Efez był wielkim greckim miastem portowym na zachodnim wybrzeżu Azji Mniejszej, a w I wieku n.e. głównym ośrodkiem rzymskiej prowincji Azja. Jego ruiny leżą w zachodniej Turcji, w pobliżu miasteczka Selçuk w prowincji İzmir. W Biblii Efez to miasto, w którym apostoł Paweł nauczał najdłużej, adresat Listu do Efezjan i pierwszy z siedmiu zborów Apokalipsy.
W skrócie
- Położenie: dawne ujście rzeki Kajster do Morza Egejskiego, między wzgórzami Panayır i Bülbül; dziś kilka kilometrów od brzegu, obok Selçuk w Turcji.
- Nazwa: gr. Efesos (Ἔφεσος, Strong G2181); przymiotnik Efesios, Efezjanin (Strong G2180). Nazwy hebrajskiej nie ma, bo Stary Testament miasta nie wymienia.
- W Biblii: nazwa miasta 16 razy w greckim Nowym Testamencie (Dzieje 8, 1 Koryntian 2, 2 Tymoteusza 2, Apokalipsa 2, Efezjan i 1 Tymoteusza po 1), przymiotnik 7 razy, najczęściej w Dziejach. W UBG rdzeń Efez pojawia się w 20 wersetach, z czego dwa to późne dopiski na końcu listów.
- Najważniejsze wydarzenia: pierwsza wizyta Pawła z Pryscyllą i Akwilą, nauczanie Apollosa, trzyletnia praca Pawła, bunt złotników w teatrze, pożegnanie starszych w Milecie, posługa Tymoteusza, list z Apokalipsy.
- Okres biblijny: od ok. 52 r. n.e. do końca I wieku.
Nazwa i jej znaczenie
Nazwa Efesos nie pochodzi z greki i jej znaczenie jest nieznane. Wielu badaczy łączy miasto z Apasą, stolicą anatolijskiego królestwa Arzawy znaną z tekstów hetyckich z II tysiąclecia p.n.e. To utożsamienie jest prawdopodobne, ale nie przesądzone. Popularne objaśnienia nazwy krążące w przewodnikach nie mają oparcia w źródłach.
Czytelnik UBG natrafi w Dziejach na Dianę, a nie na Artemidę. Przekład oddaje greckie imiona bóstw ich łacińskimi odpowiednikami. Grecki tekst mówi o Artemidzie, a posąg, który według sekretarza miejskiego spadł od Jowisza, w oryginale spadł od Zeusa, czyli z nieba. O samym imieniu bogini pisze hasło znaczenie imienia Artemida.
Gdzie leży Efez?
Miasto leżało nad zatoką, do której uchodziła rzeka Kajster (dziś Küçük Menderes). Rzeka przez stulecia nanosiła muł, port zamulał się, a linia brzegu odsunęła się tak daleko, że ruiny stoją dziś w głębi lądu. Świątynię Artemidy archeolodzy odkopali spod około sześciu metrów rzecznych osadów. Z portu drogi prowadziły w głąb Azji Mniejszej. Dlatego Efez był naturalną bazą dla kogoś, kto chciał, żeby słowo dotarło do całej prowincji.
Efez leży blisko innych miejsc z Nowego Testamentu: Milet, gdzie Paweł wezwał starszych, jest dalej na południe wzdłuż wybrzeża, a wyspa Patmos leży na morzu na południowy zachód. Miasto zaznaczono na mapach biblijnych serwisu.
Efez w historii biblijnej
Tło: miasto Artemidy
Kiedy przybył tu Paweł, Efez był jednym z największych miast wschodniej części cesarstwa i centrum kultu Artemidy Efeskiej. Jej świątynię zaliczano do siedmiu cudów świata. Miasto żyło z pielgrzymów, z handlu i z rzemiosła, które wyrabiało dewocjonalia dla czcicieli bogini (Artemida — bogini Efezu). Działała tu również synagoga (Dz 18,19).
Pierwsza wizyta Pawła i Apollos (ok. 52 r.)
Pod koniec drugiej podróży Paweł przypłynął z Koryntu razem z Pryscyllą i Akwilą, zostawił ich w Efezie i rozprawiał w synagodze. Zaproszony, by został dłużej, odmówił, bo chciał być w Jerozolimie na święto (Dz 18,19-21; Dzieje 18). Wkrótce do miasta przybył Apollos z Aleksandrii, „człowiek wymowny i biegły w Piśmie” (Dz 18,24). Znał tylko chrzest Jana, więc Pryscylla i Akwila „dokładniej wytłumaczyli drogę Boga” (Dz 18,26). O małżeństwie, które przygotowało grunt, piszą hasła Pryscylla i Akwila.
Trzy lata Pawła (ok. 53–56 r.)
