Tora nie zostawia rozpoznawania proroków intuicji. Podaje dwa sprawdziany, oba w księdze Powtórzonego Prawa, oba sformułowane jako reguła postępowania. Kolejność, w jakiej się je stosuje, decyduje o wyniku — i to jest w tej sprawie najważniejsze.
Sprawdzian pierwszy: czy słowo się spełnia
Natomiast prorok, który odważy się mówić słowo w moim imieniu, którego mu nie nakazałem mówić, albo będzie mówił w imieniu obcych bogów, taki prorok poniesie śmierć. A jeśli powiesz w swym sercu: Jak rozpoznamy to słowo, którego Pan nie wypowiedział? Gdy prorok będzie coś mówił w imieniu Pana, a to się nie spełni ani nie nastąpi, to jest to słowo, którego Pan nie wypowiedział, lecz prorok mówił to z zuchwalstwa. Nie bój się go.
Pwt 18,20-22
Reguła jest podana wprost, razem z pytaniem, które ktoś mógłby zadać, i z odpowiedzią na nie. Jeśli słowo wypowiedziane w imieniu Jahwe nie następuje, prorok mówił z zuchwalstwa. Test jest więc sprawdzalny, ale ma jedną wadę praktyczną: działa dopiero po fakcie. Nie pomaga temu, kto musi zdecydować dziś.
Sprawdzian drugi: dokąd prowadzi
Jeśli powstanie pośród was prorok albo ktoś, kto ma sny, i ukaże ci znak lub cud; I stanie się ten znak albo cud, o którym ci oznajmił, i powie: Pójdźmy za innymi bogami, których ty nie znasz, i służmy im; Nie usłuchasz słów tego proroka ani tego, który ma sny, gdyż Pan, wasz Bóg, doświadcza was, aby poznać, czy miłujecie Pana, swego Boga, z całego swego serca i całą swoją duszą. Za Panem, swoim Bogiem, będziecie chodzić, jego będziecie się bać, przestrzegać jego przykazań i słuchać jego głosu, będziecie mu służyć i do niego lgnąć.
Pwt 13,1-4
Ten sprawdzian jest odwrotny i dlatego ważniejszy. Zakłada sytuację, w której znak się sprawdził, a mimo to proroka nie wolno słuchać, bo prowadzi do innych bogów. Tekst podaje nawet powód takiej sytuacji: jest to doświadczanie, próba miłości. Trafność zapowiedzi nie jest więc w Torze wystarczającym poświadczeniem — i to zdanie powinno kończyć wszelkie rozmowy o cudownych potwierdzeniach.
A ten prorok albo ten, który ma sny, poniesie śmierć, gdyż namówił do odstępstwa od Pana, waszego Boga (który wyprowadził was z ziemi Egiptu i odkupił was z domu niewoli), by sprowadzić cię z drogi, którą Pan, twój Bóg, nakazał ci iść. W ten sposób wykorzenisz to zło spośród siebie.
Pwt 13,5
Sankcja jest podana w tym samym miejscu i jest surowa, bo dotyczy namawiania do odstępstwa. Zwraca uwagę, że powodem nie jest błąd w przewidywaniu, lecz kierunek, w którym prorok prowadzi. Tora ocenia więc treść, a nie skuteczność.
Prorocy o fałszywych prorokach
Tak mówi Pan zastępów: Nie słuchajcie słów tych proroków, którzy wam prorokują. Oni was zwodzą, zwiastują wam widzenie własnego serca, a nie z ust Pana.
Jr 23,16
Prorocy, którzy byli przede mną i przed tobą od dawna, prorokowali przeciwko wielu ziemiom i przeciwko wielkim królestwom o wojnie, o nieszczęściu i o zarazie. Ten prorok, który prorokuje o pokoju, dopiero będzie uznany za proroka, którego Pan posłał, gdy spełni się jego słowo.
Jr 28,8-9
Jeremiasz podaje dwa dodatkowe rozpoznania. Pierwsze dotyczy źródła: widzenie własnego serca, a nie słowo z ust Jahwe. Drugie dotyczy treści: prorok zapowiadający pokój wymaga potwierdzenia przez spełnienie, w odróżnieniu od tych, którzy zapowiadali nieszczęście. Jest to praktyczna wskazówka, bo pokazuje, w którą stronę zwykle myli się fałsz.
Do prawa i do świadectwa! Jeśli nie będą mówić według tego słowa, to w nim nie ma żadnej światłości.
