Getsemani to miejsce u stóp Góry Oliwnej, po wschodniej stronie Doliny Cedronu, naprzeciw Wzgórza Świątynnego w Jerozolimie. Tam Jeszua (Jezus) modlił się w noc po Ostatniej Wieczerzy i tam został pojmany. Nazwę podają tylko Mateusz i Marek, Jan mówi o ogrodzie za potokiem Cedron, a Łukasz o Górze Oliwnej — z połączenia tych opisów wzięło się określenie ogród Getsemani.
W skrócie
- Położenie: zachodnie podnóże Góry Oliwnej, tuż za korytem Cedronu, kilkaset metrów od wschodniego muru dzisiejszego Starego Miasta Jerozolimy.
- Nazwa: gr. Gethsēmani (Γεθσημανῆ, Strong G1068), najpewniej z hebr. lub aram. gat szemanim — tłocznia oliwy.
- W Biblii: nazwa pada 2 razy, w Ewangelii Mateusza i Marka (Mt 26,36; Mk 14,32). Ten sam teren Łukasz opisuje jako Górę Oliwną (Łk 22,39), a Jan jako ogród za Cedronem (J 18,1; J 18,26).
- Najważniejsze wydarzenia: modlitwa Jeszui przed męką, sen uczniów, pocałunek Judasza, cios Piotra i uzdrowienie ucha sługi arcykapłana, pojmanie i ucieczka uczniów.
- Okres: jedna noc w czasie Paschy w roku ukrzyżowania (zwykle ok. 30–33 n.e., dokładny rok jest sporny). Cedron i Góra Oliwna pojawiają się już w dziejach Dawida (ok. X w. p.n.e.), ale bez nazwy Getsemani.
Nazwa i jej znaczenie
Greckie Gethsēmani to zapis semickiej nazwy, którą zwykle odczytuje się jako gat szemanim (w wersji aramejskiej gat szemane). Pierwszy człon, gat (Strong H1660), znaczy tłocznia. Tym słowem Księga Sędziów nazywa miejsce, w którym Gedeon młócił zboże w ukryciu przed Midianitami (Sdz 6,11), a jak wyglądały takie instalacje wykute w skale, pokazuje wpis o tłoczniach wina. Drugi człon, szemen (Strong H8081), to oliwa albo olej. Razem daje to tłocznię oliwy i tak objaśnia tę nazwę słownik Stronga.
Rzadziej proponuje się, że pierwszy człon to hebr. gej, czyli dolina, co dawałoby dolinę oliwy. To hipoteza mniejszościowa. Pewne jest tyle, że nazwa wiąże się z oliwą.
Ewangelie nie używają zwrotu ogród Getsemani. Mateusz i Marek piszą o miejscu (gr. chōrion, działka, kawałek ziemi) zwanym Getsemani, a Jan o ogrodzie (gr. kēpos), lecz bez nazwy. W polskiej tradycji kościelnej i w malarstwie mówi się też o Ogrójcu (np. Modlitwa w Ogrójcu). To staropolskie słowo znaczące tyle co ogród, a nie nazwa z tekstu biblijnego.
Gdzie leży Getsemani?
Jerozolima czasów Drugiej Świątyni zajmowała wzgórza, które od wschodu opadają w Dolinę Cedronu. Po drugiej stronie doliny wznosi się Góra Oliwna, oddalona od miasta „w odległości drogi szabatowej” (Dz 1,12). Getsemani leżało u dołu tego zbocza, tuż za korytem potoku. Najwięcej szczegółów topograficznych podaje Jan:
To powiedziawszy, Jezus wyszedł ze swoimi uczniami za potok Cedron, gdzie był ogród, do którego wszedł on i jego uczniowie. A Judasz, który go zdradził, znał to miejsce, bo Jezus często się tam zbierał ze swoimi uczniami.
J 18,1-2 (UBG)
Greckie słowo oddane jako potok to cheimarros, strumień płynący zimą, w porze deszczów, a w suchych miesiącach pusty. Droga z miasta do ogrodu była krótka. Na tym samym zboczu, bliżej dna doliny, stoją grobowce Doliny Cedronu wykute w skale w II i I wieku p.n.e.. Położenie Jerozolimy i Góry Oliwnej pokazują mapy biblijne serwisu.
