Rzym to stolica imperium rzymskiego, położona nad Tybrem w środkowej Italii, ponad dwa tysiące kilometrów od Jerozolimy. Z nazwy występuje tylko w Nowym Testamencie: jako miasto, w którym istniał zbór adresatów Listu do Rzymian, i jako cel ostatniej podróży apostoła Pawła, który przybył tam jako więzień. Władza Rzymu stanowi zarazem tło całych Ewangelii — od spisu Augusta po wyrok Piłata.
W skrócie
- Położenie: Italia, lewy brzeg Tybru, kilkadziesiąt kilometrów od ujścia rzeki do Morza Tyrreńskiego; dziś stolica Włoch.
- Nazwa: gr. Rhōmē (Ῥώμη, Strong G4516), łac. Roma; Rzymianin — gr. Rhōmaios (G4514). Tanach nie wymienia Rzymu z nazwy.
- W Biblii: w konkordancji serwisu Rhōmē występuje 14 razy (Dzieje 5, Rzymian 2, 2 Tymoteusza 2, po 1 w Galacjan, Efezjan, Filipian, Kolosan i Filemona), a Rhōmaios 13 razy, głównie w Dziejach. Część tych wystąpień to późne dopiski na końcu listów (np. „napisany z Rzymu”), których nie ma w najstarszych rękopisach.
- Najważniejsze wydarzenia: spis Augusta, proces Jeszui (Jezusa) przed rzymskim namiestnikiem, przybysze z Rzymu w Jerozolimie w Szawuot, wygnanie Żydów przez Klaudiusza, List do Rzymian, odwołanie się Pawła do cesarza, jego podróż i dwa lata w areszcie domowym w Rzymie.
- Okres: w Nowym Testamencie od panowania Augusta (zm. 14 r. n.e.) po lata 60. I wieku; w tle — panowanie Rzymu w Judei od 63 r. p.n.e.
Nazwa i jej znaczenie
Pochodzenie nazwy Roma jest nieznane. Starożytna legenda wywodzi ją od Romulusa, założyciela miasta, ale to mit założycielski, a nie etymologia; badacze proponują m.in. źródło etruskie, żadna hipoteza nie jest pewna. Greckie Rhōmē brzmi tak samo jak rzeczownik rhōmē, siła. Starożytni autorzy chętnie grali tym podobieństwem, choć językowo to przypadek.
W Nowym Testamencie Rzymianin często nie oznacza mieszkańca miasta, lecz obywatela rzymskiego. Paweł w Filippi przypomina urzędnikom, że biczowali „obywateli rzymskich” bez sądu (Dz 16,37), a w Jerozolimie mówi dowódcy, który kupił obywatelstwo „za wielką sumę”: „A ja mam je od urodzenia” (Dz 22,28). To obywatelstwo pozwoliło mu później odwołać się do cesarza. Życie apostoła opisuje biografia Pawła z Tarsu.
Gdzie leży Rzym?
Miasto wyrosło na wzgórzach nad Tybrem, w miejscu, gdzie rzekę dało się przekroczyć w pobliżu morza. Tradycja mówi o siedmiu wzgórzach, co ma znaczenie dla lektury Apokalipsy (Ap 17,9). Łukasz opisuje drogę, którą Paweł przebył do stolicy: po rozbiciu statku zimował na Malcie (Dz 28,1), potem przypłynął do Puteoli w Zatoce Neapolitańskiej (Dz 28,13) i stamtąd szedł lądem na północ. Bracia z Rzymu wyszli mu naprzeciw do Forum Appiusza i Trzech Gospód przy Via Appia (Dz 28,15). O tych miejscach piszą artykuły o porcie w Puteoli i o Trzech Gospodach i Forum Appiusza, a drogę Pawła pokazują mapy biblijne serwisu.
Rzym w historii biblijnej
Zanim Rzym pojawił się w Judei
Tanach nie zna Rzymu z nazwy, ale kilka tekstów bywa z nim łączonych. W Dn 11,30 „okręty z Kittim” zatrzymują króla północy. Wielu komentatorów widzi tu rzymskie poselstwo, które w 168 r. p.n.e. przypłynęło do Egiptu i zmusiło Antiocha IV do odwrotu, ale to interpretacja, a nie treść tekstu. Czwarte królestwo z Dn 2 i Dn 7 od starożytności utożsamiano z Rzymem; sam tekst nazywa jednak tylko Babilon, na co zwraca uwagę artykuł Sen o posągu (Dn 2). W 63 r. p.n.e. Pompejusz wkroczył do Jerozolimy i od tej pory Judea pozostawała w orbicie Rzymu, najpierw przez królów zależnych, jak Herod Wielki, a potem przez namiestników.
