Zmartwychwstanie Jezusa — kiedy nastąpiło i co mówi Biblia

Zmartwychwstanie Jezusa nastąpiło według Pisma trzeciego dnia; rankiem pierwszego dnia tygodnia kobiety zastały już pusty grób, a Mk 16,9 w UBG wiąże powstanie z martwych z tym porankiem. Jeszua (Jezus) zapowiedział również trzy dni i trzy noce w sercu ziemi, dlatego zestawienie obu określeń wymaga uważnego odczytania chronologii. Ewangelie nie podają godziny tego wydarzenia, a tradycyjny układ piątek–niedziela i rekonstrukcje ze śmiercią w środę lub czwartek mają odmienne założenia oraz trudności.

Pusty grób Jezusa rankiem pierwszego dnia tygodnia

Mateusz 28, Marek 16, Łukasz 24 oraz Jan 20–21 prowadzą od grobu do spotkań z żyjącym Mesjaszem. Wspólny rdzeń tych relacji obejmuje kobiety przy grobie, brak ciała, obecność niebiańskich posłańców i późniejsze ukazania. Autorzy wybierają różne szczegóły i nie zapisują jednego, wspólnego rozkładu wydarzeń. Nie trzeba dopisywać im identycznej listy uczestników, żeby dostrzec zgodność tego głównego świadectwa.

Anioł zaś powiedział do kobiet: Wy się nie bójcie! Wiem bowiem, że szukacie ukrzyżowanego Jezusa. Nie ma go tu. Powstał bowiem, jak powiedział. Chodźcie, zobaczcie miejsce, gdzie leżał Pan.

Mt 28,5-6 (UBG)

Jan zaczyna od Marii Magdaleny, która przychodzi rano, gdy jest jeszcze ciemno; Marek opisuje przybycie kobiet, gdy wzeszło słońce (J 20,1; Mk 16,2). To dane o przyjściu do grobu, a nie zapis chwili ożywienia ciała. Żadna z kobiet nie zostaje przedstawiona jako obserwatorka samego powstania z martwych. Maria początkowo sądzi nawet, że ktoś zabrał ciało (J 20,2). Sam widok odsuniętego kamienia nie daje jej jeszcze zrozumienia tego, co się wydarzyło.

Różnice w imionach omawia odpowiedź na pytanie, ile kobiet przyszło do grobu. Najważniejsze dla wspólnej lektury: żaden ewangelista nie zastrzega, że wymienia wszystkie obecne osoby. Podobnie opis jednego posłańca nie oznacza stwierdzenia, że drugiego nie było. Osobny tekst wyjaśnia, ilu aniołów opisują relacje o pustym grobie, i wskazuje granice możliwej harmonizacji.

Jan opisuje rozmowę Marii z Jeszuą, Mateusz spotkanie z kobietami wracającymi od grobu, a Marek wymienia Marię Magdalenę jako pierwszą osobę, której się ukazał (J 20,14-18; Mt 28,9; Mk 16,9). Zagadnienie, kto pierwszy zobaczył zmartwychwstałego Jeszuę, wymaga odróżnienia opowiadania ewangelistów od listy świadków u Pawła. Nie wymaga natomiast wymyślania dokładnej godziny każdego spotkania.

„Trzy dni i trzy noce” oraz „trzeciego dnia”

Zapowiedź znaku Jonasza jest głównym powodem pytań o długość pobytu Jeszui w grobie. Jej brzmienia nie należy łagodzić tylko dlatego, że trudno zmieścić je w przyjętym wcześniej kalendarzu:

Jak bowiem Jonasz był w brzuchu wieloryba trzy dni i trzy noce, tak Syn Człowieczy będzie w sercu ziemi trzy dni i trzy noce.