Miejsce czczone dziś jako Getsemani leży przy Bazylice Konania, zwanej też Kościołem Wszystkich Narodów.
Getsemani w historii biblijnej
Stary Testament: Dawid na Górze Oliwnej
Nazwa Getsemani w Starym Testamencie nie występuje, ale ta sama droga już tak. Gdy Absalom podniósł bunt, Dawid uszedł z Jerozolimy i przekroczył potok Cedron (2 Sm 15,23), a potem wspinał się na Górę Oliwną w żałobie:
Dawid zaś wstępował na Górę Oliwną, wstępował i płakał, a głowę miał zakrytą i szedł boso. Cały lud, który był z nim, każdy z nakrytą głową, wstępował i płakał.
2 Sm 15,30 (UBG)
Zaraz potem król dowiedział się, że jego doradca Achitofel przeszedł na stronę spiskowców (2 Sm 15,31). Czytelnicy od dawna zestawiają tę scenę z nocą w Getsemani: zdradzony król idzie tą samą doliną. Ewangeliści nie przeprowadzają tego porównania wprost, więc traktujemy je jako paralelę, nie jako proroctwo. Cały rozdział omawia streszczenie 2 Samuela 15.
Miejsce, do którego Jeszua chodził
W ostatnich dniach przed Paschą Jeszua nauczał za dnia w świątyni, a noce spędzał poza miastem, na Górze Oliwnej (Łk 21,37). Po wieczerzy poszedł tam „według swego zwyczaju” (Łk 22,39), a Jan dodaje, że Judasz znał to miejsce, bo Jeszua często zbierał się tam z uczniami.
Przed wyjściem uczniowie zaśpiewali hymn (Mt 26,30). Zwykle łączy się go z Hallelem, czyli Psalmami 113–118, które według Miszny śpiewano przy paschalnej wieczerzy, ale Ewangelie nie mówią, co to był za hymn. W drodze Jeszua zapowiedział, że wszyscy się rozproszą, i przytoczył proroka: „Uderzę pasterza, a rozproszą się owce” (Mk 14,27). Tę wyrocznię (Za 13,7) i sposób, w jaki została tu użyta, omawia wpis o cytacie z Zachariasza w drodze do Getsemani.
Modlitwa w Getsemani
Mateusz i Marek opisują dwa kręgi. Większość uczniów zostaje na miejscu, a Piotra, Jakuba i Jana Jeszua bierze ze sobą dalej i prosi, żeby czuwali. Potem odchodzi jeszcze kawałek sam. Marek zachował aramejskie słowo, którym zwrócił się do Boga:
I przyszli na miejsce zwane Getsemani. Wtedy powiedział do swoich uczniów: Siedźcie tu, ja tymczasem będę się modlił. Wziąwszy ze sobą Piotra, Jakuba i Jana, zaczął odczuwać lęk i udrękę. I powiedział do nich: Bardzo smutna jest moja dusza aż do śmierci. Zostańcie tu i czuwajcie. A odszedłszy trochę dalej, upadł na ziemię i modlił się, aby, jeśli to możliwe, ominęła go ta godzina. I powiedział: Abba, Ojcze, dla ciebie wszystko jest możliwe, zabierz ode mnie ten kielich. Jednak niech się stanie nie to, co ja chcę, ale to, co Ty.
Mk 14,32-36 (UBG)
Abba to aramejskie słowo oznaczające ojca, pozostawione w greckim tekście bez tłumaczenia. Szerzej pisze o nim hasło o zwrocie Abba, Ojcze. Kielich w Piśmie bywa obrazem losu wyznaczonego przez Boga, a u proroków także kubkiem gniewu, który Jahwe (PAN) podaje do wypicia (Iz 51,17; Jr 25,15). Modlitwa kończy się poddaniem woli Ojca; u Łukasza brzmi to: „nie moja wola, lecz twoja niech się stanie” (Łk 22,42). Do kogo modlił się Syn i co znaczy rozróżnienie dwóch woli, wyjaśnia osobny artykuł o modlitwie w Getsemane i dwóch wolach.
