Motyw księgi przechodzi przez całe Pismo, od Tory po ostatnie rozdziały Apokalipsy. Jest w nim jednak napięcie, którego nie usuwa żadne z miejsc: raz mowa o wymazaniu, raz o zapisie sięgającym założenia świata. Uczciwe omówienie musi zostawić oba zdania w mocy.
Początek: prośba Mojżesza
Teraz jednak przebacz ich grzech, a jeśli nie, wymaż mnie, proszę, z twojej księgi, którą napisałeś. Pan powiedział do Mojżesza: Tego wymażę z mojej księgi, kto zgrzeszył przeciwko mnie.
Wj 32,32-33
Mojżesz prosi, by zostać wymazanym zamiast ludu, a odpowiedź nie kwestionuje samej możliwości wymazania. Zmienia tylko kryterium: wymazany zostanie ten, kto zgrzeszył. Jest to najstarsza wzmianka o tej księdze i od razu wprowadza pojęcie usunięcia z niej.
Niech będą wymazani z księgi żyjących i niech nie będą zapisani ze sprawiedliwymi.
Ps 69,28
Psalm powtarza ten sam obraz w formie prośby o wymazanie przeciwników z księgi żyjących. Sformułowanie jest inne, ale operacja ta sama. Dwa niezależne miejsca pokazują więc, że wymazanie nie jest w Piśmie pojęciem marginalnym.
Księga i wybawienie
W tym czasie powstanie Michał, wielki książę, który wstawia się za synami twego ludu. Nastanie czas ucisku, jakiego nie było, odkąd narody zaczęły istnieć aż do tego czasu. W tym czasie twój lud zostanie wybawiony, każdy, kto znajdzie się zapisany w księdze.
Dn 12,1
Wtedy rozmawiali o tym między sobą ci, którzy się bali Pana. Pan zobaczył to i usłyszał, i napisano księgę wspomnień przed nim z powodu tych, którzy się boją Pana i rozmyślają o jego imieniu.
Ml 3,16
U Daniela zapis w księdze jest warunkiem wybawienia w czasie ucisku. U Malachiasza powstaje księga wspomnień dla tych, którzy boją się Boga i rozmyślają o Jego imieniu. Oba teksty wiążą zapis z postawą, a nie z pochodzeniem, i oba mówią o nim jako o czymś, co jest odnotowywane.
W Nowym Przymierzu
Jednak nie z tego się cieszcie, że duchy się wam poddają, ale cieszcie się raczej, że wasze imiona są zapisane w niebie.
Łk 10,20
Proszę też i ciebie, wierny towarzyszu, pomagaj tym, które razem ze mną pracowały w ewangelii, wraz z Klemensem i z innymi moimi współpracownikami, których imiona są w księdze życia.
Flp 4,3
Jeszua każe uczniom cieszyć się z tego, że ich imiona są zapisane w niebie, a Paweł mówi o współpracownikach, których imiona są w księdze życia. W obu miejscach zapis jest czymś, co można stwierdzić o żyjących ludziach. Nie jest więc wyłącznie pojęciem sądu.
Kto zwycięży, będzie ubrany w białe szaty i nie wymażę jego imienia z księgi życia, lecz wyznam jego imię przed moim Ojcem i przed jego aniołami.
Ap 3,5
Obietnica dla zwyciężającego zawiera zapewnienie o niewymazaniu imienia. Jest to zdanie, które trudno wytłumaczyć, jeśli wymazanie nie jest w ogóle możliwe — obietnica dotyczyłaby wtedy rzeczy, która i tak nie zachodzi. To najmocniejszy tekst po tej stronie sporu.
I zobaczyłem umarłych, wielkich i małych, stojących przed Bogiem, i otwarto księgi. Otwarto też inną księgę, księgę życia. I osądzeni zostali umarli według tego, co było napisane w księgach, to znaczy według ich uczynków.
Ap 20,12
I jeśli się ktoś nie znalazł zapisany w księdze życia, został wrzucony do jeziora ognia.
Ap 20,15
I nie wejdzie do niego nic nieczystego ani ten, kto popełnia obrzydliwość i kłamstwo, tylko ci, którzy są zapisani w księdze życia Baranka.
Ap 21,27
Przy białym tronie księga życia zostaje otwarta obok innych ksiąg, a brak zapisu decyduje o losie. W ostatnich rozdziałach wejście do miasta jest ograniczone do zapisanych. Funkcja księgi jest więc w Apokalipsie rozstrzygająca i nie jest tylko obrazem literackim.
Teksty, które komplikują ten obraz
Wszyscy mieszkańcy ziemi oddadzą jej pokłon, ci, których imiona nie są zapisane w księdze życia Baranka zabitego od założenia świata.
Ap 13,8
Określenie o imionach niezapisanych w księdze życia Baranka zabitego od założenia świata przesuwa moment zapisu poza dzieje jednostki. Utrudnia to czytanie księgi jako rejestru prowadzonego na bieżąco. Gramatyka tego zdania dopuszcza przy tym odniesienie słów o założeniu świata do Baranka zabitego, a nie do samego zapisu, i ta wieloznaczność jest realna, nie wymyślona.
Bestia, którą widziałeś, była, a nie ma jej i ma wyjść z otchłani, i iść na zatracenie. I zdziwią się mieszkańcy ziemi, których imiona nie są zapisane w księdze życia od założenia świata, widząc bestię, która była i nie ma jej, a jednak jest.
Ap 17,8
Drugie wystąpienie tej samej formuły jest krótsze i nie zawiera wzmianki o Baranku, przez co odniesienie do zapisu staje się bardziej naturalne. Dwa niemal identyczne zdania dają więc dwa różne odczytania. To jedno z tych miejsc, w których ostrożność jest obowiązkiem, a nie ozdobą.
Tych bowiem, których on przedtem znał, tych też przeznaczył, aby stali się podobni do obrazu jego Syna, żeby on był pierworodny między wieloma braćmi. Tych zaś, których przeznaczył, tych też powołał, a których powołał, tych też usprawiedliwił, a których usprawiedliwił, tych też uwielbił.
Rz 8,29-30
Łańcuch przeznaczenia, powołania, usprawiedliwienia i uwielbienia jest u Pawła podany bez wyłomu. Kto czyta go jako zamknięty, ma trudność ze zdaniem o niewymazaniu imienia. Kto czyta go jako opis drogi, a nie listy, tej trudności nie ma — ale musi przyznać, że Paweł nie opisuje tu wyjątków.
Jak nas wybrał w nim przed założeniem świata, abyśmy byli święci i nienaganni przed jego obliczem w miłości.
Ef 1,4
Wybranie przed założeniem świata jest sformułowane jeszcze mocniej i wiąże się z celem, którym jest świętość i nienaganność. Cel podany w tym samym zdaniu bywa pomijany, a to on utrudnia czytanie wybrania jako czegoś, co działa niezależnie od życia wybranych. Pismo tej sprawy nie zamyka i żadne z tych miejsc nie znosi drugiego.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy księga życia i księga wspomnień to ta sama księga. Nie wiemy, kiedy dokonuje się zapis. Nie wiemy, czy wymazanie jest opisem realnej możliwości, czy sposobem mówienia o utracie. Nie wiemy, jak zapis od założenia świata mieści się razem z możliwością wymazania. Nie wiemy, czym są inne księgi otwierane obok księgi życia. Nie wiemy wreszcie, dlaczego Pismo nigdzie nie tłumaczy tej relacji, choć wraca do obrazu księgi kilkanaście razy.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Celem (צֶלֶם) — obraz Boży i posąg bożka to jedno słowo · Mojżesz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