Mt 12,40 (UBG)

Jednocześnie Paweł przekazuje śmierć, pogrzeb i zmartwychwstanie trzeciego dnia jako podstawową treść głoszonej dobrej nowiny:

Najpierw bowiem przekazałem wam to, co i ja otrzymałem, że Chrystus umarł za nasze grzechy, zgodnie z Pismem; Że został pogrzebany, że zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem;

1 Kor 15,3-4 (UBG)

Tak samo mówi Jeszua w Łk 24,46. Oba określenia należą więc do świadectwa Pisma. Spór dotyczy tego, czy trzy dni i trzy noce są ścisłym pomiarem trzech pełnych dób, czy sposobem określenia okresu obejmującego trzy dni przy liczeniu także jego części. Pierwszy odczyt mocniej akcentuje liczbę nocy; drugi zestawia ją z powtarzaną formułą trzeciego dnia.

Za odczytem niesprowadzającym wszystkich takich zwrotów do dokładnie 72 godzin przemawiają inne opowiadania biblijne. Estera zapowiada post przez trzy dni, nocą i dniem, po czym staje przed królem trzeciego dnia (Est 4,16; 5,1). W Mt 27,63-64 przeciwnicy Jeszui przywołują zapowiedź powstania po trzech dniach, ale proszą o zabezpieczenie grobu do trzeciego dnia. Takie zestawienia uzasadniają rozważenie liczenia inkluzywnego. Nie są jednak samodzielnym dowodem, że każda wzmianka o dniach i nocach ma identyczny zakres.

Liczenie inkluzywne oznacza włączenie do rachunku dnia początkowego i końcowego, nawet gdy wydarzenie zajmuje tylko część każdego z nich. Z kolei liczenie pełnych dób mierzy upływ czasu od określonej godziny. Pomylenie tych dwóch sposobów sprawia, że pozornie zgodna tabela może odpowiadać na inne pytanie niż werset.

Piątek, środa czy czwartek — odczyty chronologii

Tradycyjny układ piątek–niedziela

W tradycyjnym odczycie śmierć i pogrzeb przypadają w piątek, odpoczynek kobiet w sobotę, a zmartwychwstanie w niedzielny poranek. Podstawą jest utożsamienie dnia przygotowania przed szabatem z piątkiem (Mk 15,42) oraz liczenie trzech dni włącznie: piątek jako pierwszy, sobota jako drugi, niedziela jako trzeci. Ten układ dobrze odpowiada określeniu trzeciego dnia oraz rozmowie w drodze do Emmaus, odbywającej się pierwszego dnia tygodnia (Łk 24,13.21).

Jego trudność jest konkretna: od piątkowego pogrzebu do niedzielnego poranka nie upływają trzy pełne doby ani trzy osobne noce. Odczyt ten wymaga rozumienia słów z Mt 12,40 jako określenia okresu obejmującego części trzech dni. Uczciwa obrona tej interpretacji powinna powiedzieć to wprost. Samo nazwanie piątku pierwszym dniem nie dodaje brakującej nocy.

Dwa dni odpoczynku i znaczenie J 19,31

Drugi kierunek interpretacji wychodzi od uwagi Jana o szczególnym charakterze nadchodzącego szabatu:

Wtedy Żydzi, aby ciała nie zostały na krzyżu na szabat, ponieważ był dzień przygotowania (bo ten dzień szabatu był wielkim dniem), prosili Piłata, aby połamano im golenie i zdjęto ich.

J 19,31 (UBG)

Prawo wyznacza odpoczynek siódmego dnia tygodnia, ale zakazuje pracy również w określonych dniach świątecznych (Kpł 23,3.6-8). Dlatego część czytelników widzi tu odpoczynek świąteczny odrębny od soboty. Możliwy jest również zbieg święta z szabatem tygodniowym. Sam przymiotnik określający wielkość tego dnia nie rozstrzyga, czy były to dwa osobne dni kalendarza.

