Listy z pierwszych trzech rozdziałów Apokalipsy mają adresatów wymienionych z nazwy. To jedyna część księgi, w której wiadomo, do kogo dokładnie napisano i co ci ludzie mieli zrobić. Spór nie dotyczy tego, czy te zbory istniały. Dotyczy tego, czy poza tym są jeszcze czymś innym.
Siedem miast, siedem listów
Jan do siedmiu kościołów, które są w Azji. Łaska wam i pokój od tego, który jest i który był, i który ma przyjść, i od siedmiu Duchów, które są przed jego tronem;
Ap 1,4
Który mówił: Ja jestem Alfa i Omega, pierwszy i ostatni. Co widzisz, napisz w księdze i poślij do siedmiu kościołów, które są w Azji: do Efezu, Smyrny, Pergamonu, Tiatyry, Sardes, Filadelfii i Laodycei.
Ap 1,11
Adresaci wymienieni są po kolei i wszyscy leżeli w rzymskiej prowincji Azji. Kolejność nie jest alfabetyczna: odpowiada trasie, którą posłaniec mógł obejść te miasta, wracając w stronę punktu wyjścia. To pierwszy fakt, od którego trzeba zaczynać. Księga została wysłana pod konkretne adresy i czytana na głos konkretnym ludziom, którzy znali swoje ulice i swoje kłopoty.
Napisz to, co widziałeś, i co jest, i co ma się stać potem. Tajemnica siedmiu gwiazd, które widziałeś w mojej prawej ręce i siedmiu złotych świeczników jest taka: siedem gwiazd to aniołowie siedmiu kościołów, a siedem świeczników, które widziałeś, to siedem kościołów.
Ap 1,19-20
Tekst sam objaśnia dwa swoje obrazy: gwiazdy to aniołowie zborów, świeczniki to zbory. Tam, gdzie Apokalipsa podaje klucz, nie ma o czym dyskutować. Tam, gdzie go nie podaje, każde objaśnienie jest już naszą propozycją i powinno być tak nazwane. Ten podział przechodzi przez całą księgę, a najwyraźniej widać go właśnie na jej początku.
Zarzuty są konkretne i wykonalne
Ale mam nieco przeciw tobie – że porzuciłeś twoją pierwszą miłość. Pamiętaj więc, skąd spadłeś, i pokutuj, i spełniaj pierwsze uczynki. A jeśli nie, przyjdę do ciebie szybko i ruszę twój świecznik z jego miejsca, jeśli nie będziesz pokutował.
Ap 2,4-5
Nic się nie bój tego, co masz cierpieć. Oto diabeł wtrąci niektórych z was do więzienia, abyście byli doświadczeni, i będziecie znosić ucisk przez dziesięć dni. Bądź wierny aż do śmierci, a dam ci koronę życia.
Ap 2,10
Efezowi zarzucono porzucenie pierwszej miłości, a nie błąd w nauczaniu. Smyrnie nie zarzucono niczego — zapowiedziano jej więzienie i ucisk. Polecenia są wykonalne od razu: pamiętaj, pokutuj, spełniaj pierwsze uczynki, bądź wierny. Nie ma tu nic, czego adresat nie mógłby podjąć w tygodniu, w którym list dotarł.
A do anioła kościoła w Sardes napisz: To mówi ten, który ma siedem Duchów Boga i siedem gwiazd: Znam twoje uczynki, że masz imię, które mówi, że żyjesz, ale jesteś martwy. Bądź czujny i utwierdź, co pozostało, a co bliskie jest śmierci. Nie uznałem bowiem twoich uczynków za doskonałe przed Bogiem. Pamiętaj zatem, jak otrzymałeś i usłyszałeś, i strzeż tego, i pokutuj. Jeśli więc czuwać nie będziesz, przyjdę do ciebie jak złodziej, a nie będziesz wiedział, o której godzinie przyjdę do ciebie.
Ap 3,1-3
Znam twoje uczynki: nie jesteś ani zimny, ani gorący. Obyś był zimny albo gorący. A tak, ponieważ jesteś letni i ani zimny, ani gorący, wypluję cię z moich ust. Mówisz bowiem: Jestem bogaty i wzbogaciłem się, i niczego nie potrzebuję, a nie wiesz, że jesteś nędzny i pożałowania godny, biedny, ślepy i nagi.
Ap 3,15-17
Sardes ma imię, które mówi, że żyje, a jest martwe. Laodycea uważa się za bogatą i samowystarczalną. Oba opisy są diagnozą stanu wewnętrznego, nie zapowiedzią wydarzeń. Dlatego działają na każdym zgromadzeniu, które je czyta, i właśnie na tej cesze opiera się trzecie odczytanie listów.
