W jaki dzień umarł Jeszua (Jezus)? Piątek, czwartek czy środa

Jeszua (Jezus) umarł w dniu przygotowania przed szabatem, a Jego grób był pusty rankiem pierwszego dnia tygodnia. Ewangelie nie podają jednak nazwy dnia tygodnia, w którym zginął. Z ich danych czytelnicy Pisma budują trzy główne odczyty: piątek, czwartek i środę. Każdy z nich coś dobrze wyjaśnia i każdy ma trudność, której nie da się pominąć. Dlatego nie przedstawiamy żadnego jako pewnego. Pewne jest to, co Pismo stawia w centrum: Mesjasz umarł, został pogrzebany i zmartwychwstał trzeciego dnia.

Co Ewangelie mówią wprost?

Zanim zacznie się liczyć, trzeba zebrać to, co teksty podają bez interpretacji. Pierwsza grupa wskazówek dotyczy pogrzebu. Marek pisze, że ciało złożono, gdy był „dzień przygotowania, który jest przed szabatem” i „nastał już wieczór” (Mk 15,42). Łukasz: „A był to dzień przygotowania i zbliżał się szabat” (Łk 23,54). Apostoł Jan dodaje uwagę, na której opiera się połowa sporu:

Wtedy Żydzi, aby ciała nie zostały na krzyżu na szabat, ponieważ był dzień przygotowania (bo ten dzień szabatu był wielkim dniem), prosili Piłata, aby połamano im golenie i zdjęto ich.

J 19,31 (UBG)

Druga grupa dotyczy kobiet. Łukasz pisze, że po powrocie od grobu „przygotowały wonności i olejki. Lecz w szabat odpoczywały zgodnie z przykazaniem” (Łk 23,56). Marek podaje, że wonności kupiły, „gdy minął szabat” (Mk 16,1). Trzecia grupa to poranek po szabacie: „gdy skończył się szabat i świtało pierwszego dnia tygodnia” (Mt 28,1), a u Jana „rano, gdy jeszcze było ciemno” (J 20,1), kiedy do grobu przyszła Maria Magdalena. Wtedy grób był już pusty.

Czwarta grupa to zapowiedzi długości pobytu w grobie. Sam Jeszua podał znak Jonasza:

Jak bowiem Jonasz był w brzuchu wieloryba trzy dni i trzy noce, tak Syn Człowieczy będzie w sercu ziemi trzy dni i trzy noce.

Mt 12,40 (UBG)

Najczęściej Nowy Testament mówi jednak o zmartwychwstaniu „trzeciego dnia” (Mt 16,21; Łk 24,46; 1 Kor 15,4). Marek pisze też „po trzech dniach” (Mk 8,31), a Jan przytacza zapowiedź „w trzy dni ją wzniosę” (J 2,19). Każdy odczyt musi pogodzić te cztery sformułowania i nie może żadnego z nich pominąć.

Jak liczymy dzień i czego to nie rozstrzyga

W serwisie liczymy dzień biblijny od rana. Noc należy do dnia, który ją poprzedza, a szabat trwa w sobotę od rana do zachodu słońca. Uzasadnienie przedstawia tekst o tym, kiedy zaczyna się dzień biblijny. Ewangelie pasują do tej rachuby: wieczór pogrzebu to wciąż dzień przygotowania (Mk 15,42), a nowy dzień, pierwszy dzień tygodnia, zaczyna się ze świtem (Mt 28,1).

Ta rachuba nie wybiera jednak żadnego z trzech odczytów. Każdy z nich można opisać w ten sam sposób: noc po dniu śmierci jest nocą tego dnia, noc po szabacie jest nocą szabatu. W opisach poniżej stosujemy ją konsekwentnie, żeby porównywać odczyty według jednej miary. Różne wyniki daje co innego: liczenie włączne albo liczenie od dnia następnego.