Do tego dochodzi kolejność czynności kobiet. Marek pisze o zakupie wonności po szabacie (Mk 16,1), Łukasz o przygotowaniu wonności i olejków przed odpoczynkiem szabatu (Łk 23,56). Model dwóch oddzielnych dni odpoczynku pozwala umieścić zakup i przygotowanie między nimi. Przy jednym szabacie trzeba dopuścić na przykład wcześniejsze przygotowanie posiadanych wonności i późniejszy dodatkowy zakup. Żaden tekst nie mówi jednak wprost ani o takim dokupieniu, ani o roboczym dniu między dwoma szabatami. Obie próby uzgodnienia zawierają założenia.

Wariant środowy i wariant czwartkowy

Wariant środowy umieszcza pogrzeb pod koniec środy, odpoczynek świąteczny w czwartek, czynności kobiet w piątek, a szabat tygodniowy w sobotę. Przy założeniu dokładnie 72 godzin prowadzi to do zmartwychwstania pod koniec soboty, przed odkryciem pustego grobu w niedzielę. Pozwala rozdzielić dwa odpoczynki oraz zmieścić trzy noce, lecz ma trudność z powstaniem trzeciego dnia: przy prostym liczeniu od środy sobota jest czwartym dniem. Wymaga też dodatkowego wyjaśnienia niedzielnej wypowiedzi uczniów w Łk 24,21.

Wariant czwartkowy przesuwa śmierć i pogrzeb na czwartek, a odpoczynek świąteczny na piątek, po którym następuje sobota. Do niedzielnego poranka obejmuje wówczas trzy noce, lecz mniej niż 72 godziny od pogrzebu pod koniec czwartku. Nie daje też roboczego dnia między piątkowym odpoczynkiem a sobotą, więc nie rozwiązuje kolejności zakupu i przygotowania wonności tak jak model środowy. Warianty te nie są jednym, wymiennym rozwiązaniem: każdy wymaga własnego rachunku i własnych założeń.

Trzeba przy tym uwzględnić Mk 16,9: UBG wprost łączy zmartwychwstanie z wczesnym rankiem pierwszego dnia po szabacie. Stwierdzenie, że kobiety zobaczyły grób dopiero rano, nie usuwa tej wskazówki z tekstu. Model przewidujący powstanie z martwych w sobotę musi ją osobno wyjaśnić; nie wystarczy powołać się na brak obserwatorów samego wydarzenia.

Datowanie komplikuje również związek wieczerzy z Paschą: Mk 14,12 mówi o przygotowaniu wtedy, gdy zabijano baranka, natomiast J 18,28 i 19,14 wymagają rozważenia, w jakim znaczeniu Jan używa nazwy święta i dnia przygotowania. Poszczególne wyjaśnienia oraz ich ograniczenia przedstawia tekst o tym, kiedy Jeszua spożył ostatnią wieczerzę. Ta rozbieżność nie pozwala budować całej chronologii na jednym wersecie, z pominięciem pozostałych.

W przyjętej tu rachubie dzień liczymy od rana, a szabat to sobota od rana do zachodu słońca. Nie przesuwamy początku soboty na wieczór przed nią, aby dopasować obliczenia. Samo przyjęcie dnia od rana nie rozstrzyga jednak ani daty ukrzyżowania, ani tego, czy trzy dni oznaczają trzy pełne doby. Rekonstrukcja musi wykazać swój punkt początkowy, końcowy oraz sposób uwzględnienia nocy.

Pascha i pierwociny: początek przyszłych żniw

Biblijnym tłem tych wydarzeń jest Pascha, czyli Pesach, przypadająca 14 Nisan. Kpł 23,5 umieszcza ją czternastego dnia pierwszego miesiąca, o zmierzchu tego dnia; dalej ustanawia Przaśniki od piętnastego dnia. Dni świąteczne ujmujemy od rana do wieczora wskazanego dnia, z zachowaniem podanej w wersecie pory obrzędu paschalnego. Pascha ma własne miejsce w Torze i nie jest biblijną nazwą kościelnej Wielkanocy.

