Gdy Paweł dochodzi do najtrudniejszego pytania swojego wywodu, sięga po tekst, którego nikt by się w tym miejscu nie spodziewał. Nie po zapowiedź mesjańską i nie po obietnicę przymierza, lecz po scenę, w której zniechęcony prorok siedzi w jaskini i twierdzi, że został sam.
Skarga na Horebie
Odpowiedział: Byłem bardzo gorliwy względem Pana, Boga zastępów. Synowie Izraela bowiem porzucili twoje przymierze, zburzyli twoje ołtarze i pomordowali mieczem twoich proroków. Ja sam tylko pozostałem i szukają mojej duszy, aby mi ją odebrać.
1 Krl 19,10
Zdanie jest powtórzone w tym samym rozdziale, po zjawisku wiatru, trzęsienia i ognia — czyli po tym wszystkim, co miało go przekonać.
A on odpowiedział: Byłem bardzo gorliwy względem Pana, Boga zastępów. Synowie Izraela bowiem porzucili twoje przymierze, zburzyli twoje ołtarze i pomordowali mieczem twoich proroków. Ja sam tylko pozostałem i szukają mojej duszy, aby mi ją odebrać.
1 Krl 19,14
Powtórzenie jest istotne. Eliasz nie zmienia zdania pod wpływem doświadczenia; wygłasza tę samą skargę drugi raz, słowo w słowo. Odpowiedź nie jest pocieszeniem ani pouczeniem, tylko liczbą.
Jednak zachowałem sobie w Izraelu siedem tysięcy, których kolana nie zginały się przed Baalem i których usta nie całowały go.
1 Krl 19,18
Ocena proroka była więc po prostu błędna co do faktu. Nie był sam i nigdy nie był; nie miał tylko sposobu, żeby się o tym dowiedzieć.
Pytanie w liście
Pytam więc: Czy Bóg odrzucił swój lud? Nie daj Boże! Ja bowiem też jestem Izraelitą, z potomstwa Abrahama, z pokolenia Beniamina.
Rz 11,1
Paweł odpowiada dwuetapowo: najpierw wskazuje siebie jako kontrprzykład, a dopiero potem sięga po Pismo.
Bóg nie odrzucił swego ludu, który przedtem znał. Czyż nie wiecie, co Pismo mówi o Eliaszu? Jak się skarży przed Bogiem na Izraela: Panie, pozabijali twoich proroków i zburzyli twoje ołtarze; tylko ja sam pozostałem i czyhają na moje życie. Ale cóż mu odpowiada Bóg? Zostawiłem sobie siedem tysięcy mężów, którzy nie zgięli kolan przed Baalem.
Rz 11,2-4
Tak i w obecnym czasie pozostała resztka według wybrania przez łaskę.
Rz 11,5
Argument jest z tego rodzaju, którego nie da się obalić statystyką: skoro raz już się zdarzyło, że wierni byli niewidoczni dla najlepiej poinformowanego obserwatora, to z braku widoku nie wynika brak ludzi.
Różnice brzmienia
Zestawienie obu miejsc pokazuje kilka drobnych przesunięć. W Księdze Królewskiej Eliasz wymienia najpierw porzucone przymierze, potem zburzone ołtarze, na końcu pomordowanych proroków; w liście kolejność jest inna, a wzmianka o przymierzu znika. Zamiast szukania duszy, aby ją odebrać, mamy czyhanie na życie.
W odpowiedzi Bożej różnice są dwie. Paweł nie przytacza słów o tym, że zachowani są w Izraelu, i pomija cały człon o ustach, które nie całowały Baala. Dokłada natomiast rzeczownik: siedem tysięcy mężów. Cytaty w listach Pawła idą zwykle za greckim przekładem Starego Testamentu, więc część tych odstępstw ma to źródło; skrócenie zdania jest zaś zwykłą praktyką cytowania.
Pominięcie słów o Izraelu warto zauważyć osobno, bo Paweł używa tego wersetu właśnie w sprawie Izraela. Nie osłabia to jego argumentu, ale pokazuje, że cytat został przycięty do tego, co mu było potrzebne — i taki jest zwyczaj epoki, nie wyjątek.
Do czego to prowadzi
Wniosek pada od razu i jest ostrożny: nie cały lud, lecz resztka, i nie z zasługi, lecz z wybrania przez łaskę. Paweł nie twierdzi, że wszystko jest w porządku, ani że nic się nie stało. Twierdzi tylko, że wyciąganie wniosku o odrzuceniu jest błędem tego samego typu, co pomyłka Eliasza.
Nie chcę bowiem, bracia, abyście nie znali tej tajemnicy – żebyście sami siebie nie uważali za mądrych – że zatwardziałość po części przyszła na Izrael, dopóki nie wejdzie pełnia pogan. I tak cały Izrael będzie zbawiony, jak jest napisane: Przyjdzie z Syjonu wybawiciel i odwróci bezbożność od Jakuba.
Rz 11,25-26
Nieodwołalne są bowiem dary i powołanie Boże.
Rz 11,29
Ostatnie zdanie jest tu najkrótsze i najmocniejsze. Paweł opiera je nie na obserwacji, lecz na charakterze dawcy: to, co Bóg dał i do czego powołał, nie jest odwoływane.
Jak czytano Eliasza gdzie indziej
Eliasz był człowiekiem podlegającym tym samym doznaniom co my i modlił się gorliwie, żeby nie padał deszcz, i nie spadł deszcz na ziemię przez trzy lata i sześć miesięcy.
Jk 5,17
List Jakuba używa tej samej postaci w innym celu i zaczyna od zdania, które warto zestawić z Listem do Rzymian: Eliasz był człowiekiem podlegającym tym samym doznaniom co my. Prorok z Horebu nie jest więc w Piśmie wzorem nieomylności, tylko przykładem człowieka, który się modlił i który się mylił.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy siedem tysięcy to liczba dokładna, czy okrągła. Tekst nie mówi, kim byli ci ludzie, gdzie mieszkali ani czy kiedykolwiek się ujawnili. Nie wiemy, dlaczego Eliasz o nich nie wiedział — czy ukrywali się ze strachu, czy po prostu nie było jak się policzyć.
Nie rozstrzygamy też, co znaczy zdanie o tym, że cały Izrael będzie zbawiony. Paweł podaje je jako coś, co dopiero nastąpi, i sam nazywa tajemnicą; wszelkie próby wskazania terminu, wydarzenia albo dzisiejszych instytucji i państw wykraczają poza to, co napisał, i nie znajdą tu poparcia. Zostajemy przy tym, co w tekście jest: pytanie zostało zadane, odpowiedź brzmi „nie daj Boże”, a uzasadnieniem jest scena sprzed wieków.
Zobacz też: Przymierze (brit) · List Jakuba · Paweł — znaczenie imienia · Eliasz — znaczenie imienia
