Szymon Piotr był rybakiem z Galilei, jednym z pierwszych uczniów Jeszui (Jezusa) i najczęściej wymienianym z Dwunastu apostołów. Jeszua nadał mu przydomek Kefas, po grecku Piotr, czyli kamień. Ewangelie pokazują go jako człowieka, który wyznał w Jeszui Mesjasza, a potem trzy razy się Go zaparł; Dzieje Apostolskie — jako głos pierwszej wspólnoty w Jerozolimie i apostoła, z którego ust — jak sam mówi — poganie usłyszeli słowa Ewangelii (Dz 15,7).
W skrócie
- Rodzina: syn Jonasza (J 1,42), brat Andrzeja. Był żonaty — Ewangelie wspominają jego teściową (Mk 1,30), a Paweł mówi, że Kefas zabierał w podróże żonę (1 Kor 9,5).
- Pochodzenie i dom: Betsaida, którą Jan nazywa miastem Andrzeja i Piotra (J 1,44); dom w Kafarnaum, w którym gościł Jeszua (Mk 1,29).
- Imiona: Szymon (w greckim tekście Dz 15,14 i części rękopisów 2 P 1,1 w hebrajskiej formie Symeon), aramejskie Kefas i greckie Piotr (J 1,42) — zob. znaczenie imienia Piotr.
- Okres: działalność od powołania nad Jeziorem Galilejskim do lat po Soborze w Jerozolimie (Dz 15); dokładnych dat Pismo nie podaje.
- Najważniejsze wydarzenia: wyznanie w Cezarei Filipowej (Mt 16,13-19), przemienienie (Mt 17,1-8), zaparcie się (J 18,15-27), rozmowa nad jeziorem (J 21,15-19), mowa w Szawuot (Dz 2), Korneliusz (Dz 10), uwolnienie z więzienia (Dz 12).
- Księgi: cztery Ewangelie, Dzieje Apostolskie 1–15, List do Galatów i 1 Kor; przypisywane mu są 1 List Piotra i 2 List Piotra.
Rybak z Betsaidy i Kafarnaum
Szymon i jego brat Andrzej byli rybakami na Jeziorze Galilejskim. Pochodzili z Betsaidy (J 1,44), której położenie jest dziś sporne — piszemy o tym w artykule Betsaida: el-Aradż czy et-Tell?. Mieszkali jednak w Kafarnaum, gdzie według Marka Jeszua przyszedł „do domu Szymona i Andrzeja” (Mk 1,29). Archeologia pokazuje tam skromny dom z I wieku, od wczesnych wieków czczony przez chrześcijan jako dom Piotra; co z tego wynika, a co jest tylko tradycją, rozważa wpis Dom Piotra w Kafarnaum.
Łukasz dodaje, że Jakub i Jan, synowie Zebedeusza, byli wspólnikami Szymona (Łk 5,10). Szymon nie był więc samotnym biedakiem z sieciami, lecz członkiem małej spółki rybackiej z łodziami i pomocnikami. Członkowie Sanhedrynu nazwą go później, razem z Janem, ludźmi „nieuczonymi i prostymi” (Dz 4,13), co oznacza brak wykształcenia w szkołach uczonych w Piśmie, a nie brak inteligencji.
Powołanie i nowe imię (J 1,40-42; Mt 4,18-20; Łk 5,1-11)
Ewangelie opisują początek znajomości z kilku stron. U Jana pierwszy jest Andrzej, uczeń Jana Chrzciciela: znajduje brata i mówi mu „Znaleźliśmy Mesjasza”. Gdy przyprowadza go do Jeszui, ten od razu nadaje mu nowe imię: „Ty będziesz nazwany Kefas – co się tłumaczy: Piotr” (J 1,42). Aramejskie kefa i greckie petros oznaczają kamień lub skałę. Imię jest zapowiedzią, a nie opisem — przez całe Ewangelie Szymon jest raczej porywczy niż niewzruszony.