Trzy razy Jeszua wraca do uczniów i trzy razy zastaje ich śpiących. Upomina Piotra, a przez niego wszystkich: „Czuwajcie i módlcie się, abyście nie ulegli pokusie. Duch wprawdzie jest ochoczy, ale ciało słabe” (Mt 26,41). Greckie słowo oddane jako pokusa znaczy także próba; zob. hasło peirasmos. Łukasz zaznacza, że uczniowie zasnęli ze smutku (Łk 22,45), i jako jedyny wspomina anioła oraz pot podobny do kropli krwi. Z tymi dwoma wersetami wiąże się problem tekstowy, opisany niżej.
Pojmanie
Zanim Jeszua skończył mówić, nadszedł Judasz z uzbrojonym tłumem od naczelnych kapłanów i starszych. Jan wspomina oddział żołnierzy i strażników z latarniami, pochodniami i bronią (J 18,3). Umówionym znakiem był pocałunek, a Marek przytacza polecenie zdrajcy: „schwytajcie go i prowadźcie ostrożnie” (Mk 14,44). Łukasz zapisuje pytanie, które usłyszał Judasz: „Judaszu, pocałunkiem wydajesz Syna Człowieczego?” (Łk 22,48). Tytuł, którym Jeszua się tu nazywa, objaśnia hasło Syn człowieczy.
U Jana pojmanie zaczyna się od pytania samego Jeszui, kogo szukają. Gdy odpowiada „Ja jestem”, przybyli cofają się i padają na ziemię (J 18,6), a On prosi, żeby puścili uczniów. Wtedy jeden z uczniów dobywa miecza. Tylko Jan podaje imiona obu stron:
Wówczas Szymon Piotr, mając miecz, dobył go, uderzył sługę najwyższego kapłana i odciął mu prawe ucho. A temu słudze było na imię Malchos. I powiedział Jezus do Piotra: Włóż swój miecz do pochwy. Czy nie mam pić kielicha, który mi dał Ojciec?
J 18,10-11 (UBG)
Łukasz jako jedyny dodaje, że Jeszua dotknął ucha rannego i uzdrowił go (Łk 22,51). Dzieje sługi opisuje biogram Malchusa. U Mateusza pada polecenie „Schowaj miecz na swoje miejsce” (Mt 26,52) i przypomnienie, że Jeszua mógłby poprosić Ojca o więcej niż dwanaście legionów aniołów, ale wtedy nie wypełniłyby się Pisma (Mt 26,53-54). Do tłumu mówi, że codziennie nauczał w świątyni i nikt Go wtedy nie zatrzymał. U Łukasza dodaje: „to jest wasza godzina i moc ciemności” (Łk 22,53).
Wszyscy uczniowie opuścili Go i uciekli (Mt 26,56). Marek zapisuje jeszcze epizod, którego nie ma w innych Ewangeliach: za pojmanym szedł młody człowiek okryty tylko płótnem, a gdy go pochwycono, zostawił płótno i uciekł nago (Mk 14,51-52). Tekst nie podaje jego imienia. Utożsamienie go z samym ewangelistą, Janem Markiem, to przypuszczenie komentatorów, nie informacja z Pisma.
Po pojmaniu
Z ogrodu żołnierze i strażnicy poprowadzili związanego Jeszuę z powrotem do miasta, najpierw do Annasza, teścia arcykapłana Kajfasza (J 18,12-13). Dalsze sceny tej nocy streszczają hasła Mateusz 26, Marek 14, Łukasz 22 i Jan 18. Następnego dnia Jeszua został ukrzyżowany na Golgocie. Jan zaznacza, że także przy miejscu ukrzyżowania był ogród, a w nim nowy grobowiec (J 19,41). Jego opowieść o męce zaczyna się i kończy w ogrodzie.
