W potocznym wyobrażeniu aniołowie mają hierarchię, imiona, przydziały i skrzydła. Gdy zestawić to wyobrażenie z Pismem, okazuje się, że prawie żaden z tych szczegółów z tekstu nie pochodzi. Pismo mówi o aniołach sporo, tylko mówi o czym innym: kto ich powołał, po co bywają posyłani i czego przyjąć im nie wolno.
Są stworzeniami — i to przesądza resztę
Psalm 148 wzywa do chwały świat niewidzialny razem ze światem widzialnym i podaje dla obu jeden powód: zostały stworzone.
Chwalcie go, wszyscy jego aniołowie; chwalcie go, wszystkie jego zastępy. Chwalcie go, słońce i księżycu; chwalcie go, wszystkie gwiazdy święcące. Chwalcie go, niebiosa nad niebiosami i wody, które są nad niebiosami. Niech chwalą imię Pana, on bowiem rozkazał i zostały stworzone.
Ps 148,2-5
Ta sama myśl wraca w modlitwie u Nehemiasza, gdzie wojsko niebios wymienione jest obok mórz i ziemi jako część dzieła jednego Stwórcy.
Ty, ty jedynie jesteś Panem. Ty uczyniłeś niebiosa, niebiosa niebios i całe ich wojsko, ziemię i wszystko, co jest na niej, morza i wszystko, co w nich jest, ty też utrzymujesz to wszystko; a wojska niebios oddają tobie pokłon.
Ne 9,6
List do Kolosan dopowiada to językiem obejmującym także struktury władzy w świecie niewidzialnym.
Przez niego bowiem wszystko zostało stworzone, to, co w niebie i to, co na ziemi, to, co widzialne i co niewidzialne, czy trony, czy panowania, czy zwierzchności, czy władze. Wszystko przez niego i dla niego zostało stworzone.
Kol 1,16
Wniosek nie jest ozdobny, tylko rozstrzygający: aniołowie nie są drugim biegunem rzeczywistości ani odwieczną siłą obok Jahwe. Wszystko, co o nich dalej przeczytamy, dzieje się wewnątrz stworzenia.
Opisani przez zadanie, nie przez rangę
Pismo nie definiuje anioła. Pokazuje go przy pracy i konsekwentnie w roli wykonawcy cudzego polecenia.
Błogosławcie Pana, jego aniołowie, potężni siłą, którzy wypełniacie jego rozkazy, będąc posłuszni głosowi jego słowa.
Ps 103,20
List do Hebrajczyków formułuje to jako pytanie, w którym cała kategoria zostaje sprowadzona do służby.
Czy nie są oni wszyscy duchami służebnymi, posyłanymi, by służyć tym, którzy mają odziedziczyć zbawienie?
Hbr 1,14
Czynisz swoich aniołów duchami, swe sługi ogniem płonącym.
Ps 104,4
Warto zauważyć, czego w tych zdaniach nie ma. Nie ma stopni, nie ma podziału na chóry, nie ma nazw własnych. Tam, gdzie późniejsza tradycja zbudowała drabinę, tekst podaje czasowniki: posyła, wypełnia, służy.
Ilu ich jest
Na pytanie o liczbę Pismo odpowiada kilka razy i za każdym razem podobnie — wielkością, która ma się nie dać policzyć.
Strumień ognia wypływał i tryskał sprzed niego. Tysiąc tysięcy służyło mu, a dziesięć tysięcy po dziesięć tysięcy stało przed nim. Sąd zasiadł i otwarto księgi.
Dn 7,10
Zobaczyłem też i usłyszałem głos wielu aniołów dokoła tronu i stworzeń, i starszych, a liczba ich wynosiła dziesięć tysięcy razy dziesięć tysięcy i tysiące tysięcy;
Ap 5,11
Lecz podeszliście do góry Syjon i do miasta Boga żywego, do niebiańskiego Jeruzalem i do niezliczonej rzeszy aniołów;
Hbr 12,22
To nie są dane rachunkowe. Wszystkie trzy miejsca opisują scenę tronu albo sądu, a rozmiar zgromadzenia służy w nich podkreśleniu, kto na tym tronie zasiada.