Mateusz i Marek opisują wezwanie nad jeziorem: „Chodźcie za mną, a uczynię was rybakami ludzi” (Mt 4,19). Bracia natychmiast zostawiają sieci. Łukasz łączy powołanie z cudownym połowem po nocy bez zdobyczy. Szymon reaguje lękiem, nie radością: „Odejdź ode mnie, Panie, bo jestem grzesznym człowiekiem” (Łk 5,8). Odpowiedź brzmi: „Nie bój się, odtąd będziesz łowił ludzi” (Łk 5,10).
Wkrótce potem Jeszua uzdrawia teściową Szymona, która leżała w gorączce; ta wstaje i zaczyna im usługiwać (Mk 1,30-31). Na listach Dwunastu Szymon stoi zawsze na pierwszym miejscu — Mateusz pisze wprost: „pierwszy Szymon, zwany Piotrem” (Mt 10,2). Razem z Jakubem i Janem należy do trójki, którą Jeszua bierze ze sobą w szczególnych chwilach: do domu Jaira, na górę przemienienia i do Getsemani.
Po wodzie do Jeszui (Mt 14,28-31)
Po nakarmieniu tłumów uczniowie płyną nocą przez jezioro, a Jeszua przychodzi do nich po wodzie. Tylko Mateusz opisuje, co zrobił wtedy Piotr. Prosi: „Panie, jeśli to jesteś ty, każ mi przyjść do siebie po wodzie” (Mt 14,28). Wychodzi z łodzi i idzie, ale widząc wiatr, zaczyna się bać i tonąć. Krzyczy „Panie, ratuj mnie!”, a Jeszua chwyta go za rękę i pyta: „Człowieku małej wiary, dlaczego zwątpiłeś?” (Mt 14,30-31). Scena dobrze streszcza całego Piotra z Ewangelii: odważny pierwszy krok, potem strach, potem ratunek z cudzej ręki.
Podobny rys widać w Ewangelii Jana. Gdy wielu uczniów odchodzi po mowie o chlebie życia, a Jeszua pyta Dwunastu, czy też chcą odejść, odpowiada Szymon Piotr: „Panie, do kogo pójdziemy? Ty masz słowa życia wiecznego” (J 6,68).
Wyznanie w Cezarei Filipowej i skała (Mt 16,13-23)
W okolicach Cezarei Filipowej Jeszua pyta uczniów, za kogo uważają Go ludzie, a potem — za kogo oni sami.
Szymon Piotr odpowiedział: Ty jesteś Chrystusem, Synem Boga żywego. Wtedy Jezus powiedział do niego: Błogosławiony jesteś, Szymonie, synu Jonasza, bo nie objawiły ci tego ciało i krew, ale mój Ojciec, który jest w niebie. Ja ci też mówię, że ty jesteś Piotr, a na tej skale zbuduję mój kościół, a bramy piekła go nie przemogą.
Mt 16,16-18 (UBG)
Zaraz potem Jeszua obiecuje Piotrowi klucze królestwa niebieskiego i władzę związywania i rozwiązywania (Mt 16,19); co to wyrażenie znaczyło w języku epoki, wyjaśnia wpis o kluczach królestwa. O to, czym jest skała z tego wersetu, spierano się od starożytności. Po grecku imię brzmi Petros, a skała petra, ale po aramejsku oba słowa sprowadzają się do kefa. Ojcowie Kościoła widzieli w skale samego Piotra, jego wyznanie, Chrystusa albo wszystkich apostołów; odczytanie rzymskie, które łączy werset z następcami Piotra w Rzymie, nie było wśród nich przeważające. Szczegóły i źródła zebrano w artykule Mt 16,18 — skała w oczach ojców Kościoła. Sam Piotr w swoim liście nazywa kamieniem żywym Chrystusa, a wierzących — „żywe kamienie” (1 P 2,4-5).
Ten sam rozdział zawiera też zdanie, które trzeba czytać razem z obietnicą. Gdy Jeszua zapowiada swoją mękę i śmierć, Piotr bierze Go na bok i strofuje. Słyszy wtedy: „Odejdź ode mnie, szatanie! Jesteś dla mnie zgorszeniem, bo nie pojmujesz tego, co Boże, ale to, co ludzkie” (Mt 16,23). Ten, któremu Ojciec objawił, kim jest Jeszua, kilka wersetów dalej nie rozumie, po co Mesjasz ma cierpieć.
