sądu do zwycięstwa. A w jego imieniu narody będą pokładać nadzieję.
Mt 12,17-21
Powiązanie jest więc konkretne. Nakaz milczenia nie zostaje wyjaśniony taktyką ani ostrożnością, lecz tekstem, który mówi, że tak właśnie ma działać sługa: bez krzyku na ulicach.
Policzone na tekście polskim, to przytoczenie liczy sześćdziesiąt jeden słów i jest dłuższe niż każde inne przytoczenie Starego Testamentu w tej Ewangelii; kolejne co do długości — z szóstego rozdziału Izajasza, w trzynastym rozdziale Mateusza — ma ich pięćdziesiąt sześć wraz z formułą wprowadzającą. Liczby zależą od przekładu, więc podajemy je jako rachubę na konkretnym tekście, a nie jako twierdzenie o oryginale.
Różnice brzmienia
Jest ich kilka i wszystkie idą w jedną stronę. U Izajasza sługa jest wspierany i wybrany, a dusza Boga sobie w nim upodobała; u Mateusza — wybrany i umiłowany, i w nim dusza ma upodobanie. Zamiast przyniesienia sądu narodom jest ogłoszenie sądu narodom.
Największa różnica jest w zakończeniu. U Izajasza sługa nie ustanie, dopóki nie utrwali sądu na ziemi, a jego prawa oczekiwać będą wyspy. U Mateusza — dopóki nie doprowadzi sądu do zwycięstwa, a w jego imieniu narody będą pokładać nadzieję. Wyspy ustępują narodom, prawo ustępuje imieniu. To brzmienie greckiego przekładu Izajasza; nie jest to parafraza Mateusza, tylko cytat za tekstem, którego wtedy używano.
Powiązania wewnątrz Ewangelii
Słowa o umiłowanym, w którym jest upodobanie, padają u Mateusza jeszcze dwa razy, w obu wypadkach jako głos z nieba.
A gdy Jezus został ochrzczony, zaraz wyszedł z wody, a oto otworzyły mu się niebiosa i ujrzał Ducha Bożego zstępującego jak gołębica i przychodzącego na niego. I rozległ się głos z nieba: To jest mój umiłowany Syn, w którym mam upodobanie.
Mt 3,16-17
Kiedy on jeszcze mówił, oto jasny obłok zacienił ich, a z obłoku rozległ się głos: To jest mój umiłowany Syn, w którym mam upodobanie, jego słuchajcie.
Mt 17,5
Do tego dochodzi zapowiedź Ducha spoczywającego na potomku Jessego.
I spocznie na nim Duch Pana, duch mądrości i rozumu, duch rady i mocy, duch poznania i bojaźni Pana.
Iz 11,2
Piotr streszcza to samo jednym zdaniem w domu Korneliusza.
Jak Bóg namaścił Duchem Świętym i mocą Jezusa z Nazaretu, który chodził, czyniąc dobrze i uzdrawiając wszystkich opanowanych przez diabła, bo Bóg był z nim.
Dz 10,38
Zestawienie tych miejsc pokazuje, że cytat z Izajasza nie jest u Mateusza wtrętem. Ewangelista opisuje działalność, która polega na uzdrawianiu i unikaniu rozgłosu, i sięga po tekst, który dokładnie taką działalność zapowiada. Nadłamana trzcina i tlący się knot to obrazy tego, co ledwo się trzyma — a sceną, przy której padają, jest tłum chorych i zakaz mówienia o tym, kto ich uzdrowił.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim jest sługa w samym czterdziestym drugim rozdziale Izajasza — tekst go nie nazywa. Sprawa jest trudniejsza, niż się wydaje, bo w tej samej części księgi sługą nazwany jest wprost Izrael, a kilkanaście wersetów dalej sługa zostaje określony jako ślepy i głuchy. Kto chce czytać wszystkie te miejsca o jednej postaci, musi się z tym zmierzyć; my tego nie rozstrzygamy i nie udajemy, że identyfikacja jest oczywista z samego proroctwa.
Nie wiemy też, dlaczego Mateusz przytoczył akurat tyle. Cytat urywa się przed wersetami o przymierzu dla ludu i światłości dla narodów, choć pasowałyby do jego tematu. Nie wiemy wreszcie, czy nakaz milczenia miał w zamierzeniu związek z tym tekstem, czy związek dostrzegł dopiero ewangelista — Mateusz stwierdza wypełnienie, ale nie opisuje intencji.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Piotr · Mateusz — znaczenie imienia