Rzym w Ewangeliach
Łukasz zaczyna opowieść o narodzeniu od dekretu cesarza Augusta, „aby spisano cały świat” (Łk 2,1; zob. spis Kwiryniusza i papirusy cenzusowe). Działalność Jana Chrzciciela datuje na piętnasty rok Tyberiusza, gdy Poncjusz Piłat był namiestnikiem Judei (Łk 3,1). Obecność Rzymu widać w szczegółach: w przymusie niesienia bagażu żołnierza na odległość mili (Mt 5,41; zob. rzymskie kamienie milowe) i w pytaniu o podatek, na które Jeszua odpowiada: „Oddajcie więc cesarzowi to, co należy do cesarza, a Bogu to, co należy do Boga” (Mt 22,21).
Obawa przed Rzymem kieruje też naradą Sanhedrynu po wskrzeszeniu Łazarza:
Jeśli go tak zostawimy, wszyscy uwierzą w niego i przyjdą Rzymianie, i zabiorą nam to nasze miejsce i naród.
J 11,48 (UBG)
Kilka dziesięcioleci później, w 70 r. n.e., Rzymianie rzeczywiście zburzyli Jerozolimę i świątynię. Na procesie Jeszui Piłat ustępuje, gdy słyszy: „nie jesteś przyjacielem cesarza” (J 19,12). Postać namiestnika opisuje biografia Poncjusza Piłata, a przebieg przesłuchania — tekst czy Jeszua odpowiadał Piłatowi.
Zbór w Rzymie
W dniu Szawuot, Święta Tygodni, w Jerozolimie byli „przybysze z Rzymu, zarówno Żydzi, jak i prozelici” (Dz 2,10); o samym święcie pisze strona Szawuot. Dzieje nie mówią, kto założył zbór w stolicy. Wiemy tylko, że istniał, zanim dotarł tam jakikolwiek apostoł. Około 49 roku cesarz Klaudiusz nakazał Żydom opuścić Rzym; tak Paweł poznał w Koryncie Akwilę i Pryscyllę (Dz 18,2). Tę decyzję zestawia się z wzmianką Swetoniusza o niepokojach z powodu „Chrestusa” — zob. Swetoniusz o dekrecie Klaudiusza.
Kilka lat później, prawdopodobnie z Koryntu, Paweł napisał list do tego zboru:
Wszystkim, którzy jesteście w Rzymie, umiłowanym Boga, powołanym świętym: Łaska wam i pokój od Boga, naszego Ojca, i Pana Jezusa Chrystusa.
Rz 1,7 (UBG)
Paweł dziękował za ich wiarę, która „słynie na cały świat” (Rz 1,8), i zapowiadał, że odwiedzi ich w drodze do Hiszpanii, najpierw jednak zawiezie składkę do Jerozolimy (Rz 15,23-26). W ostatnim rozdziale pozdrawia z imienia kilkadziesiąt osób, wśród nich Pryscyllę i Akwilę oraz zbór w ich domu (Rz 16,3-5). Treść i układ listu omawia hasło List do Rzymian, a jego najczęściej mylnie czytany rozdział — artykuł Rzymian 14 — jeden przekłada dzień nad dzień. O stosunku Pawła do Prawa pisze tekst czy apostoł Paweł odrzucił Torę.
Paweł w drodze do Rzymu
Już w Efezie Paweł postanowił: „muszę zobaczyć także Rzym” (Dz 19,21). Po aresztowaniu w Jerozolimie usłyszał w nocy od Pana, że „musisz świadczyć również w Rzymie” (Dz 23,11). Po dwóch latach aresztu w Cezarei, przed namiestnikiem Festusem, skorzystał z prawa obywatela:
Bo jeśli w czymś zawiniłem i popełniłem coś, co zasługuje na śmierć, nie wzbraniam się umrzeć. Lecz jeśli nie ma nic w tym, o co mnie oskarżają, nikt nie może mnie im wydać. Odwołuję się do cesarza.
Dz 25,11 (UBG)
Podróż morska z rozdziału 27 skończyła się rozbiciem statku; marynarze rzucili z rufy „cztery kotwice” (Dz 27,29), a rozbitkowie dotarli na Maltę. Rozdział streszcza streszczenie Dziejów 27. Wiosną Paweł dotarł do celu:
Tamtejsi bracia, gdy usłyszeli o nas, wyszli nam naprzeciw aż do Forum Appiusza i do Trzech Gospód. Kiedy Paweł ich zobaczył, podziękował Bogu i nabrał otuchy. A gdy przybyliśmy do Rzymu, setnik oddał więźniów dowódcy wojska, ale Pawłowi pozwolono mieszkać osobno z żołnierzem, który go pilnował.
Dz 28,15-16 (UBG)
W Rzymie najpierw wezwał przywódców miejscowych Żydów i wyłożył im swoją sprawę. Usłyszał, że o tym stronnictwie „wszędzie mówią przeciwko niemu” (Dz 28,22). Dzieje kończą się krótką notą:
Przez całe dwa lata Paweł mieszkał w wynajętym mieszkaniu i przyjmował wszystkich, którzy przychodzili do niego; Głosząc królestwo Boże i nauczając tego, co dotyczy Pana Jezusa Chrystusa, ze wszelką odwagą i bez przeszkód.
