Golgota leży w Jerozolimie: tradycyjnie wskazuje się ją w obrębie dzisiejszej Bazyliki Grobu Świętego, choć dokładnego miejsca ukrzyżowania nie potrafimy dowieść. W czasach Jeszui (Jezusa) Miejsce Czaszki znajdowało się poza bramą, blisko miasta i ogrodu z grobowcem. Lokalizacja pod bazyliką ma mocniejsze podstawy historyczne i archeologiczne niż proponowany od XIX wieku rejon Garden Tomb.
Golgota, Miejsce Czaszki i Kalwaria — znaczenie nazwy
Nazwę Golgota wywodzi się z aramejskiego gulgulta, czyli czaszka. Grecki tekst Ewangelii zachowuje ją w formie Golgotha (Γολγοθᾶ), a zarazem objaśnia jej znaczenie. Łacińskie Calvaria również oznacza czaszkę; stąd pochodzi polska Kalwaria. W odniesieniu do ukrzyżowania są to nazwy tego samego miejsca, a nie dwóch różnych wzgórz.
W UBG rdzeń Golgot występuje dokładnie trzy razy. Mateusz zapisuje przybycie na miejsce:
Gdy przyszli na miejsce zwane Golgotą, czyli Miejscem Czaszki;
Mt 27,33 (UBG)
Marek podaje nazwę wraz z tłumaczeniem:
I przyprowadzili go na miejsce zwane Golgota, co się tłumaczy: Miejsce Czaszki.
Mk 15,22 (UBG)
Jan łączy ją z wyjściem Jeszui niosącego krzyż:
A on, niosąc swój krzyż, wyszedł na miejsce zwane Miejscem Czaszki, a po hebrajsku Golgotą;
J 19,17 (UBG)
Jan nazywa to określenie hebrajskim; formę nazwy zwykle objaśnia się jako aramejską, związaną z pokrewnym hebrajskim słowem oznaczającym czaszkę. Łukasz nie używa nazwy Golgota, lecz pisze o Miejscu Czaszki (Łk 23,33). Dlatego wyszukanie rdzenia Czaszki daje w UBG cztery miejsca, po jednym w każdej Ewangelii.
Samo znaczenie nazwy nie wyjaśnia jej pochodzenia. Mogła wiązać się z wyglądem skały, lecz Ewangelie tego nie stwierdzają. Nie opisują też leżących tam czaszek ani nie nazywają Golgoty górą. Obraz wysokiego, odosobnionego wzgórza z trzema krzyżami jest rozpowszechnionym przedstawieniem tej sceny, nie szczegółowym opisem terenu zaczerpniętym z Pisma.
Poza bramą, lecz blisko miasta
Biblijne wskazówki pozwalają określić otoczenie Golgoty, ale nie wyznaczyć jej współrzędnych. Najkrótsze stwierdzenie o położeniu poza bramą znajduje się w Liście do Hebrajczyków:
Dlatego i Jezus, aby uświęcić lud własną krwią, cierpiał poza bramą.
Hbr 13,12 (UBG)
To świadectwo spoza Ewangelii uzupełnia relację Jana: wielu ludzi czytało napis na krzyżu, ponieważ miejsce ukrzyżowania znajdowało się blisko miasta (J 19,20). Oba określenia pasują do terenu tuż za ówczesną granicą zabudowy. Nie ma potrzeby wyobrażać sobie dalekiej wyprawy poza Jerozolimę.
Mateusz wspomina przechodniów, którzy urągali skazanemu (Mt 27,39). Wskazuje to na miejsce dostępne i widoczne dla osób przemieszczających się w pobliżu. Można stąd wnioskować o sąsiedztwie uczęszczanego przejścia lub drogi, ale tekst nie podaje jej nazwy ani przebiegu. Nie pozwala też określić odległości krzyża od bramy.
Jan dodaje szczegół istotny dla obu proponowanych lokalizacji:
A na miejscu, gdzie był ukrzyżowany, był ogród, a w ogrodzie nowy grobowiec, w którym jeszcze nikt nie był złożony. Tam więc położyli Jezusa z powodu żydowskiego dnia przygotowania, bo grób był blisko.