Na górze przemienienia (Mt 17,1-8)
Sześć dni później Jeszua bierze Piotra, Jakuba i Jana na wysoką górę i zostaje przed nimi przemieniony; ukazują się Mojżesz i Eliasz. Piotr reaguje po swojemu: „Panie, dobrze nam tu być”, i proponuje postawić trzy namioty (Mt 17,4). Przerywa mu głos z obłoku, który nazywa Jeszuę umiłowanym Synem i każe Go słuchać. Po latach 2 List Piotra wraca do tej sceny jako świadectwo naocznego świadka: „słyszeliśmy ten głos dochodzący z nieba, gdy byliśmy z nim na świętej górze” (2 P 1,18).
Ostatnia noc: mycie nóg, Getsemani i Malchos
Piotr i Jan dostają polecenie, by przygotować Paschę (Łk 22,8); jak przebiegła ta wieczerza, omawia wpis Ostatnia Wieczerza — czy była Paschą?. Gdy Jeszua zaczyna myć uczniom nogi, Piotr protestuje: „Nigdy nie będziesz mył moich nóg”. Słysząc, że inaczej nie będzie miał działu z Nauczycielem, przechodzi w drugą skrajność: „Panie, nie tylko moje nogi, ale i ręce, i głowę” (J 13,8-9).
Przy stole zapewnia, że nawet jeśli wszyscy się zgorszą, on nigdy (Mt 26,33). Jeszua zapowiada mu, że zanim kogut zapieje, trzy razy się Go wyprze. U Łukasza dodaje słowa, które obejmują i upadek, i powrót: „ja prosiłem za tobą, żeby nie ustała twoja wiara. Ty zaś, gdy się nawrócisz, utwierdzaj swoich braci” (Łk 22,32).
W Getsemani Piotr zasypia razem z innymi i słyszy wyrzut: „Szymonie, śpisz? Nie mogłeś czuwać jednej godziny?” (Mk 14,37). Gdy przychodzi straż, dobywa miecza i odcina prawe ucho słudze najwyższego kapłana. Tylko Jan podaje imiona: to Szymon Piotr uderzył, a sługa nazywał się Malchos (J 18,10). Jeszua każe schować miecz, a według Łukasza dotyka ucha i uzdrawia rannego (Łk 22,51).
Trzy zaparcia na dziedzińcu (J 18,15-27; Łk 22,54-62)
Piotr idzie za pojmanym Mistrzem, razem z innym uczniem, aż na dziedziniec najwyższego kapłana. Tam, przy ognisku, trzy razy zaprzecza, że jest uczniem Jeszui: odźwiernej, stojącym przy ogniu i krewnemu Malchosa. Wtedy pieje kogut. O różnicach między Ewangeliami w liczbie piań pisze wpis Ile razy zapiał kogut, zanim Piotr zaparł się Jeszui?.
A Pan odwrócił się i spojrzał na Piotra. I przypomniał sobie Piotr słowa Pana, jak mu powiedział: Zanim kogut zapieje, trzy razy się mnie wyprzesz. I Piotr, wyszedłszy na zewnątrz, gorzko zapłakał.
Łk 22,61-62 (UBG)
Ewangelie nie łagodzą tej sceny, choć Piotr był później jednym z przywódców wspólnoty. Wszystkie cztery ją opisują. Upadek najbardziej znanego ucznia zachowano bez retuszu.
Pierwszy przy pustym grobie i rozmowa nad jeziorem (J 20–21)
W poranek zmartwychwstania młodzieniec w białej szacie każe kobietom powiedzieć „jego uczniom i Piotrowi” (Mk 16,7) — zaparty uczeń zostaje wymieniony osobno. Piotr biegnie z drugim uczniem do grobu, pierwszy wchodzi do środka i widzi leżące płótna (J 20,3-6). Łukasz i Paweł przekazują, że zmartwychwstały ukazał się najpierw Szymonowi, zanim ukazał się Dwunastu (Łk 24,34; 1 Kor 15,5); przebieg tamtego spotkania nie został opisany.
