Mowa Szczepana jest w Dziejach najdłuższa — policzone na tekście polskim liczy ona około dziewięciuset siedemdziesięciu słów, ponad dwa razy więcej niż kolejna co do rozmiaru mowa Pawła w Antiochii Pizydyjskiej. Przez większość czasu wygląda na streszczenie historii Izraela. Punkt zwrotny przychodzi wtedy, gdy mówca sięga po Amosa i zaczyna używać dawnej wyroczni jako zarzutu wobec ludzi, którzy go słuchają.
Wyrocznia u Amosa
Czy składaliście mi ofiary i dary na pustyni przez czterdzieści lat, domu Izraela? Przecież nosiliście przybytek waszego Molocha i Kijuna, wasze bożki, gwiazdę waszych bogów, których sobie uczyniliście. Dlatego uprowadzę was do niewoli poza Damaszek, mówi Pan, Bóg zastępów, to jego imię.
Am 5,25-27
Pytanie o czterdzieści lat jest retoryczne i prowadzi do oskarżenia: obok ofiar składanych Jahwe albo zamiast nich noszono coś jeszcze. Kończy się to zapowiedzią uprowadzenia, z podanym kierunkiem — poza Damaszek.
Cytat w mowie
Wtedy Bóg odwrócił się od nich i oddał ich w służbę zastępom nieba, jak jest napisane w księdze proroków: Czy mi składaliście zabite zwierzęta i inne ofiary na pustyni przez czterdzieści lat, domu Izraela? Raczej obnosiliście namiot Molocha i gwiazdę waszego boga Remfana, wizerunki, które sobie zrobiliście, żeby oddawać im cześć. Dlatego zaprowadzę was poza Babilon.
Dz 7,42-43
Zdanie wprowadzające jest własnym komentarzem mówcy: Bóg odwrócił się od nich i oddał ich w służbę zastępom nieba. Dopiero po nim przychodzi cytat.
Dwie różnice, które trzeba nazwać
Pierwsza dotyczy imion. U Amosa czytamy o Molochu i Kijunie; w Dziejach o Molochu i Remfanie. Oba te imiona pojawiają się w Piśmie dokładnie raz — Kijun tylko w Amosie, Remfan tylko w Dziejach. Różnica pochodzi z greckiego przekładu Amosa, którym posługiwano się w pierwszym wieku i za którym cytuje Nowy Testament.
Druga różnica jest większa. Amos zapowiada uprowadzenie poza Damaszek; Szczepan mówi o uprowadzeniu poza Babilon. Zmienia się kierunek i zmienia się imperium. Nie wiemy, skąd to wzięcie: czy z odpisu o takim brzmieniu, czy z przytoczenia z pamięci, czy z celowego dopasowania wyroczni do wygnania, które rzeczywiście nastąpiło. Tekst Dziejów nie komentuje tej zmiany, a udawanie, że jej nie ma, byłoby nieuczciwe wobec czytelnika.
Drugi cytat: świątynia
Zaraz po Amosie Szczepan przywołuje Izajasza.
Tak mówi Pan: Niebo jest moim tronem, a ziemia podnóżkiem moich stóp. Gdzie więc będzie ten dom, który mi zbudujecie? Gdzie będzie miejsce mego odpoczynku? Bo to wszystko moja ręka uczyniła i dzięki niej powstało to wszystko, mówi Pan. Lecz ja patrzę na tego, który jest ubogi i skruszony w duchu i który drży na moje słowo.
Iz 66,1-2
Najwyższy jednak nie mieszka w świątyniach uczynionych ręką, jak mówi prorok: Niebo jest moim tronem, a ziemia podnóżkiem moich stóp. Jakiż dom mi zbudujecie, mówi Pan, albo gdzie jest miejsce mego odpoczynku? Czy tego wszystkiego nie uczyniła moja ręka?
Dz 7,48-50
Tu również brzmienie jest przestawione: u Izajasza pytanie brzmi, gdzie będzie ten dom, u Szczepana — jaki dom mi zbudujecie. Zestawienie obu cytatów daje spójny wywód: kult sprawowany nie tam, gdzie trzeba, i przekonanie, że Bóg mieszka w budynku, to dwie strony tego samego błędu.
Zarzut
Ludzie twardego karku, nieobrzezanego serca i uszu! Wy zawsze sprzeciwiacie się Duchowi Świętemu. Jak wasi ojcowie, tak i wy! Którego z proroków nie prześladowali wasi ojcowie? Pozabijali też tych, którzy przepowiadali przyjście Sprawiedliwego, którego wy staliście się teraz zdrajcami i mordercami. Wy, którzy otrzymaliście prawo przez rozporządzenie aniołów, lecz nie przestrzegaliście go.
Dz 7,51-53
Ostatnie zdanie jest kluczem do całej mowy. Zarzut nie brzmi, że słuchacze trzymają się Prawa, lecz że go nie przestrzegali, choć je otrzymali. Szczepan nie występuje przeciwko Torze, tylko przeciwko wybiórczemu jej traktowaniu — dokładnie tak, jak robił to Amos wobec swoich słuchaczy.
Gdy to usłyszeli, wpadli w gniew i zgrzytali na niego zębami.
Dz 7,54
Reakcja pokazuje, że zrozumiano go dobrze.
Po co ten cytat
Amos mówił o pokoleniu pustyni, żeby pokazać, że problem nie zaczął się wczoraj. Szczepan używa tej samej wyroczni w ten sam sposób, tylko przesuwa punkt odniesienia o kilka stuleci: skoro tamci nosili przybytek obcego boga podczas czterdziestu lat prowadzenia przez Jahwe, to i teraz sama ciągłość instytucji niczego nie gwarantuje. Wcześniej w tej samej mowie przywołał obietnicę proroka podobnego do Mojżesza, więc cały wywód zmierza do pytania, kogo naprawdę słuchano.
To jest ten Mojżesz, który powiedział synom Izraela: Proroka jak ja wzbudzi wam Pan, wasz Bóg, spośród waszych braci. Jego będziecie słuchać.
Dz 7,37
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim byli Kijun i Remfan; poza tymi dwoma miejscami Pismo o nich milczy, a wszelkie utożsamienia z konkretnymi bóstwami są rekonstrukcją, nie danymi tekstu. Nie wiemy, czy Szczepan cytował ze zwoju, czy z pamięci — długość mowy i sytuacja procesowa sugerują to drugie, ale to domysł. Nie wiemy, ile z niej Łukasz zapisał dosłownie, a ile streścił. Nie wiemy wreszcie, jak daleko sięga pytanie Amosa o czterdzieści lat: czy zaprzecza, że ofiary wtedy składano, czy pyta o to, komu je składano. Obie lektury są możliwe i tekst ich nie rozdziela.
Zobacz też: Jahwe · Przybytek (Miszkan) · Remfan · Amos · Szczepan · Łukasz — znaczenie imienia