Getsemani w Liście do Hebrajczyków
Poza Ewangeliami nazwa się nie pojawia. Autor Listu do Hebrajczyków opisuje jednak modlitwę, którą większość komentatorów łączy właśnie z tą nocą:
On za dni swego ciała zanosił z głośnym wołaniem i ze łzami modlitwy i usilne prośby do tego, który mógł go wybawić od śmierci, i został wysłuchany z powodu swojej bogobojności.
Hbr 5,7 (UBG)
Słowa „został wysłuchany” nie znaczą, że kielich ominął Jeszuę. Wypił go, a autor listu dodaje, że Syn nauczył się posłuszeństwa przez to, co wycierpiał (Hbr 5,8). Najczęściej rozumie się to tak, że wysłuchanie przyszło w zmartwychwstaniu: Ten, który „mógł go wybawić od śmierci”, wyprowadził Go z grobu. Szerzej pisze o tym hasło zmartwychwstanie Jezusa.
Archeologia
Przez długi czas najstarsze ślady na terenie czczonym jako Getsemani pochodziły z epoki bizantyjskiej i z czasów krzyżowców. Wykopaliska prowadzone w tym rejonie od 1919 roku odsłaniały pozostałości kolejnych kościołów, a obecna Bazylika Konania stanęła w latach 20. XX wieku. Warstwę z czasów Jeszui znaleziono dopiero w 2020 roku, przy budowie tunelu dla zwiedzających. Była to wykuta w skale mykwa, czyli łaźnia rytualna z okresu Drugiej Świątyni, bez śladów domów w pobliżu, a obok niej monety, w tym jedna z okresu urzędowania Poncjusza Piłata. Badacze łączą mykwę z instalacją rolniczą, tłocznią oliwy albo wina, której pracownicy musieli dbać o czystość rytualną. To zgadza się z etymologią nazwy, ale nie wskazuje miejsca modlitwy ani pojmania. Kierujący pracami Amit Re’em sam przestrzegał przed traktowaniem znaleziska jako dowodu dla Ewangelii.
Jak działały starożytne tłocznie oliwy, z kamiennymi nieckami do miażdżenia owoców i prasami dźwigniowymi obciążanymi kamieniami, najlepiej widać w wykopaliskach w Ekronie. Stare drzewa oliwne przy bazylice nie pochodzą z czasów Jeszui: analizy ogłoszone w 2012 roku datowały próbki z części pni na XII wiek, a Józef Flawiusz relacjonuje, że podczas oblężenia w 70 roku Rzymianie wycięli drzewa wokół Jerozolimy.
Artykuły archeologiczne serwisu o Getsemani i jego okolicy:
- Mykwa w Getsemani — znalezisko z 2020 roku: wykopaliska i spór o cztery lokalizacje.
- Ekron — największy starożytny kompleks produkcji oliwy
- Bazylika Eleona i grota Pater Noster
- Ossuarium Kajfasza
- Grobowiec w Akeldamie: czy to grób Annasza?
Czego nie wiemy
- Dokładnego miejsca. Ewangelie mówią o miejscu za Cedronem, na Górze Oliwnej, a nie o konkretnym punkcie. Różne wspólnoty chrześcijańskie wskazują u podnóża góry co najmniej cztery lokalizacje. Skała w Bazylice Konania, przy której według tradycji modlił się Jeszua, to wskazanie tradycji, nie dana z Pisma.
- Jak wyglądało to miejsce i do kogo należało. Ogrodzony ogród, sad oliwny z tłocznią czy jedno i drugie — tekst tego nie rozstrzyga. Właściciel nie jest wymieniony.
- Czy Łk 22,43-44 należy do pierwotnego tekstu. Wersetów o aniele, który umacniał Jeszuę, i o pocie „jak krople krwi” nie ma w części najstarszych rękopisów Ewangelii Łukasza, a wydania krytyczne oznaczają je jako niepewne. Nie budujemy na nich wniosków. Tekst można prześledzić w przekładzie interlinearnym Łukasza 22.
- Kim był młodzieniec z Mk 14,51-52.
- Którego roku to się wydarzyło. Najczęściej podaje się rok 30 albo 33 n.e., a sporne jest też to, czy ostatnia wieczerza była posiłkiem paschalnym.
