W tej sprawie trzeba rozdzielić dwie rzeczy, bo bez tego rozdzielenia rozmowa nie ma sensu. Pierwsza to zapowiedzi powrotu, które w Piśmie są liczne i nie budzą wątpliwości co do treści. Druga to pytanie, czy określone wydarzenia XX wieku są ich wypełnieniem. Pierwsze jest tekstem, drugie jest wnioskiem.
Zapowiedzi są jednoznaczne
Stanie się też w tym dniu, że Pan ponownie wyciągnie swą rękę, aby wykupić resztkę swego ludu, który pozostanie, z Asyrii i Egiptu, z Patros i Chus, z Elamu i Szinearu, i z Chamat, i wysp morskich. I podniesie sztandar dla narodów, i zgromadzi wygnańców z Izraela, a rozproszonych z Judy zbierze z czterech krańców ziemi.
Iz 11,11-12
Zapowiedź mówi o ponownym wyciągnięciu ręki, a więc o drugim razie, i o zebraniu rozproszonych z czterech krańców ziemi. Wymienione są konkretne kraje rozproszenia. Sam tekst nie podaje jednak żadnej daty ani żadnego znaku, po którym można by rozpoznać rok wypełnienia.
Dlatego oto nadchodzą dni, mówi Pan, że już nie będą mówić: Jak żyje Pan, który wyprowadził synów Izraela z ziemi Egiptu; Ale: Jak żyje Pan, który wyprowadził synów Izraela z ziemi północnej i ze wszystkich ziem, do których ich wygnał. I sprowadzę ich znowu do ich ziemi, którą dałem ich ojcom.
Jr 16,14-15
Dlatego oto nadejdą dni, mówi Pan, że nie będą mówić już: Jak żyje Pan, który wyprowadził synów Izraela z ziemi Egiptu; Ale: Jak żyje Pan, który wyprowadził i który sprowadził potomstwo domu Izraela z kraju północnego i ze wszystkich krajów, do których rozpędziłem ich, i będą mieszkać w swojej ziemi.
Jr 23,7-8
Dwa razy u Jeremiasza pada ta sama myśl: nadejdzie czas, gdy przysięga nie będzie już odwoływać się do wyjścia z Egiptu, lecz do wyprowadzenia z ziemi północnej i ze wszystkich krajów rozproszenia. Miarą wypełnienia jest tu więc skala wydarzenia — ma przewyższyć wyjście z Egiptu na tyle, by zmienić język przysięgi.
Zabiorę was bowiem spośród narodów, zgromadzę was ze wszystkich ziem i przyprowadzę was do waszej ziemi.
Ez 36,24
Potem powiedz do nich: Tak mówi Pan Bóg: Oto wezmę synów Izraela spośród narodów, do których przybyli, zgromadzę ich zewsząd i przyprowadzę ich do ich ziemi. I uczynię ich jednym narodem w ziemi, na górach Izraela, i jeden król będzie królem nad nimi wszystkimi. Nie będą już dwoma narodami i już nie podzielą się na dwa królestwa.
Ez 37,21-22
Ezechiel dodaje dwa elementy: zgromadzenie ze wszystkich ziem oraz zjednoczenie w jeden naród pod jednym królem, bez podziału na dwa królestwa. Drugi element jest sprawdzalny i to on w tej dyskusji waży najwięcej. Tekst nie mówi, ile czasu dzieli oba kroki.
Odwrócę niewolę mojego ludu, Izraela; odbudują miasta spustoszone i zamieszkają w nich; zasadzą też winnice i będą pić z nich wino; założą też sady i będą jedli ich owoce. Zasadzę ich w ich ziemi; i nigdy nie zostaną wykorzenieni ze swojej ziemi, którą im dałem, mówi Pan, twój Bóg.
Am 9,14-15
Wtedy Pan, twój Bóg, wyprowadzi cię z twego więzienia i zlituje się nad tobą, i przywróci, i zgromadzi cię ze wszystkich narodów, wśród których Pan, twój Bóg, cię rozproszył. Choćby twoi wygnani byli na krańcu nieba, stamtąd zgromadzi cię Pan, twój Bóg, i stamtąd cię zabierze; I Pan, twój Bóg, przyprowadzi cię do ziemi, którą odziedziczyli twoi ojcowie, i posiądziesz ją, i będzie ci wyświadczać dobro oraz rozmnoży cię bardziej niż twoich przodków.
Pwt 30,3-5
Nie bój się, bo ja jestem z tobą; ze wschodu przyprowadzę twoje potomstwo i z zachodu cię zgromadzę. Powiem północy: Oddaj; a południu: Nie zatrzymuj. Przyprowadź moich synów z daleka i moje córki z krańców ziemi;
Iz 43,5-6
Amos mówi o zasadzeniu, po którym nie będzie już wykorzenienia. Tora zapowiada zgromadzenie choćby z krańca nieba, a Izajasz rozpisuje je na cztery strony świata. Zapowiedzi są więc zgodne i powtarzalne. To jest ta część sprawy, w której nie ma o co się spierać.