W tym samym rozdziale pojawia się ofiarowanie pierwszego snopa plonu:

Przemów do synów Izraela i powiedz im: Gdy wejdziecie do ziemi, którą wam daję, i będziecie zbierać plony, wtedy przyniesiecie do kapłana snop z pierwocin waszego plonu. I on będzie kołysał tym snopem przed Panem, aby był przyjęty za was. Nazajutrz po sabacie kapłan będzie nim kołysał.

Kpł 23,10-11 (UBG)

Ten obraz Paweł odnosi do zmartwychwstałego Mesjasza w 1 Kor 15,20. Pierwociny oznaczają początek zbioru, po którym nastąpi dalszy plon. Związek ze świętem pomaga zrozumieć sens zmartwychwstania Jeszui: Jego zwycięstwo nad śmiercią otwiera przyszłość tym, którzy do Niego należą. Nie daje jednak samo w sobie godzinowej chronologii pogrzebu i powstania z martwych.

Określenie Chrystus zmartwychwstały mówi o żyjącym Mesjaszu, nad którym śmierć już nie panuje (Rz 6,9). Nie chodzi więc o krótkie przedłużenie śmiertelnego życia. Rozróżnienie między wcześniejszymi wskrzeszeniami a tym początkiem przyszłego zmartwychwstania rozwija odpowiedź, co znaczy, że Mesjasz jest pierwocinami zmartwychwstania.

Świadkowie: od kobiet przy grobie do Pawła

Paweł po wiadomości o śmierci i pogrzebie wymienia ukazania: Kefasowi, czyli Piotrowi, Dwunastu, ponad pięciuset braciom jednocześnie, Jakubowi, wszystkim apostołom i wreszcie jemu samemu (1 Kor 15,3-8). Zaznacza, że większość z grupy pięciuset żyła jeszcze w chwili pisania. Nie podaje ich imion ani miejsca spotkania, dlatego nie można bez dodatkowego założenia utożsamić tej sceny z konkretnym zgromadzeniem opisanym w ewangeliach.

Lista zaczyna się od Kefasa, ale nie stwierdza, że zobaczył Jeszuę przed Marią Magdaleną. Nie jest też wykazem wszystkich spotkań. Ewangelie opisują kobiety, uczniów idących do Emmaus, zgromadzonych w Jerozolimie, Tomasza i uczniów w Galilei. Jan 20–21 sam łączy spotkania w Jerozolimie i nad Morzem Tyberiadzkim. Dzieje mówią o ukazywaniu się przez czterdzieści dni (Dz 1,3); nie należy więc wtłaczać wszystkich scen w jeden poranek.

Różnicę miejsc i poleceń skierowanych do uczniów omawia Q&A o ukazaniach w Galilei i Jerozolimie. Tutaj istotne jest, że świadectwo nie kończy się na braku zwłok. Jeszua rozmawia z uczniami, pokazuje ręce i nogi, pozwala się dotknąć i spożywa pokarm (Łk 24,36-43). Opis dotyczy Jego rzeczywistego życia po śmierci, a nie samego wspomnienia pozostawionego wśród bliskich.

Co zmartwychwstanie Jeszui oznacza dla umarłych

Jahwe (PAN) wskrzesił Jeszuę, jak głosi Piotr w Dz 2,24. Nadzieja wierzących opiera się na tym działaniu Boga: skoro Mesjasz powstał, śmierć nie zamyka przyszłości należących do Niego. Paweł podaje przy tym wyraźną kolejność:

Tymczasem jednak Chrystus został wskrzeszony z martwych i stał się pierwszym plonem tych, którzy zasnęli. Skoro bowiem śmierć przyszła przez człowieka, przez człowieka przyszło też zmartwychwstanie umarłych. Jak bowiem w Adamie wszyscy umierają, tak też w Chrystusie wszyscy zostaną ożywieni. Ale każdy w swojej kolejności, Chrystus jako pierwszy plon, potem ci, którzy należą do Chrystusa, w czasie jego przyjścia.