J 19,41-42 (UBG)
Ogród, miejsce egzekucji i grób tworzą w tej relacji bliskie sąsiedztwo. Mateusz dopowiada, że był to nowy grobowiec Józefa z Arymatei, wykuty w skale (Mt 27,59-60). Szukamy więc okolicy z możliwością pochówku skalnego, nie samej skały przypominającej czaszkę. Dzisiejszy ogród albo dzisiejszy mur nie wystarczą: trzeba odtworzyć teren z I wieku.
Ma to znaczenie zwłaszcza przy ocenie bazyliki. Obecnie stoi ona wewnątrz Starego Miasta, ale jego dzisiejsze granice nie są granicami Jerozolimy z czasu ukrzyżowania. Pytanie brzmi, gdzie przebiegały ówczesne mury. Sam widok współczesnego planu miasta nie rozstrzyga sprawy.
Co wydarzyło się na Golgocie
Golgota jest miejscem egzekucji, a pobliski ogród — pochówku. Ewangelie prowadzą czytelnika od wyroku Piłata przez śmierć Jeszui do złożenia ciała w grobie. Ten ciąg trzeba zachować, nawet jeśli poszczególne pytania o przebieg wydarzeń wymagają osobnego omówienia.
Ukrzyżowanie i napis
Jeszuę ukrzyżowano pomiędzy dwoma innymi skazanymi (J 19,18). Jan poprzedza tę scenę wzmianką o niesieniu własnego krzyża, a pozostali ewangeliści opisują udział Szymona z Cyreny. Zestawienie relacji i granice ich uzgadniania omawia odpowiedź na pytanie, kto niósł krzyż Jeszui. Nie daje ono podstaw do narysowania dokładnej trasy ani wskazania miejsca przekazania krzyża.
Piłat polecił umieścić napis: „Jezus z Nazaretu, król Żydów” (J 19,19). Jan wymienia trzy języki napisu: hebrajski, grecki i łaciński, oraz opisuje sprzeciw naczelnych kapłanów wobec jego brzmienia. Napis był publiczny i czytelny dla wielu osób; w relacji stanowi kolejny ślad bliskości miasta. Szerszy przebieg egzekucji przedstawia streszczenie Marka 15. Różnicę między godzinami podanymi przez Marka i Jana rozpatruje osobne Q&A: o której godzinie ukrzyżowano Jeszuę.
Podział szat i śmierć
Żołnierze rozdzielili szaty na cztery części, a o nieszytą tunikę rzucili losy (J 19,23-24). Jan widzi w tym wypełnienie Pisma. Mateusz opisuje również szyderstwa przechodniów i przywódców; ich miejsce w całym opowiadaniu pokazuje streszczenie Mateusza 27. To publiczna egzekucja konkretnego człowieka, obserwowana przez otoczenie.
Po śmierci Jeszui żołnierze nie połamali Mu goleni, ponieważ stwierdzili, że już umarł; jeden z nich przebił Jego bok włócznią (J 19,30-34). Archeologiczne tło rzymskiego ukrzyżowania przedstawia opis przebitej kości piętowej Jehohanana. Znalezisko dotyczy innego człowieka: pomaga zrozumieć realia kary i możliwość późniejszego pochówku, ale nie wskazuje Golgoty ani nie odtwarza wszystkich szczegółów śmierci Jeszui.
Złożenie ciała w pobliskim grobie
Józef z Arymatei uzyskał od Piłata zgodę na zabranie ciała. Według Jana wraz z Nikodemem przygotował je do pochówku, owijając w płótna z wonnościami (J 19,38-40). Bliskość grobu miała praktyczne znaczenie w dniu przygotowania. Pełną kolejność tych wydarzeń zbiera streszczenie Jana 19, a relację Łukasza, obejmującą również obecność kobiet przy pochówku, przedstawia streszczenie Łukasza 23.