Granice, o których tekst mówi wprost
Najmocniejsze zdanie o granicach anielskiej wiedzy wypowiada sam Mesjasz.
Lecz o tym dniu i godzinie nikt nie wie, nawet aniołowie niebiescy, tylko sam mój Ojciec.
Mt 24,36
Piotr pisze o aniołach, którzy dopiero chcieliby wejrzeć w to, co zostało ogłoszone ludziom.
Zostało im objawione, że nie im samym, lecz nam służyły sprawy wam teraz zwiastowane przez tych, którzy wam głosili ewangelię przez Ducha Świętego zesłanego z nieba. W te sprawy pragną wejrzeć aniołowie.
1 P 1,12
Daniel pokazuje z kolei posłańca zatrzymanego na dwadzieścia jeden dni i potrzebującego wsparcia.
Lecz książę królestwa Persji sprzeciwiał mi się przez dwadzieścia jeden dni, ale oto Michał, jeden z przedniejszych książąt, przyszedł mi z pomocą; a ja zostałem tam przy królach Persji.
Dn 10,13
Te trzy teksty rozbijają obraz anioła wszechwiedzącego i wszechobecnego — i mają go rozbijać. Piotr dokłada jeszcze jedną granicę, tym razem nie poznawczą, lecz obyczajową: nawet istoty większe siłą powstrzymują się od pewnych słów.
Tymczasem aniołowie, więksi siłą i mocą, nie wnoszą przeciwko nim przed Pana bluźnierczego oskarżenia.
2 P 2,11
Nie umierają i nie zakładają rodzin
Odpowiedź udzielona saduceuszom, którzy przeczyli zmartwychwstaniu, mówi o aniołach więcej, niż zwykle się z niej wyciąga, bo używa ich jako punktu odniesienia.
Przy zmartwychwstaniu bowiem ani nie będą się żenić, ani za mąż wychodzić, ale będą jak aniołowie Boga w niebie.
Mt 22,30
Lecz ci, którzy są uznani za godnych dostąpienia tamtego świata i powstania z martwych, ani się żenić nie będą, ani za mąż wychodzić. Nie mogą bowiem więcej umrzeć, bo są równi aniołom i będąc dziećmi zmartwychwstania, są dziećmi Bożymi.
Łk 20,35-36
Łukasz dopowiada to, co Mateusz zostawia w domyśle: podanym w tekście powodem jest niemożność śmierci. Tyle wynika z porównania i ani słowa więcej. Nie mamy tu wykładu o naturze aniołów, tylko odpowiedź na konkretne pytanie o zmartwychwstanie.
Czego nie wiemy
Ta lista jest w niniejszym haśle najważniejsza, bo prawie cała popularna angelologia mieści się właśnie tutaj.
Pismo nie podaje momentu ani sposobu stworzenia aniołów. Nie zna dziewięciu chórów ani żadnej innej pełnej hierarchii. Kolosan wylicza wprawdzie trony, panowania, zwierzchności i władze, ale ich nie porządkuje, nie definiuje i nie mówi, kogo dokładnie obejmują — nazwanie tego dziewięciostopniową drabiną jest dopisaniem, nie odczytaniem. Tekst nie podaje imion aniołów poza dwoma: Michałem i Gabrielem. Nie twierdzi też, że każdy anioł ma skrzydła — przypisuje je wyraźnie serafinom i cherubom, a posłańcy z wielu scen wyglądają po prostu jak mężczyźni.
Nie wiemy, ilu ich jest naprawdę, gdzie przebywają, gdy nie są posłani, ani czy ich liczba się nie zmienia. Nie wiemy, na czym polega ich poznanie i skąd biorą się jego granice; wiemy wyłącznie, że granice istnieją. Pismo nie godzi też dla nas obrazu posłańca zatrzymanego przez opór z obrazem wojska, którego nikt nie powstrzyma — obie sceny zostają obok siebie nierozstrzygnięte. Kto te luki wypełnia, robi to własnym materiałem i powinien powiedzieć o tym wprost.
Zobacz też: Jahwe · Mesjasz (Maszijach) · List do Kolosan · List do Hebrajczyków · Piotr · Daniel — znaczenie imienia
