To najczęściej przywoływana sprzeczność w Nowym Przymierzu i jedyna w tej kategorii, w której stawką jest nauka, a nie liczba. Dwa zdania zestawione obok siebie brzmią jak dwie odwrotne odpowiedzi na to samo pytanie.
Co dokładnie napisali Paweł i Jakub?
Tak więc twierdzimy, że człowiek zostaje usprawiedliwiony przez wiarę, bez uczynków prawa.
Rz 3,28 (UBG)
Widzicie więc, że człowiek zostaje usprawiedliwiony z uczynków, a nie tylko z wiary.
Jk 2,24 (UBG)
Zestawienie jest ostre i nie da się go rozmiękczyć doborem słów. Trzeba pokazać, o co każdy z nich pyta.
Dlaczego obaj dowodzą swojej tezy Abrahamem?
Paweł dowodzi z Abrahama.
Jeśli bowiem Abraham został usprawiedliwiony z uczynków, ma się czym chlubić, ale nie przed Bogiem. Cóż bowiem mówi Pismo? Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość.
Rz 4,2-3 (UBG)
Jakub dowodzi z Abrahama.
Czy Abraham, nasz ojciec, nie został usprawiedliwiony z uczynków, gdy ofiarował Izaaka, swego syna, na ołtarzu? Widzisz, że wiara współdziałała z jego uczynkami i przez uczynki wiara stała się doskonała.
Jk 2,21-22 (UBG)
Obaj cytują to samo zdanie z Księgi Rodzaju.
I uwierzył Panu, i poczytano mu to za sprawiedliwość.
Rdz 15,6 (UBG)
Dwaj autorzy, którzy toczyliby spór, nie budowaliby dowodu na tym samym wersecie o tym samym człowieku. Wspólna podstawa wskazuje, że różnią się nie tezą, lecz pytaniem.
Na jakie pytanie odpowiada Paweł, a na jakie Jakub?
Paweł odpowiada na pytanie, jak człowiek wchodzi w stan pojednania z Bogiem, i odpowiada: nie przez wypracowanie sobie zasługi. Jego formuła zawiera dopowiedzenie, które w zarzucie zwykle wypada — mówi o uczynkach prawa, czyli o wykonywaniu przepisów jako sposobie zdobycia statusu. Jakub odpowiada na pytanie, po czym poznać, że czyjaś wiara jest żywa, i odpowiada: po tym, że coś z niej wynika.
Tak i wiara, jeśli nie ma uczynków, martwa jest sama w sobie.
Jk 2,17 (UBG)
Widać to w chronologii, którą podaje sam tekst. Abrahamowi poczytano wiarę za sprawiedliwość, zanim złożył Izaaka na ołtarzu; ofiara przyszła wiele lat później. Paweł mówi o momencie policzenia, Jakub o potwierdzeniu, które przyszło potem. Jakub nawet to nazywa: wiara współdziałała z uczynkami i przez uczynki stała się doskonała, czyli dojrzała, doprowadzona do celu.
Paweł zresztą sam zamyka drogę do wniosku, że skoro nie z uczynków, to bez uczynków.
Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie jest z was, jest to dar Boga. Nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił. Jesteśmy bowiem jego dziełem, stworzeni w Chrystusie Jezusie do dobrych uczynków, które Bóg wcześniej przygotował, abyśmy w nich postępowali.
Ef 2,8-10 (UBG)
Zbawienie nie jest z uczynków, a jednocześnie jest do uczynków. To jedno zdanie ustawia obie strony sporu.
| Autor | Pytanie, na które odpowiada | Odpowiedź |
|---|---|---|
| Paweł | Jak człowiek wchodzi w stan pojednania z Bogiem? | Nie przez wypracowanie sobie zasługi |
| Jakub | Po czym poznać, że wiara jest żywa? | Po tym, że coś z niej wynika |
Czego to rozróżnienie nie wyjaśnia?
Nie tłumaczy, dlaczego Jakub użył słowa o usprawiedliwieniu w znaczeniu innym niż Paweł, skoro obaj pisali do wspólnot czytających te same Pisma. Nie tłumaczy też, dlaczego nie odnieśli się do siebie wprost, skoro problem musiał być widoczny. Kto twierdzi, że Jakub pisał przeciw Pawłowi albo Paweł przeciw Jakubowi, dopisuje spór, którego w tekstach nie ma; kto twierdzi, że różnica jest pozorna w każdym calu, pomija to, że użyli tego samego słowa inaczej.
Osobno warto powiedzieć, czego Paweł nie napisał. Nie napisał, że Prawo zostało zniesione ani że posłuszeństwo przestało obowiązywać. Napisał, że nie ono usprawiedliwia. Wniosek o zniesieniu Tory nie wynika z jego zdania i nie znajduje się w żadnym z omawianych miejsc. Warto też zauważyć, że sam Jakub nie przeciwstawia uczynków wierze, tylko martwą wiarę żywej — przedmiotem jego zdania jest stan wiary, a nie wartość uczynku.
Czego nie wiemy
Nie tłumaczy też, dlaczego obaj sięgnęli akurat po Abrahama, skoro każdy mógł wybrać przykład wygodniejszy dla swojej tezy. Najprostsza odpowiedź brzmi, że nie wybierali przykładów pod tezę, lecz obaj czytali tę samą historię i widzieli w niej dwa różne momenty. Jest to odpowiedź spójna, ale również ona jest naszym wnioskiem z układu obu tekstów, a nie wyjaśnieniem podanym przez któregoś z nich.
Nie wiemy, czy Jakub znał listy Pawła, ani czy Paweł znał list Jakuba. Nie wiemy, czy któryś z nich odpowiadał na nadużycie nauki tego drugiego, choć ostrzeżenie Jakuba brzmi jak reakcja na wiarę deklarowaną bez pokrycia. Nie wiemy, gdzie dokładnie przebiega u Jakuba granica między uczynkiem jako dowodem a uczynkiem jako podstawą. Tekst tego nie rozpisuje. Rozpisuje natomiast przykład: człowiek, który uwierzył, i człowiek, który po latach zrobił to, co z tej wiary wynikało. Obaj autorzy pokazują go czytelnikowi jako jedną osobę, nie dwie.
Zobacz też: Ofiara (korban) · List Jakuba · Jakub · Paweł — znaczenie imienia