W trzeciej podróży Paweł wrócił i spotkał około dwunastu uczniów, którzy także znali tylko chrzest Jana. Na pytanie o Ducha odpowiedzieli: „Nawet nie słyszeliśmy, że jest Duch Święty” (Dz 19,2). Po wyjaśnieniu „zostali ochrzczeni w imię Pana Jezusa”, a gdy Paweł położył na nich ręce, zstąpił na nich Duch Święty, czyli moc samego Boga (Dz 19,5-6). Ten fragment omawia artykuł chrzest w Duchu Świętym według Dziejów. Potem nastąpił najdłuższy etap pracy apostoła w jednym miejscu (Dzieje 19):
Potem przez trzy miesiące przychodził do synagogi i odważnie mówił, rozprawiając i przekonując o królestwie Bożym. Gdy jednak niektórzy się upierali i nie chcieli uwierzyć, i mówili źle o tej drodze wobec tłumów, odstąpił od nich, odłączył uczniów i codziennie rozprawiał w szkole niejakiego Tyrannosa. Działo się tak przez dwa lata, tak że wszyscy mieszkańcy Azji usłyszeli słowo Pana Jezusa, zarówno Żydzi, jak i Grecy.
Dz 19,8-10 (UBG)
Kim był Tyrannos i gdzie stała jego sala, nie wiadomo (Tyrannos i jego sala). Łukasz notuje też niezwykłe uzdrowienia oraz nieudany egzorcyzm siedmiu synów Skewasa, którzy używali imienia Jeszui (Jezusa) jak formuły zaklęcia (synowie Scewy). Skutek był widoczny: ci, którzy zajmowali się magią, spalili publicznie swoje księgi, wartości „pięćdziesiąt tysięcy srebrników” (Dz 19,19).
Bunt złotników w teatrze
Paweł głosił jedynego Boga, Jahwe (PAN), i mówił, że „nie są bogami ci, którzy rękami ludzkimi są uczynieni” (Dz 19,26). Uderzyło to w interes złotnika Demetriusza, który wyrabiał srebrne świątynki bogini (Demetriusz — srebrne posążki i bunt w Efezie). Rzemieślnicy podburzyli miasto okrzykiem „Wielka jest Diana Efeska!” (Dz 19,28), porwali Gajusa i Arystarcha i wpadli do teatru. Żydzi wypchnęli do przodu Aleksandra, żeby się od Pawła odciąć (Aleksander, efeski Żyd), ale tłum go zakrzyczał:
Gdy jednak poznali, że jest Żydem, rozległ się jeden krzyk i wszyscy wołali przez około dwie godziny: Wielka jest Diana Efeska! Wtedy sekretarz miejski uspokoił tłum i powiedział: Mężowie efescy, kto z ludzi nie wie, że miasto Efez jest opiekunem świątyni wielkiej bogini Diany i jej posągu, który spadł od Jowisza?
Dz 19,34-35 (UBG)
Sekretarz miejski rozwiązał zgromadzenie, przypominając, że od skarg są sądy i prokonsulowie. Wkrótce potem Paweł wyruszył do Macedonii (Dz 20,1). Wcześniej, jeszcze z Efezu, pisał do Koryntian i w tym liście wspomina, że „walczyłem z bestiami w Efezie” (1 Kor 15,32). Planował zostać w mieście do święta Szawuot (1 Koryntian 16):
A w Efezie zostanę aż do Pięćdziesiątnicy. Otworzyły się bowiem przede mną drzwi wielkie i owocne, a mam wielu przeciwników.
1 Kor 16,8-9 (UBG)
Pożegnanie w Milecie (ok. 57 r.)
Wracając do Jerozolimy, Paweł ominął Efez, bo chciał, jeśli to możliwe, „być na dzień Pięćdziesiątnicy w Jerozolimie” (Dz 20,16). Apostoł obchodził biblijne święta, o czym więcej w tekście czym jest Szawuot. Starszych zboru wezwał do Miletu i powiedział im słowa, które okazały się proroctwem (Dzieje 20):
Gdyż wiem, że po moim odejściu wejdą między was wilki drapieżne, które nie będą oszczędzać stada. Także spośród was samych powstaną ludzie mówiący rzeczy przewrotne, aby pociągnąć za sobą uczniów. Dlatego czuwajcie, pamiętając, że przez trzy lata we dnie i w nocy nie przestawałem ze łzami napominać każdego z was.
Dz 20,29-31 (UBG)
W Jerozolimie Paweła aresztowano, bo widziano go w mieście z Trofimem z Efezu i uznano, że wprowadził poganina do świątyni (Dz 21,29; Trofim Efezjanin).
Listy i uczniowie Pawła
List do Efezjan zwraca się „do świętych, którzy są w Efezie” (Ef 1,1). Paweł pisze go jako więzień, najpewniej z Rzymu (List do Efezjan — omówienie). Najczęściej czytany fragment, o zbroi Bożej, omawia tekst Zbroja Boża z Efezjan 6. W pierwszym liście do Tymoteusza apostoł przypomina, że prosił go, „byś pozostał w Efezie” i powstrzymał fałszywych nauczycieli (1 Tm 1,3; Tymoteusz). W drugim chwali Onezyfora za usługi oddane w Efezie (2 Tm 1,18) i pisze: „Tychika zaś posłałem do Efezu” (2 Tm 4,12; Tychik).