Opis kończy się rzeczywistym pogrzebem. Dopiero potem następuje świadectwo pustego grobu i spotkań ze Zmartwychwstałym. Nie należy mieszać tych etapów ani przenosić wszystkich późniejszych wydarzeń do punktu, w którym stał krzyż.
Bazylika Grobu Świętego — starsza kandydatura
Tradycyjna lokalizacja Golgoty znajduje się w obrębie Bazyliki Grobu Świętego w dzisiejszej dzielnicy chrześcijańskiej. Skałę utożsamianą z miejscem ukrzyżowania oraz grób osłonięty Edykułą obejmuje obecnie jeden kompleks. Nie oznacza to, że w I wieku wyglądały jak części wspólnego budynku. Dzisiejsza architektura jest wynikiem wielu etapów budowy i przebudowy.
Wyraźnie udokumentowana tradycja tego miejsca sięga IV wieku i przedsięwzięcia cesarza Konstantyna. Euzebiusz z Cezarei w Życiu Konstantyna (III,25-33) opisuje usunięcie wcześniejszej zabudowy kultowej, odsłonięcie grobu uznanego za grób Jeszui i cesarskie polecenie wzniesienia kościoła. To ważne źródło do dziejów identyfikacji, ale powstałe około trzech stuleci po ukrzyżowaniu. Nie jest relacją świadka pochówku.
Za lokalizacją przemawia również archeologia. W okolicy bazyliki rozpoznano dawny kamieniołom i pochówki skalne odpowiadające realiom okresu Drugiej Świątyni. Taki krajobraz pasuje do terenu poza miastem, później objętego jego rozbudową. W komunikacie o badaniach zespołu Sapienzy z 2024 roku opisano także murki tworzące niewielkie powierzchnie uprawne w dawnych wyrobiskach. Jest to istotne dla obrazu ogrodu, choć nie pozwala nazwać konkretnej warstwy ziemi ogrodem Józefa z Arymatei.
Osobną kwestią są badania Edykuły rozpoczęte w 2016 roku. Odsłonięcie skały i datowanie zapraw pomagają odtworzyć historię grobu oraz jego osłon. Datowanie materiału budowlanego z IV wieku nie datuje jednak złożenia ciała w I wieku. Wynik badań wzmacnia wiedzę o starożytności tego miejsca pamięci, ale nie identyfikuje pochowanego.
Najuczciwszy wniosek jest zatem stopniowany: to poważna kandydatura, wsparta starszą tradycją i zgodnością otoczenia z opisem biblijnym. Nadal brakuje dowodu, który połączyłby konkretny grób lub punkt skały bezpośrednio z Jeszuą. Zgodność warunków jest argumentem za lokalizacją, nie jej ostatecznym potwierdzeniem.
Garden Tomb i wzgórze Gordona — propozycja z XIX wieku
Druga znana propozycja leży na północ od Bramy Damasceńskiej. Łączy się pobliską skarpę, nazywaną wzgórzem Gordona, z miejscem ukrzyżowania, a Garden Tomb, czyli Ogród Grobu, z pochówkiem. Są to dwa powiązane twierdzenia, które trzeba oceniać osobno.
Hipoteza zyskała rozgłos w XIX wieku; brytyjski generał Charles Gordon popierał ją podczas pobytu w Jerozolimie w 1883 roku. Wygląd skały przypominającej czaszkę oraz bliskość grobowca przemawiały do wyobraźni jej zwolenników. Sama zgodność widoku z oczekiwanym obrazem Golgoty nie datuje jednak skały w obecnej postaci i nie dowodzi, że tak samo wyglądała w czasach Jeszui.
Poważniejszy problem dotyczy grobowca. Gabriel Barkay wiązał jego pierwotny układ z epoką żelaza, około VIII–VII wieku p.n.e., a późniejsze przekształcenia z okresem bizantyjskim. Jego analiza komór i ław grobowych (Biblical Archaeology Review, 1986) pokazuje, dlaczego dzisiejszego wnętrza nie można traktować jako zachowanego bez zmian grobu z I wieku. Tak stare pochodzenie jest zasadniczą trudnością wobec ewangelicznego opisu nowego grobu, w którym wcześniej nikogo nie złożono.