Dz 28,30-31 (UBG)
Łukasz nie opisuje ani procesu, ani śmierci Pawła (zob. streszczenie Dziejów 28 i hasło Dzieje Apostolskie).
Listy z więzienia
W Liście do Filipian Paweł pisze, że jego więzy stały się znane „w całym pałacu” (Flp 1,13), i przesyła pozdrowienia od świętych „z domu cesarskiego” (Flp 4,22). Wielu uważa, że pisał z Rzymu, ale proponuje się też Efez i Cezareę; to samo dotyczy Listów do Kolosan, Efezjan i Filemona (zob. streszczenie Filemona 1). Drugi List do Tymoteusza wymienia Rzym wprost: Onezyfor, „gdy był w Rzymie”, szukał więźnia i go odnalazł (2 Tm 1,17). Paweł pisze tam, że „czas mojego odejścia nadchodzi” (2 Tm 4,6).
Rzym w proroctwach i Apokalipsie
Piotr przesyła pozdrowienia od kościoła „w Babilonie” (1 P 5,13). Wielu komentatorów uważa, że to zaszyfrowana nazwa Rzymu. Nazwa ta ma w Piśmie długą historię, którą opisuje hasło Babilon. W Apokalipsie kobieta nazwana wielkim Babilonem siedzi na siedmiu górach (Ap 17,9), co od starożytności odnoszono do miasta na siedmiu wzgórzach. Serwis czyta ten obraz szerzej, jako system łączący władzę z religią, który stawia ludzkie tradycje ponad Pismem — zob. czym jest Babilon Wielki.
Rzym po czasach Nowego Testamentu
Według Tacyta Neron obwinił chrześcijan o pożar Rzymu w 64 roku i kazał ich okrutnie stracić (zob. Tacyt o Chrystusie i prześladowaniu za Nerona). Tradycja umieszcza w tym czasie śmierć Piotra i Pawła w Rzymie, lecz Nowy Testament jej nie opisuje. Z biegiem stuleci biskupi Rzymu zaczęli rościć sobie władzę nad innymi zborami. Około 190 roku Wiktor próbował wykluczyć wspólnoty Azji, które obchodziły Paschę czternastego Nisan zgodnie z Torą (zob. Polikrates kontra Wiktor), a w 380 roku edykt cesarski narzucił poddanym jedną urzędową wiarę (zob. Wiara z dekretu). Pytanie, czy Piotr był pierwszym biskupem Rzymu w sensie późniejszego papiestwa, rozważa artykuł czy Piotr był pierwszym papieżem.
Archeologia
Z Rzymu i jego portów pochodzi wiele znalezisk, które dotyczą Biblii pośrednio. Łuk Tytusa przy Forum Romanum przedstawia żołnierzy niosących menorę ze zburzonej świątyni. Graffito z Palatynu szydzi z chrześcijanina oddającego cześć ukrzyżowanemu. Katakumby zachowały najstarsze chrześcijańskie malowidła, a wykopaliska pod Bazyliką Piotra odsłoniły nekropolię, której związek z grobem apostoła pozostaje sporny.
- Łuk Tytusa i menora Świątyni
- Monety „Judaea Capta”
- Graffito Alexamenosa z Palatynu
- Katakumby Domitylli — najstarszy Dobry Pasterz
- Katakumby Pryscylli
- Grobowiec Piotra pod Watykanem? Spór o Scavi
- Portus — port zbożowy Rzymu
- Rzymskie kotwice — cztery kotwice z rufy
- Kamień Piłata z Cezarei
Czego nie wiemy
- Kto założył zbór w Rzymie. Nowy Testament tego nie mówi. Pierwszymi wierzącymi mogli być przybysze z Jerozolimy z Dz 2,10, ale to przypuszczenie.
- Co stało się z Pawłem po dwóch latach. Dzieje urywają się na areszcie domowym. Część badaczy sądzi, że Paweł został uwolniony i uwięziony ponownie, inni — że zginął po pierwszym procesie.
- Jak zginęli Piotr i Paweł. Wiadomości o ich śmierci w Rzymie za Nerona pochodzą z tradycji spoza Pisma.
- Czym był „Babilon” z 1 P 5,13. Odczytanie jako Rzym jest najczęstsze, ale nie jedyne.
- Skąd pisano listy. Dopiski w rodzaju „napisany z Rzymu” są późne. Przy Galacjan to miejsce jest mało prawdopodobne, a przy listach z więzienia — sporne.
- Kiedy dokładnie Klaudiusz wygnał Żydów. Zwykle przyjmuje się rok 49, ale datowanie opiera się na późnym źródle i bywa kwestionowane.
Czytaj dalej
- Korynt — miasto, z którego wysłano List do Rzymian
- Efez w Biblii
- Patmos — wyspa Apokalipsy
- Jerozolima w Biblii
- Rzymian 8 — treść i komentarz
- Miejsca biblijne — wszystkie hasła