W ostatnim rozdziale Ewangelii Jana Piotr wraca do łowienia. Po nocy bez połowu nieznajomy z brzegu każe zarzucić sieć; gdy uczeń, którego Jeszua miłował, rozpoznaje Pana, Piotr rzuca się do wody (J 21,7). Po śniadaniu przy ognisku Jeszua trzy razy pyta Piotra, czy Go miłuje — tyle razy, ile razy Piotr się zaparł.
Zapytał go po raz trzeci: Szymonie, synu Jonasza, miłujesz mnie? I zasmucił się Piotr, że go zapytał po raz trzeci: Miłujesz mnie? I odpowiedział mu: Panie, ty wszystko wiesz, ty wiesz, że cię miłuję. Jezus powiedział do niego: Paś moje owce.
J 21,17 (UBG)
Za każdym razem odpowiedź łączy się z zadaniem: paś moje baranki, paś moje owce. Pasterz nie zostaje właścicielem stada — owce pozostają „moje”, czyli Jeszui. Miejsce, które tradycja wiąże z tą sceną, opisuje wpis o kościele Prymatu Piotra w Tabdze.
Mowa w Szawuot i pierwsze lata w Jerozolimie (Dz 1–5)
Po wniebowstąpieniu Piotr prowadzi wybór następcy Judasza (Dz 1,15-26). W dniu Szawuot, kiedy na uczniów zstępuje Duch, „stanął Piotr z jedenastoma, podniósł swój głos i przemówił” (Dz 2,14). Cytuje proroka Joela o wylaniu Ducha (wpis Wylanie Ducha na wszelkie ciało — cytat Piotra w Szawuot) i głosi zmartwychwstanie Jeszui. Ochrzczono wtedy około trzech tysięcy osób (Dz 2,41). Całe wydarzenie opisuje artykuł Zesłanie Ducha Świętego — Pięćdziesiątnica w Dziejach 2, a samo święto — strona Szawuot.
Przy bramie świątyni zwanej Piękną Piotr mówi do chromego od urodzenia: „Nie mam srebra ani złota, lecz co mam, to ci daję” (Dz 3,6), i każe mu wstać w imieniu Jeszui. Za głoszenie zostaje z Janem postawiony przed Sanhedrynem. Na zakaz mówienia odpowiadają: „My bowiem nie możemy nie mówić o tym, co widzieliśmy i słyszeliśmy” (Dz 4,20), a przy kolejnym przesłuchaniu apostołowie mówią: „Bardziej trzeba słuchać Boga niż ludzi” (Dz 5,29). Piotr demaskuje też kłamstwo Ananiasza i Safiry (Dz 5,1-11); wkrótce potem ludzie wynoszą chorych na ulice, by padł na nich choćby cień przechodzącego Piotra (Dz 5,15). W Samarii Piotr odrzuca pieniądze Szymona Maga, który chciał kupić dar Ducha (Dz 8,20).
Lidda, Joppa i Korneliusz (Dz 9,32–11,18)
W Liddzie Piotr uzdrawia sparaliżowanego Eneasza, a w Joppie, nad morzem, wskrzesza Tabitę, uczennicę znaną z dobroczynności (Dz 9,32-42). Zostaje potem wiele dni u Szymona, garbarza (Dz 9,43); o porcie i tym domu pisze wpis Jaffa (Joppa) — port i dom Szymona Garbarza.