Szczegóły datowania i historii tej propozycji opisuje artykuł o Ogrodzie Grobu w Jerozolimie. Dla porównania kandydatur najważniejsze jest to, że Garden Tomb nie ma równie mocnych podstaw jak rejon bazyliki. Zakwestionowanie tego grobowca nie dowodzi jednak samo przez się, gdzie stał krzyż; podobnie rozpoznanie skały jako potencjalnego miejsca egzekucji nie potwierdza sąsiedniego grobu.
Czego nie wiemy
Źródła pozostawiają kilka pytań bez rozstrzygnięcia. Warto wskazać je precyzyjnie, aby nie zamieniać rozsądnej rekonstrukcji w pewnik:
- Nie znamy dokładnego punktu ustawienia krzyża, wysokości skały ani wyglądu całego otoczenia w dniu egzekucji.
- Nie wiemy, dlaczego miejsce nazwano Miejscem Czaszki. Podobieństwo skały do czaszki pozostaje wyjaśnieniem, którego Ewangelie nie podają.
- Nie mamy podanej w Piśmie nazwy bramy ani szczegółowej trasy od miejsca wyroku do Golgoty. Późniejsze trasy upamiętnienia nie są zapisem drogi z I wieku.
- Nie potrafimy wykazać pełnego łańcucha przekazywania wiedzy o konkretnym grobie od pochówku do identyfikacji z czasów Konstantyna.
- Nie znamy odległości między krzyżem a wejściem do grobowca. Jan mówi o bliskości, nie podaje liczby kroków.
Tych braków nie uzupełnia kult miejsc ani przedmiotów. Skała, budowla czy obiekt uznawany za relikwię nie zyskują przez cześć oddawaną im wartości dowodu. Zainteresowanie Golgotą ma sens jako badanie wydarzenia i jego otoczenia; nie wymaga przypisywania szczególnej mocy kamieniom lub zachowanym fragmentom drewna.
Golgota w opowieści o Passze i zmartwychwstaniu
Śmierć Jeszui należy czytać w biblijnym kontekście Paschy. Księga Kapłańska wyznacza ją na czternasty dzień pierwszego miesiąca, czyli 14 Nisan, i odróżnia od rozpoczynającego się piętnastego dnia Święta Przaśników (Kpł 23,5-6). Znaczenie i termin Paschy — Pesach wynikają z Pisma; nie jest ona inną nazwą kościelnej Wielkanocy.
Paweł odnosi Paschę do ofiary Mesjasza (1 Kor 5,7), a śmierć, pogrzeb i zmartwychwstanie ujmuje jako połączone wydarzenia zgodne z Pismem (1 Kor 15,3-4). Dlatego opis Golgoty prowadzi dalej, do ogrodu i pustego grobu. Nie kończy się na narzędziu egzekucji ani sporze o dzisiejszy budynek.
Dalszy ciąg przedstawia streszczenie Jana 20: Maria Magdalena zastaje odwalony kamień, uczniowie przychodzą do grobu, a potem następują spotkania z żywym Jeszuą. Różnice między relacjami o świadkach omawia odpowiedź na pytanie, kto pierwszy zobaczył zmartwychwstałego Jeszuę. Ustalenie położenia Golgoty i odczytanie świadectw o zmartwychwstaniu są powiązane, ale wymagają innych rodzajów argumentów.
Rozmieszczenie miejsc wydarzeń pomaga prześledzić mapa w widoku Tydzień męki. Przy jej lekturze trzeba pamiętać o różnicy między biblijną wskazówką a proponowaną lokalizacją. Wiemy, że opowiadanie prowadzi poza bramę, blisko miasta, ku ogrodowi i nowemu grobowi. Dokładność współczesnego znacznika na mapie nie usuwa niepewności historycznej.