• Liczenie włączne: dzień śmierci jest pierwszym dniem, nawet jeśli minęło z niego tylko kilka godzin.
• Liczenie od dnia następnego: pierwszym dniem jest dopiero dzień po wydarzeniu.

Piątek — odczyt tradycyjny

W tym odczycie śmierć i pogrzeb przypadają w piątek, sobota jest szabatem tygodniowym, a grób jest pusty w niedzielę o świcie. To odczyt najpowszechniejszy w historii chrześcijaństwa.

Argumenty z tekstu:

• Marek objaśnia, że dzień przygotowania to dzień „przed szabatem”, po grecku prosabbaton (Mk 15,42). Greckie słowo paraskeuē (przygotowanie) stało się z czasem zwykłą grecką nazwą piątku i jest nią do dziś.
• Przy liczeniu włącznym piątek jest pierwszym dniem, sobota drugim, a niedziela trzecim. Pasuje to do formuły „trzeciego dnia” i do słów uczniów idących do Emaus w niedzielę: „dziś już trzeci dzień, jak to się stało” (Łk 24,13.21).
• Pismo używa zwrotu o trzech dniach i nocach, który nie musi oznaczać pełnych 72 godzin. Estera poleca pościć „przez trzy dni, nocą i dniem” (Est 4,16), a do króla wchodzi już „Trzeciego dnia” (Est 5,1). Podobnie przeciwnicy Jeszui przypominają Jego zapowiedź „Po trzech dniach zmartwychwstanę”, ale proszą o straż tylko „aż do trzeciego dnia” (Mt 27,63-64).
• Łukasz opowiada jednym ciągiem: grób, powrót, przygotowanie wonności, odpoczynek w szabat (Łk 23,55-56). Nie ma tu wzmianki o dniu roboczym pomiędzy.
• „Wielki dzień” z J 19,31 da się wyjaśnić zbiegiem szabatu tygodniowego z dniem świątecznym Paschy.

Trudności: od pogrzebu w piątek do świtu w niedzielę mijają tylko dwie noce, noc piątku i noc soboty. Odczyt piątkowy musi więc rozumieć Mt 12,40 jako zwrot oznaczający okres obejmujący części trzech dni, a nie trzy osobne noce. Musi też uzgodnić Mk 16,1 z Łk 23,56. Najczęściej zakłada, że część wonności kobiety przygotowały przed szabatem, a resztę dokupiły, gdy szabat minął. Wreszcie Jan pisze: „A był to dzień przygotowania Paschy” (J 19,14). Zwolennicy piątku czytają to jako piątek w tygodniu Paschy, a nie dzień przed świętem.

Czwartek — dwa dni odpoczynku z rzędu

W tym odczycie śmierć i pogrzeb przypadają w czwartek. Piątek jest świętym dniem odpoczynku, pierwszym dniem Święta Przaśników (Kpł 23,6-7), czyli „wielkim dniem” z J 19,31. Po nim następuje szabat tygodniowy w sobotę, a grób jest pusty w niedzielę o świcie.

Argumenty z tekstu:

• Przed świtem niedzieli mijają trzy noce: noc czwartku, piątku i soboty. Mt 12,40 wymaga tu mniej objaśnień niż w odczycie piątkowym.
• „Wielki dzień” z J 19,31 zostaje osobnym, dorocznym dniem odpoczynku. Tora zakazuje pracy w pierwszym dniu Przaśników niezależnie od dnia tygodnia.
• Przy liczeniu od dnia następnego piątek jest pierwszym dniem, sobota drugim, a niedziela trzecim. Zgadza się to z formułą „trzeciego dnia” i z Łk 24,21.
• Zwolennicy dwóch dni odpoczynku zwracają uwagę, że w greckim tekście Mt 28,1 słowo „szabat” stoi w liczbie mnogiej (sabbatōn).