Tam, na dachu, ma widzenie: z nieba opuszcza się naczynie pełne zwierząt, a głos każe mu zabijać i jeść. Piotr odmawia: „Żadną miarą, Panie, bo nigdy nie jadłem niczego pospolitego lub nieczystego” (Dz 10,14). Lata po zmartwychwstaniu Jeszui apostoł nadal przestrzega prawa o pokarmach. Widzenie powtarza się trzy razy, a w tej samej chwili do bramy pukają wysłannicy rzymskiego setnika Korneliusza. Co znaczyło widzenie, Piotr mówi sam, gdy wchodzi do domu poganina:
I powiedział do nich: Wiecie, że nie wolno Żydowi przestawać z cudzoziemcem albo przychodzić do niego. Lecz Bóg mi pokazał, żebym żadnego człowieka nie nazywał pospolitym lub nieczystym.
Dz 10,28 (UBG)
Piotr rozumie więc wizję jako naukę o ludziach, nie o jadłospisie. Dlaczego ten fragment tak często czyta się inaczej, wyjaśniają wpisy Co oznacza wizja Piotra z prześcieradłem? i Wizja Piotra (Dz 10,28): jak ją wyjaśnia Piotr, a jak kaznodzieje, a samo prawo opisuje strona o prawie dietetycznym. Gdy Piotr mówi, że „Bóg nie ma względu na osoby” (Dz 10,34), Duch zstępuje na słuchaczy, a Piotr każe ich ochrzcić (Dz 10,44-48). W Jerozolimie musi się z tego tłumaczyć przed wierzącymi z obrzezania (Dz 11,2-18).
Więzienie, anioł i Rode (Dz 12)
Herod Agryppa I zabija mieczem Jakuba, brata Jana, a widząc, że to się podoba, każe uwięzić Piotra — w dni Przaśników (Dz 12,1-3). W noc przed dniem, w którym Herod miał go wydać, Piotr śpi między dwoma żołnierzami, skuty dwoma łańcuchami. Anioł budzi go, łańcuchy opadają, a Piotr przechodzi przez straże i bramę, myśląc najpierw, że ma widzenie (Dz 12,6-11).
Idzie do domu Marii, matki Jana Marka, gdzie trwa modlitwa. Służąca Rode poznaje jego głos i z radości zapomina otworzyć bramę; zebrani mówią jej, że oszalała, a potem, że to „jego anioł”. Piotr każe powiadomić „Jakuba i braci” i odchodzi „w inne miejsce” (Dz 12,17). Dzieje nie mówią, dokąd.
Sobór w Jerozolimie i spór w Antiochii (Dz 15; Ga 2)
Gdy w Jerozolimie toczy się spór, czy wierzący z pogan muszą przyjąć obrzezanie, Piotr przypomina sprawę Korneliusza: Bóg dał poganom Ducha tak samo jak Żydom i oczyścił ich serca przez wiarę. Kończy słowami: „przez łaskę Pana Jezusa Chrystusa będziemy zbawieni, tak samo i oni” (Dz 15,11). Rozstrzygnięcie ogłasza jednak Jakub, brat Jeszui, który powołuje się na mowę Szymona (Dz 15,13-21). Po tym rozdziale Piotr znika z kart Dziejów.
Paweł dodaje kilka wiadomości z własnej perspektywy. Trzy lata po nawróceniu spędził w Jerozolimie piętnaście dni u Piotra (Ga 1,18). Później Jakub, Kefas i Jan, „uważani za filary”, podali mu prawicę: Piotrowi powierzono ewangelię wśród obrzezanych, Pawłowi wśród pogan (Ga 2,7-9). W Antiochii Piotr jadał razem z wierzącymi poganami, ale gdy przyszli ludzie od Jakuba, ze strachu się odsunął. Paweł sprzeciwił mu się publicznie i zarzucił obłudę (Ga 2,11-14). Spór dotyczył wspólnoty stołu z poganami; tekst nie mówi, co było na tym stole. Mimo konfliktu 2 List Piotra nazywa Pawła „nasz umiłowany brat” (2 P 3,15).