1 Kor 15,20-23 (UBG)

Umarli oczekują zmartwychwstania w nieświadomym śnie. Koh 9,5 mówi, że o niczym nie wiedzą; Jeszua nazywa śmierć Łazarza snem, z którego idzie go obudzić (J 11,11-14). Ten obraz nie oznacza, że zmarły prowadzi równolegle świadome życie poza ciałem. Podstawy takiego rozumienia stanu człowieka po śmierci przedstawiamy osobno.

Moment przebudzenia tych, którzy należą do Mesjasza, Paweł wiąże z Jego przyjściem, nie z chwilą ich pogrzebu:

Gdyż sam Pan z okrzykiem, z głosem archanioła i dźwiękiem trąby Bożej zstąpi z nieba, a zmarli w Chrystusie powstaną pierwsi.

1 Tes 4,16 (UBG)

Nieśmiertelność jest darem udzielanym przy przemianie i powstaniu umarłych (1 Kor 15,51-54). Zmartwychwstanie Jezusa Chrystusa stanowi zatem początek obietnicy, której wierzący nadal oczekują. Jej szerszy porządek opisuje artykuł o zmartwychwstaniu umarłych, a znaczenie samego greckiego słowa wyjaśnia hasło anastasis.

Ta kolejność nadaje treść pocieszeniu w żałobie. Paweł nie wymaga, by wierzący przestali się smucić; przeciwstawia smutek z nadzieją smutkowi pozbawionemu przyszłości (1 Tes 4,13-18). Nadzieją jest wspólne spotkanie z Mesjaszem po wzbudzeniu umarłych. Rozstrzygnięcie sporu o środę czy piątek nie jest warunkiem zrozumienia tej obietnicy.

Niedzielny poranek nie przenosi szabatu

Pierwszy dzień tygodnia ma w relacjach o zmartwychwstaniu określone znaczenie: to wtedy kobiety znajdują pusty grób i rozpoczynają się opisane spotkania. Z tego faktu nie wynika jednak nakaz zastąpienia siódmego dnia pierwszym. Przykazanie wskazuje dzień siódmy (Wj 20,8-11), a Łukasz opisuje odpoczynek kobiet jako zgodny z przykazaniem (Łk 23,56). Opowiadania o zmartwychwstaniu nie ogłaszają przeniesienia szabatu.

Nazywanie niedzieli dniem zmartwychwstania nie jest samo w sobie nowym przykazaniem. Podobnie kościelne obchody Wielkanocy należą do porządku tradycji i nie ustanawiają normy ponad biblijnym kalendarzem świąt. Podstawy odpoczynku siódmego dnia rozwija tekst o szabacie.

Czego nie wiemy o dokładnym terminie

Nie znamy godziny powstania Jeszui z martwych ani pełnej kolejności wizyt przy grobie. Nie mamy też podanej wprost nazwy dnia tygodnia przy dacie Jego śmierci: przypisujemy ją na podstawie odczytania dnia przygotowania, szabatu i relacji świątecznych. Trzy główne odczyty, piątkowy, czwartkowy i środowy, wraz z argumentami i trudnościami zestawia tekst w jaki dzień umarł Jeszua; żadnego z nich nie podajemy jako pewnego. Nie da się uczynić takiej rekonstrukcji pewniejszą przez przemilczenie wersetu, który do niej nie pasuje.

Możemy natomiast wyraźnie oddzielić to, co autorzy głoszą, od naszych obliczeń. Jeszua umarł, został pogrzebany, powstał trzeciego dnia i ukazał się świadkom (1 Kor 15,3-8). Rankiem pierwszego dnia tygodnia Jego grób był pusty. Dla Pawła konsekwencją tych wydarzeń jest przyszłe życie umarłych w Mesjaszu przy Jego przyjściu — obietnica, którą wyjaśnia obraz pierwszego plonu.