Trudności: przy liczeniu włącznym niedziela jest czwartym dniem, więc odczyt musi konsekwentnie liczyć od dnia następnego. Nie daje pełnych 72 godzin. Między piątkowym świętem a sobotą nie ma dnia roboczego, dlatego wonności trzeba przygotować w czwartek po pogrzebie, a dokupić w sobotę, gdy szabat minął. To podobny układ jak w odczycie piątkowym. Liczba mnoga w Mt 28,1 niewiele dowodzi, bo w tym samym wersecie ta sama forma oznacza „tydzień” (mian sabbatōn, „pierwszego dnia tygodnia”). Żaden ewangelista nie wspomina też wprost dwóch szabatów z rzędu.

Środa — trzy pełne dni i trzy noce

W tym odczycie śmierć przypada w środę po południu, a pogrzeb przed wieczorem tego dnia. Czwartek jest świętym dniem Przaśników, piątek dniem roboczym, a sobota szabatem tygodniowym. Po 72 godzinach, pod koniec soboty, Jeszua powstaje z martwych, a kobiety znajdują pusty grób o świcie niedzieli.

Argumenty z tekstu:

• Mt 12,40 wypełnia się dosłownie: trzy noce (środy, czwartku i piątku) i trzy pełne dni (czwartek, piątek i sobota).
• Zwrot „po trzech dniach” (Mk 8,31; Mt 27,63) pasuje tu dosłownie.
• Kolejność czynności kobiet nie wymaga założenia, że część wonności przygotowano wcześniej. Gdy mija świąteczny odpoczynek czwartku, kobiety kupują wonności (Mk 16,1), w piątek je przygotowują (Łk 23,56), a w sobotę odpoczywają „zgodnie z przykazaniem”.
• Przy liczeniu od dnia następnego sobota jest trzecim dniem, więc zmartwychwstanie przypada „trzeciego dnia”.
• Łk 24,21 bywa tu liczone od zabezpieczenia grobu, które nastąpiło „Następnego dnia, pierwszego po dniu przygotowania” (Mt 27,62-66). Od tego wydarzenia niedziela jest trzecim dniem.

Trudności: uczniowie w drodze do Emaus mówią w niedzielę „dziś już trzeci dzień”, a przy prostym liczeniu od środy niedziela jest dniem czwartym. Odniesienie tych słów do straży przy grobie jest możliwe, ale tekst tego nie mówi. Większym problemem jest Mk 16,9: „gdy zmartwychwstał wczesnym rankiem pierwszego dnia po szabacie”. Zwolennicy środy łączą określenie czasu z dalszym „ukazał się” albo przypominają, że wersetów Mk 16,9-20 nie ma w najstarszych rękopisach, Kodeksie Synajskim i Watykańskim. Oba wyjaśnienia są możliwe, ale żadne nie jest oczywiste. Wreszcie Łk 23,55-56 czyta się jak jeden wieczór i jeden szabat, a model środowy musi wstawić między zdania cały dzień odpoczynku i cały dzień pracy.

Trzy odczyty obok siebie

Z tabeli wynika, że żaden odczyt nie jest wolny od założeń. Każdy wybiera, który tekst czytać dosłownie, a który jako zwrot. Obszerniej chronologię tygodnia i świadectwa o pustym grobie omawia tekst o zmartwychwstaniu Jezusa, a miejsce śmierci i pogrzebu opisuje hasło Golgota.