Iz 8,20
Kryterium Izajasza jest najkrótsze i najostrzejsze: odesłanie do prawa i do świadectwa. Jeśli ktoś nie mówi według tego słowa, nie ma w nim światłości. To jest właściwie ten sam sprawdzian co drugi test Tory, tylko wyrażony inaczej.
Te same testy w Nowym Przymierzu
Umiłowani, nie wierzcie każdemu duchowi, ale badajcie duchy, czy są z Boga, gdyż wielu fałszywych proroków wyszło na świat.
1 J 4,1
Strzeżcie się fałszywych proroków, którzy przychodzą do was w owczej skórze, ale wewnątrz są drapieżnymi wilkami. Po ich owocach poznacie ich. Czy zbierają winogrona z cierni albo z ostu figi?
Mt 7,15-16
Jan każe badać duchy, a Jeszua wskazuje owoce jako sposób rozpoznania. Żadne z tych zdań nie zastępuje testów Tory — oba je zakładają i uzupełniają. Ciągłość jest tu wyraźna: sprawdzanie jest obowiązkiem, a nie brakiem zaufania.
Teksty, które komplikują pierwszy sprawdzian
Jonasz zaczął chodzić po mieście, ile mógł przejść w jeden dzień, i wołał: Po czterdziestu dniach Niniwa zostanie zburzona.
Jon 3,4
Jonasz zapowiedział zburzenie miasta po czterdziestu dniach. Zapowiedź nie spełniła się w podanym terminie, a Jonasz nie jest w Piśmie uznany za fałszywego proroka. Samo zestawienie tego zdania z regułą z Tory wystarcza, by pokazać, że sprawdzian pierwszy nie działa mechanicznie.
I Bóg widział ich czyny, że odwrócili się od swojej złej drogi, i Bóg pożałował tego nieszczęścia, które zapowiedział im czynić, a nie uczynił.
Jon 3,10
Powód jest podany wprost: mieszkańcy odwrócili się od złej drogi, a Bóg pożałował zapowiedzianego nieszczęścia. Zapowiedź miała więc charakter ostrzeżenia, a ostrzeżenie osiąga cel właśnie wtedy, gdy się nie spełnia. Rozróżnienie między ostrzeżeniem a zapowiedzią bezwarunkową jest kluczowe, choć tekst nie podaje sposobu ich odróżniania z góry.
Gdy raz ogłoszę przeciwko narodowi i przeciwko królestwu, że je wykorzenię, wywrócę i zniszczę; A jednak ten naród, przeciw któremu mówiłem, odwróci się od swojego zła, będę żałował nieszczęścia, które zamierzam na niego zesłać. Gdy innym razem ogłoszę o narodzie i o królestwie, że je zbuduję i zasadzę; Jeśli jednak uczyni to, co złe w moich oczach i nie usłucha mego głosu, ja będę żałował tego dobrodziejstwa, jakim obiecałem je obdarzyć.
Jr 18,7-10
Tutaj zasada zostaje sformułowana ogólnie i w obie strony: zapowiedź zniszczenia może zostać cofnięta po nawróceniu, a obietnica dobrodziejstwa cofnięta po odstępstwie. To jest właściwy komentarz do sprawy Jonasza i jednocześnie poważne ograniczenie pierwszego testu.
Czy widziałeś, jak Achab upokorzył się przede mną? Ponieważ upokorzył się przede mną, nie sprowadzę tego nieszczęścia za jego dni; ale sprowadzę nieszczęście na jego dom za dni jego syna.
1 Krl 21,29
Ostatni przypadek pokazuje jeszcze inną możliwość: nieszczęście zostaje nie odwołane, lecz przesunięte na następne pokolenie. Test oparty na terminie zawodzi tu podwójnie. Pismo tej sprawy nie zamyka i nie podaje reguły pozwalającej z góry orzec, która zapowiedź jest warunkowa. Dlatego drugi sprawdzian, dotyczący kierunku, pozostaje pewniejszy od pierwszego.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak z góry rozpoznać, czy zapowiedź jest warunkowa, czy bezwarunkowa. Nie wiemy, w jakim czasie należy oczekiwać spełnienia, jeśli termin nie został podany. Nie wiemy, jak stosować pierwszy sprawdzian do zapowiedzi dotyczących odległej przyszłości. Nie wiemy, czy przesunięcie kary na następne pokolenie jest wyjątkiem, czy jedną z reguł. Nie wiemy, po jakim czasie owoce, o których mówi Jeszua, stają się widoczne. Nie wiemy wreszcie, dlaczego Tora podaje dwa testy zamiast jednego, skoro drugi w praktyce wystarcza.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Jahwe · Jeszua (Jezus) · Jonasz · Jeremiasz — znaczenie imienia