Trzy mapy tego samego tekstu
Pierwsze odczytanie jest historyczne: siedem listów to siedem realnych wspólnot z realnymi problemami i na tym koniec. Drugie widzi w nich kolejne epoki dziejów zgromadzenia, od pierwszego pokolenia po ostatnie. Trzecie czyta je jako siedem typów, które współistnieją — w każdym pokoleniu są zbory jak Smyrna i zbory jak Laodycea. Pierwszego odczytania nie da się podważyć, bo jest wprost w tekście. Trzeciego broni sposób, w jaki listy są sformułowane. Drugie wymaga założenia, którego w tekście nie ma: że kolejność siedmiu miast jest kolejnością czasu. Apokalipsa nie mówi tego ani razu, a przypisanie któremukolwiek listowi jakiegoś okresu dziejów jest wyborem czytelnika, nie danymi.
Ja wszystkich, których miłuję, strofuję i karcę. Bądź więc gorliwy i pokutuj. Oto stoję u drzwi i pukam. Jeśli ktoś usłyszy mój głos i otworzy drzwi, wejdę do niego i spożyję z nim wieczerzę, a on ze mną. Temu, kto zwycięży, dam zasiąść ze mną na moim tronie, jak i ja zwyciężyłem i zasiadłem z moim Ojcem na jego tronie. Kto ma uszy, niech słucha, co Duch mówi do kościołów.
Ap 3,19-22
Każdy z siedmiu listów kończy się tak samo: obietnicą dla zwyciężającego i wezwaniem do słuchania skierowanym w liczbie mnogiej — do kościołów, nie do jednego kościoła. Ta końcówka jest najmocniejszym argumentem za odczytaniem typologicznym, bo każe każdemu zborowi czytać wszystkie siedem listów jako swoje. Nie ogłasza jednak żadnego odczytania zwycięskim.
Teksty, które komplikują każdą z map
Ja, Jezus, posłałem mojego anioła, aby wam świadczył o tym w kościołach. Ja jestem korzeniem i potomkiem Dawida, jasną gwiazdą poranną.
Ap 22,16
Na końcu księgi świadectwo skierowane jest znów do kościołów i dotyczy całej Apokalipsy, a nie tylko trzech pierwszych rozdziałów. Utrudnia to traktowanie listów jako osobnej, zamkniętej części. Jeśli cała księga jest pismem do tych samych wspólnot, to granica między częścią adresowaną a częścią prorocką jest granicą naszą, nie tekstową.
I powiedział do mnie: Musisz znowu prorokować przed wieloma ludami, narodami, językami i królami.
Ap 10,11
Zadanie postawione Janowi wykracza poza siedem miast: ludy, narody, języki i królowie. Odczytanie czysto lokalne musi z tym zdaniem coś zrobić, bo zapowiedziany w nim zasięg jest szerszy niż jedna prowincja. Nie znaczy to jeszcze, że listy są mapą epok. Znaczy tyle, że lokalny adres nie wyczerpuje przeznaczenia księgi.
A to widzenie wieczorne i poranne, o którym była mowa, jest prawdą. Dlatego zapieczętuj to widzenie, bo spełni się po wielu dniach.
Dn 8,26
Danielowi kazano zapieczętować widzenie, bo spełni się po wielu dniach. Apokalipsa dostaje polecenie odwrotne i jest to różnica, której nie wolno zacierać. Kto czyta listy jako zapowiedź długiego ciągu epok, przysuwa Apokalipsę do sytuacji Daniela, podczas gdy ona sama mówi o czasie bliskim. To napięcie zostaje w tekście i Pismo go nie rozstrzyga.
Objawienie Jezusa Chrystusa, które dał mu Bóg, aby ukazać swoim sługom to, co ma się stać wkrótce, a on to ukazał i posłał przez swojego anioła swemu słudze Janowi;
Ap 1,1
Pierwsze zdanie księgi mówi o tym, co ma się stać wkrótce, i mówi to sługom, którym rzecz pokazano. Każda z trzech map musi się z tym zdaniem zmierzyć: historyczna, bo wtedy bliskość jest dosłowna; epokowa, bo rozciąga tę bliskość na całe dzieje; typologiczna, bo musi wyjaśnić, co w takim razie miało się stać. Pismo tej sprawy nie zamyka i uczciwie jest powiedzieć, że wybór między mapami pozostaje otwarty.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego wybrano akurat te siedem miast, skoro w prowincji Azji istniały także inne wspólnoty. Nie wiemy, kim są aniołowie zborów — tekst ich nazywa, ale nie tłumaczy, czy to posłańcy, przełożeni, czy istoty niebiańskie. Nie wiemy, czy dziesięć dni ucisku zapowiedzianych Smyrnie to miara dosłowna, czy obraz krótkiego czasu. Nie wiemy, czy kolejność listów niesie jakąkolwiek informację poza kolejnością drogi posłańca. Nie wiemy, czy adresaci wykonali polecenia i co się z tymi zborami dalej stało. Nie wiemy wreszcie, dlaczego świeczników jest siedem, skoro świecznik w przybytku był jeden — tekst zestawia oba obrazy, lecz ich nie łączy.