Gdzie zaczyna się wniosek
Wielu czytelników łączy te zapowiedzi z powstaniem państwa w roku 1948 i z późniejszymi falami powrotów. Trzeba powiedzieć rzecz prostą: żaden tekst Pisma nie podaje ani tej daty, ani żadnej innej. Nie podaje też nazwy państwa. Wniosek może być trafny albo nietrafny, ale w obu przypadkach jest wnioskiem czytelnika czytającego gazetę obok Biblii, a nie zdaniem proroka. Nie budujemy tu też argumentu z tego, że coś wydaje się prawdopodobne — prawdopodobieństwo nie jest w tej dziedzinie żadnym dowodem.
Teksty, które komplikują ten wniosek
I pokropię was czystą wodą, i będziecie czyści. Oczyszczę was ze wszystkich waszych nieczystości i ze wszystkich waszych bożków. I dam wam nowe serce, i włożę nowego ducha do waszego wnętrza. Wyjmę serce kamienne z waszego ciała, a dam wam serce mięsiste. Włożę mego Ducha do waszego wnętrza i sprawię, że będziecie chodzić według moich ustaw i będziecie przestrzegać moich sądów, i wykonywać je.
Ez 36,25-27
Bezpośrednio po zapowiedzi zgromadzenia stoi zapowiedź oczyszczenia, nowego serca i Ducha sprawiającego chodzenie według ustaw. W tekście są to elementy jednego opisu, nie dwa niezależne wydarzenia. Kto uznaje część pierwszą za wypełnioną, musi powiedzieć, co z częścią drugą — a to jest najtrudniejsze pytanie w całej dyskusji.
Nie chcę bowiem, bracia, abyście nie znali tej tajemnicy – żebyście sami siebie nie uważali za mądrych – że zatwardziałość po części przyszła na Izrael, dopóki nie wejdzie pełnia pogan. I tak cały Izrael będzie zbawiony, jak jest napisane: Przyjdzie z Syjonu wybawiciel i odwróci bezbożność od Jakuba.
Rz 11,25-26
Paweł wiąże zbawienie całego Izraela z wejściem pełni pogan i z przyjściem wybawiciela z Syjonu. Ustawia więc kolejność, w której odwrócenie bezbożności nie jest skutkiem przeprowadzki, lecz osobnym aktem. Nie mówi jednak nic o powrocie do ziemi, więc jego zdania nie da się użyć ani za, ani przeciw bez dopowiedzenia.
Lecz jeśli nawrócicie się do mnie i będziecie przestrzegać moich przykazań i wypełniać je, to choćby wasi wygnańcy byli na krańcu nieba, zgromadzę ich stamtąd i przyprowadzę na miejsce, które wybrałem, aby tam przebywało moje imię.
Ne 1,9
Nehemiasz przypomina obietnicę zgromadzenia jako warunkową: jeśli nawrócicie się i będziecie przestrzegać przykazań. Warunek jest w tekście i był rozumiany dosłownie przez tych, którzy z wygnania wracali. To osłabia odczytania, w których powrót jest wyłącznie aktem jednostronnym.
Gdyby te prawa ustały przede mną, mówi Pan, wtedy i potomstwo Izraela przestanie być narodem przede mną na wieki.
Jr 31,36
Z drugiej strony trwanie potomstwa Izraela jest tu związane z trwałością praw natury, a więc postawione poza zasięgiem ludzkiej wierności. Dwa ostatnie teksty ciągną w przeciwne strony i oba są w Piśmie. Pismo tej sprawy nie zamyka, a każdy, kto ogłasza rozstrzygnięcie, robi to na własny rachunek.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy wydarzenia XX wieku są wypełnieniem tych zapowiedzi, częściowym wypełnieniem, czy nie są nim wcale. Nie wiemy, kiedy ma nastąpić zjednoczenie pod jednym królem, o którym mówi Ezechiel. Nie wiemy, jak rozumieć zapowiedź braku wykorzenienia u Amosa wobec późniejszych dziejów. Nie wiemy, czy warunek z modlitwy Nehemiasza obowiązuje także przy końcowym zgromadzeniu. Nie wiemy, w jakiej kolejności następują powrót do ziemi i zmiana serca. Nie wiemy wreszcie, dlaczego Pismo, tak dokładne w opisie skutków, nie podaje w tej sprawie żadnego znaku rozpoznawczego.
Zobacz też: Przysięga (szewua) — słowo związane z liczbą siedem · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Ezechiel · Amos · Izajasz · Nehemiasz
