Prorocy nie tylko mówili. W kilkudziesięciu miejscach Pismo opisuje polecenie wykonania czynności, która sama miała być komunikatem. Hebrajskie słowo używane w tych kontekstach to אוֹת (ot) — znak; pojawia się między innymi tam, gdzie Izajasz mówi o sobie i o swoich dzieciach.
Warto od razu odróżnić dwie rzeczy, które w polskim tekście bywają nazywane tak samo. Czym innym jest cud potwierdzający posłanie, a czym innym czynność wykonywana po to, żeby coś oznaczać. Znaki omawiane niżej należą do drugiej grupy: zwykle nie mają w sobie nic nadzwyczajnego, a ich sens polega na tym, że ktoś je widzi i pyta, o co chodzi.
Oto ja i dzieci, które Pan mi dał, jesteśmy znakami i cudami w Izraelu od Pana zastępów, który mieszka na górze Syjon.
Iz 8,18
Warto zauważyć, co jest tu znakiem. Nie przedmiot i nie gest, tylko ludzie: prorok oraz jego dzieci. Ich imiona niosą treść, a obecność w mieście jest jej ciągłym przypomnieniem. Jedno z tych imion zostaje wprost wprowadzone do rozmowy z królem.
Wtedy Pan powiedział do Izajasza: Wyjdź teraz naprzeciw Achaza, ty i Szear-Jaszub, twój syn, na koniec kanału górnej sadzawki przy drodze pola folusznika;
Iz 7,3
Znak, który kosztuje
W tym czasie Pan powiedział przez Izajasza, syna Amosa: Idź, zdejmij wór ze swych bioder i obuwie ze swoich nóg. I uczynił tak, chodząc nago i boso. I Pan powiedział: Jak mój sługa Izajasz chodzi nago i boso przez trzy lata jako znak i cud dla Egiptu i Etiopii;
Iz 20,2-3
Trzy lata chodzenia bez ubrania i obuwia to nie ilustracja do kazania, tylko jego zastąpienie. Adresatem jest przy tym polityka zagraniczna: znak dotyczy Egiptu i Etiopii, a więc sojuszników, na których Juda liczyła. Cena spada wyłącznie na wykonawcę.
I doszło do mnie słowo Pana mówiące: Nie pojmiesz sobie żony ani nie będziesz miał synów i córek na tym miejscu.
Jr 16,1-2
U Jeremiasza znakiem jest brak: zakaz małżeństwa i posiadania dzieci. Ten znak trwa całe życie i nie ma widowni w sensie ścisłym — działa przez to, czego w jego domu nie ma.
I doszło do mnie słowo Pana mówiące: Synu człowieczy, oto zabiorę ci nagle rozkosz twoich oczu, ale ty nie lamentuj ani nie płacz, niech twoje łzy się nie wylewają. Zaniechaj zawodzenia, nie urządzaj żałoby po zmarłej; zawiąż sobie zawój, nałóż obuwie na nogi, nie zasłaniaj warg i nie jedz niczyjego chleba. Rano przemówiłem więc do ludu, a wieczorem umarła moja żona; i uczyniłem rano, jak mi rozkazano.
Ez 24,15-18
To najcięższy z zapisanych przypadków. Prorok zostaje uprzedzony o śmierci żony i otrzymuje zakaz żałoby, w kraju, w którym obrzędy pogrzebowe były obowiązkiem społecznym. Wyjaśnienie pada zaraz potem i jest jednoznaczne.
I Ezechiel będzie dla was znakiem: wszystko, co on uczynił, wy będziecie czynić. A gdy to nastąpi, poznacie, że ja jestem Panem Bogiem.
Ez 24,24
Znak wykonywany publicznie
Potem stłucz ten dzban na oczach tych mężczyzn, którzy pójdą z tobą; I powiedz im: Tak mówi Pan zastępów: Tak samo rozbiję ten lud i to miasto, jak tłucze się naczynie garncarskie, którego nie można potem naprawić. I będą grzebać zmarłych w Tofet, bo nie będzie innego miejsca na grzebanie.