Efez w Apokalipsie
Pod koniec I wieku Efez otwiera listę siedmiu zborów w Azji, do których Jan ma posłać swoją księgę (Ap 1,11). List do Efezu chwali wytrwałość zboru i to, że zdemaskował fałszywych apostołów oraz nienawidzi uczynków nikolaitów (Ap 2,2-6; Objawienie 2). Ma jednak jeden zarzut:
Ale mam nieco przeciw tobie – że porzuciłeś twoją pierwszą miłość. Pamiętaj więc, skąd spadłeś, i pokutuj, i spełniaj pierwsze uczynki. A jeśli nie, przyjdę do ciebie szybko i ruszę twój świecznik z jego miejsca, jeśli nie będziesz pokutował.
Ap 2,4-5 (UBG)
Przestroga Pawła z Miletu sprawdziła się częściowo: zbór odparł fałszywych nauczycieli, ale stracił pierwszy zapał. Temu, kto zwycięży, obiecano drzewo życia w raju Boga (Ap 2,7). Czy siedem listów mówi o siedmiu miastach, czy o epokach dziejów Kościoła, rozważa artykuł Apokalipsa 1–3 — siedem zborów. Tło polityczne tworzył kult cesarski: w latach 89/90 Efez poświęcił świątynię cesarzy z dynastii Flawiuszów i otrzymał tytuł neokoros, strażnika świątyni kultu cesarskiego.
Archeologia
Efez należy do najlepiej przebadanych miast starożytności. Świątynię Artemidy odnalazł w 1869 roku John Turtle Wood, któremu drogę wskazała inskrypcja fundacji Salutarisa z teatru, opisująca procesje z posążkami bogini niesionymi ze świątyni do teatru. Z budowli, która miała około 127 kolumn, na miejscu stoi dziś jedna, złożona z fragmentów. Od 1895 roku miasto odkopują archeolodzy austriaccy. Odsłonili dotąd tylko część starożytnego Efezu.
Wielki Teatr na zboczu Panayır mieścił około 25 tysięcy widzów i służył także za miejsce zgromadzeń ludowych, dokładnie jak w Dz 19. Inskrypcje potwierdzają urzędy, które wymienia Łukasz: sekretarza miejskiego (grammateus), dostojników Azji (azjarchów) i tytuł miasta jako opiekuna świątyni. Obok teatru leżała agora handlowa, kwadratowy plac o boku ok. 111 m otoczony sklepami i warsztatami, a przy Ulicy Kuretów bogate domy tarasowe z mozaikami i freskami. Ze świątyni cesarzy zachowały się fragmenty kolosalnego posągu. Znana Biblioteka Celsusa jest późniejsza niż czasy Pawła.
Poza miastem, na wzgórzu Ayasuluk w Selçuk, stoją ruiny bazyliki Justyniana z VI wieku, zbudowanej nad grobem przypisywanym apostołowi Janowi. Krypta jest pusta, a Pismo nie mówi, gdzie Jan umarł. Tak zwany Dom Marii na pobliskim wzgórzu wskazano w 1891 roku na podstawie wizji XIX-wiecznej mistyczki, a nie wykopalisk.
Szczegóły opisują artykuły serwisu:
- Efez i świątynia Wielkiej Artemidy
- Teatr w Efezie i kult Artemidy
- Efez: agora handlowa, domy tarasowe i szkoła Tyrannosa
- Świątynia Domicjana w Efezie a kult bestii
- Siedem zborów Apokalipsy — ruiny w Turcji
- Grób Jana Apostoła w Efezie — prawda czy legenda?
- Dom Marii w Efezie — tradycja bez oparcia w Piśmie
Czego nie wiemy
- Czy List do Efezjan był pisany tylko do Efezu. Słów o Efezie w Ef 1,1 nie mają najstarsze rękopisy. Wielu biblistów uważa, że był to list okólny do zborów całej prowincji.
- Co znaczy walka „z bestiami”. Nie wiadomo, czy Paweł mówi o dosłownej arenie, czy obrazowo o wrogach. Dzieje nie opisują takiej kary, a obywatel rzymski zwykle jej nie podlegał.
- Czy Paweł siedział w Efezie w więzieniu. Część badaczy tak sądzi na podstawie ucisku, który spotkał go w Azji (2 Kor 1,8), ale Dzieje o tym milczą.
- Kim byli nikolaici. Apokalipsa ich nie opisuje. Późniejsi pisarze kościelni łączyli ich z Mikołajem z Dz 6,5, ale to domysł tradycji.
- Czy apostoł Jan mieszkał w Efezie. Tak twierdzi tradycja z II wieku. Pismo mówi tylko, że Jan był na Patmos i pisał do zborów Azji. Dopiski na końcu niektórych listów w UBG, na przykład o Tymoteuszu jako pierwszym biskupie Efezu, to późne notki kopistów, a nie tekst Pisma.