Czego nie wiemy

• Nazwy dnia. Ewangelie mówią o dniu przygotowania i o szabacie, a nie o piątku, czwartku czy środzie. Każda nazwa dnia tygodnia jest naszym wnioskiem.
• Którego szabatu dotyczy „wielki dzień”. J 19,31 może oznaczać zbieg święta z sobotą albo osobny dzień świąteczny. Tekst tego nie rozstrzyga.
• Jak rozumiano zwroty o trzech dniach. Pismo używa obok siebie wyrażeń „trzy dni i trzy noce”, „trzeciego dnia” i „po trzech dniach”. Nie wiemy, czy słuchacze słyszeli w nich pomiar godzin, czy przyjęty sposób mówienia.
• Roku i kalendarza. Nie znamy z pewnością roku ukrzyżowania ani tego, jak ustalono wtedy początek miesiąca Nisan. Obliczenia astronomiczne zależą od założeń o widoczności pierwszego sierpa księżyca i o dodatkowym miesiącu w roku, więc nie rozstrzygają sporu.
• Związku z Paschą. Synoptycy nazywają ostatnią wieczerzę paschalną, a Jan pisze, że rano oskarżyciele mieli Paschę jeszcze przed sobą (J 18,28). Tę rozbieżność omawia tekst o tym, kiedy Jeszua spożył ostatnią wieczerzę. Od jej rozwiązania zależy także dzień śmierci.
• Godziny zmartwychwstania. Nikt nie oglądał samego powstania z grobu. Ewangelie opisują odkrycie pustego grobu i spotkania ze Zmartwychwstałym.

Dlatego mówimy o odczytach, a nie o ustalonej dacie, i nie przedstawiamy żadnego z nich jako pewnego. Można mieć własne przekonanie, ale nie należy go głosić jako faktu ani odmawiać wiarygodności tym, którzy liczą inaczej.

Co Pismo stawia w centrum?

Kiedy apostoł Paweł streszcza dobrą nowinę, nie podaje dnia tygodnia. Podaje fakty:

Najpierw bowiem przekazałem wam to, co i ja otrzymałem, że Chrystus umarł za nasze grzechy, zgodnie z Pismem; Że został pogrzebany, że zmartwychwstał trzeciego dnia, zgodnie z Pismem;

1 Kor 15,3-4 (UBG)

Na tym opiera się wiara: „A jeśli Chrystus nie został wskrzeszony, daremna jest wasza wiara i nadal jesteście w swoich grzechach” (1 Kor 15,17). Znak Jonasza też wskazuje przede wszystkim na powrót z grobu, a nie na kalendarz. Jahwe (PAN) wyprowadził Jonasza z wnętrza ryby i tak samo wzbudził Mesjasza z martwych.

A Pan przygotował wielką rybę, która połknęła Jonasza. I Jonasz był we wnętrznościach tej ryby trzy dni i trzy noce.

Jon 1,17 (UBG)

Spór o dzień nie zmienia też kilku rzeczy, które zachowują wszystkie trzy odczyty. Mesjasz umarł w czasie Paschy jako nasz Baranek. Jego ciało leżało w grobie w szabat, a kobiety odpoczywały wtedy zgodnie z przykazaniem. Pusty grób odkryto pierwszego dnia tygodnia. Z żadnego odczytu nie wynika przeniesienie szabatu na niedzielę. Siódmy dzień pozostaje dniem odpoczynku, bo tak mówi przykazanie, a nie kalendarz Pasji.

Warto więc badać te teksty spokojnie, jak mieszkańcy Berei, którzy „codziennie badali Pisma, czy tak się sprawy mają” (Dz 17,11). Pismem trzeba sprawdzać każdą z tych rekonstrukcji, łącznie z tą, którą uważamy za najlepszą. Tło świąt, w których rozegrały się te wydarzenia, przedstawiają teksty o Święcie Przaśników i o Passze.

Powiązane

• Zmartwychwstanie Jezusa — kiedy nastąpiło i co mówi Biblia
• Kiedy Jeszua spożył ostatnią wieczerzę — przed Paschą czy w Paschę?
• Kiedy zaczyna się dzień biblijny?
• Czym jest Nowe Przymierze? Prawo wpisane w serce
• Skąd wiemy, że Biblia jest Słowem Boga?
• Czy 10 przykazań nadal obowiązuje chrześcijan?
• Czym jest Dzień Jahwe (dzień Pański) w proroctwach?
• Wszystkie pytania i odpowiedzi

Zobacz też: Sabat · Jeszua (Jezus) · Jahwe · Apostoł (szaliach) · Mesjasz (Maszijach) · Święto Przaśników (Chag haMacot)