Jr 19,10-11
Tu mechanizm jest inny: czynność jest krótka, nieodwracalna i wykonana przy świadkach dobranych imiennie. Rozbite naczynie ilustruje to, czego nie da się naprawić, a wybór miejsca dopowiada resztę.
Ty więc, synu człowieczy, przygotuj sobie toboły wygnańca i wyprowadź się za dnia na ich oczach; przenieś się na ich oczach ze swego miejsca na inne. Może zrozumieją, chociaż są domem buntowniczym. Wyniesiesz swoje rzeczy za dnia na ich oczach, jak toboły wygnańca; wyjdź wieczorem na ich oczach, jak wychodzą wygnańcy. Na ich oczach przebij sobie mur i wynieś przez niego swoje rzeczy. Na ich oczach podnieś je na ramiona i wynieś o zmierzchu, zakryj sobie twarz i nie patrz na ziemię. Dałem cię bowiem jako znak domowi Izraela.
Ez 12,3-6
Zwraca uwagę uzasadnienie: może zrozumieją. Cel jest poznawczy, a skuteczność niepewna i tekst jej nie gwarantuje. To rzadka szczerość — polecenie zostaje wydane mimo świadomości, że może nie zadziałać.
Znak można podrobić
Wtedy prorok Chananiasz zdjął jarzmo z szyi proroka Jeremiasza i złamał je. I Chananiasz powiedział wobec całego ludu: Tak mówi Pan: Tak złamię jarzmo Nabuchodonozora, króla Babilonu, znad szyi wszystkich narodów w ciągu dwóch lat. I prorok Jeremiasz poszedł swoją drogą.
Jr 28,10-11
Chananiasz wykonuje kontrznak na oczach tego samego tłumu, używając przedmiotu należącego do przeciwnika. Forma jest identyczna, gest czytelny, wykonanie sprawne. Wynika stąd rzecz istotna dla całego zagadnienia: znak nie uwierzytelnia treści. Rozstrzyga to, co się potem stanie, a nie widowiskowość samej czynności.
Po co w ogóle znak
Z zestawienia tych przypadków wychodzą trzy powody. Znak dociera tam, gdzie mowa już nie dociera, bo angażuje wzrok. Zostaje w pamięci dłużej niż zdanie, bo jest zdarzeniem. I wiąże proroka z treścią, którą głosi — kto nosi jarzmo na szyi, nie może przedstawić sprawy jako cudzej.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, ilu ludzi te znaki widziało ani jak były komentowane na miejscu. Nie wiemy, czy najdłuższe polecenia wykonano dosłownie w całości — przy leżeniu Ezechiela na boku przez setki dni tekst nie opisuje strony praktycznej. Nie wiemy, jak długo trwały niektóre z nich.
Nie wiemy również, czy pierwszy rozdział Księgi Ozeasza jest relacją z życia, czy opowieścią o charakterze przypowieści.
Początek słowa Pana przez Ozeasza. Pan powiedział do Ozeasza: Idź, weź sobie nierządnicę za żonę i dzieci nierządu. Ziemia bowiem uprawiała wstydliwy nierząd, odwróciła się od Pana. Poszedł więc i wziął sobie za żonę Gomerę, córkę Diblaima, a ona poczęła i urodziła mu syna.
Oz 1,2-3
Tekst podaje imiona, miejsca i kolejność narodzin, co przemawia za relacją. Nie mówi jednak wprost, jak sam chce być czytany, więc obie lektury pozostają otwarte.
Nie wiemy również, ile znaków w ogóle wykonano. Księgi zapisują te, które miały ciąg dalszy albo wywołały reakcję, a o pozostałych milczą. Nie wiemy też, jak odbierali je najbliżsi proroków — przy Ezechielu i Jeremiaszu polecenie dotyczyło ich rodzin, a tekst nie oddaje im głosu ani razu.
Zobacz też: Izajasz · Juda — znaczenie imienia · Chananiasz — znaczenie imienia