Listy Piotra
1 List Piotra jest skierowany „do wychodźców rozproszonych w Poncie, Galacji, Kapadocji, Azji i Bitynii” (1 P 1,1). Autor nazywa siebie skromnie „starszy i świadek cierpień Chrystusa” (1 P 5,1), wspomina Sylwana jako pośrednika i przekazuje pozdrowienia od kościoła „w Babilonie” oraz od Marka, którego nazywa synem (1 P 5,12-13). Babilon wielu komentatorów rozumie jako zaszyfrowaną nazwę Rzymu, ale tekst tego nie dopowiada. W 2 Liście Piotra autor pisze, że „bliskie jest zwinięcie mojego namiotu”, czyli jego śmierć (2 P 1,14). Jego autorstwo było sporne już w starożytności; serwis przyjmuje świadectwo samego tekstu, ale sporu nie ukrywa — omawia to strona 2 List Piotra — streszczenie i przesłanie.
Śmierć: zapowiedź z J 21 i tradycja rzymska
Jedyną informacją Pisma o końcu Piotra jest zapowiedź Jeszui nad jeziorem:
Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Gdy byłeś młodszy, opasywałeś się i chodziłeś, gdzie chciałeś. Gdy jednak się zestarzejesz, wyciągniesz swoje ręce, a inny cię opasze i poprowadzi, dokąd nie chcesz. Powiedział to, dając znać, jaką śmiercią miał uwielbić Boga. A to powiedziawszy, rzekł mu: Pójdź za mną.
J 21,18-19 (UBG)
Ewangelista rozumie te słowa jako zapowiedź męczeństwa, ale nie podaje ani miejsca, ani daty, ani sposobu śmierci. Resztę dopowiada tradycja. Już List Klemensa Rzymskiego do Koryntian z końca I wieku wspomina męczeństwo Piotra, a w II wieku chrześcijanie w Rzymie wskazywali miejsce jego pamięci na Watykanie. Późniejsza relacja, przekazana przez Euzebiusza z Cezarei za Orygenesem, mówi, że Piotr został ukrzyżowany głową w dół. To świadectwa tradycji, nie Pisma. Co znaleziono pod bazyliką watykańską i co pozostaje sporne, przedstawia artykuł Grobowiec Piotra pod Watykanem? Odkrycie i kontrowersje.
Piotr a papiestwo
Katolicka nauka o prymacie biskupa Rzymu opiera się na Mt 16,18-19, J 21,15-17 i Łk 22,32, czytanych jako ustanowienie urzędu przekazywanego następcom. Nowy Testament mówi o roli Piotra wśród apostołów, ale wprost nie wspomina ani o jego pobycie w Rzymie, ani o następcach. Krytycy tego odczytania zwracają też uwagę, że Piotr zwraca się do starszych „jako również starszy” (1 P 5,1), w Antiochii zostaje publicznie skarcony przez Pawła, a w Jerozolimie rozstrzygnięcie ogłasza Jakub. Jak ta nauka kształtowała się w historii, opisują wpisy Czy Piotr był pierwszym papieżem? i Leon Wielki i prymat papieża.
Czego nie wiemy
- Wiek i daty. Pismo nie podaje roku urodzenia, wieku przy powołaniu ani roku śmierci Piotra. Daty spotykane w opracowaniach są szacunkami.
- Żona i dzieci. Wiadomo, że Piotr był żonaty (Mk 1,30; 1 Kor 9,5), ale imię żony i ewentualne dzieci nie są znane. Marek, którego 1 P 5,13 nazywa „mój syn”, jest najpewniej synem duchowym.
- Gdzie był po Dz 12,17. Miejsce, do którego udał się Piotr, nie zostało nazwane. Wiadomo tylko o Antiochii (Ga 2,11) i o Koryncie, gdzie część wierzących powoływała się na Kefasa (1 Kor 1,12) — tekst nie mówi, czy Piotr tam był osobiście.
- Piotr i Ewangelia Marka. Starożytna tradycja, przekazana przez Euzebiusza za Papiaszem, mówi, że Marek spisał to, co głosił Piotr. Ewangelia o tym nie wspomina.
- Miejsce i sposób śmierci. Rzym, czas prześladowań za Nerona i ukrzyżowanie głową w dół pochodzą z tradycji, nie z Biblii. Identyfikacja szczątków spod Watykanu pozostaje sporna.
