Zanim postawi się pytanie, co wolno myśleć o istotach niebieskich, trzeba przeczytać teksty, w których Pismo mówi o czci oddawanej temu, co w górze. Są one liczne, rozłożone na kilkaset lat historii Izraela i wyjątkowo ostre w tonie. Bez nich każda rozmowa o aniołach toczy się w próżni.
Zakaz w Torze
I abyś – gdy podniesiesz swoje oczy ku niebu i ujrzysz słońce, księżyc i gwiazdy, cały zastęp niebios – nie dał się zwieść, by oddać im pokłon i im służyć, ponieważ Pan, twój Bóg, przydzielił je wszystkim ludom pod całym niebem.
Pwt 4,19
Jeśli znajdzie się pośród was w jakimkolwiek z twoich miast, które daje ci Pan, twój Bóg, mężczyzna czy kobieta, którzy dopuszczą się zła w oczach Pana, twego Boga, przekraczając jego przymierze; I idąc, będą służyć innym bogom i oddawać pokłon im lub słońcu, księżycowi albo całemu zastępowi niebios, czego nie nakazałem; I zostanie ci o tym doniesione, a ty wysłuchasz tego, zbadasz to dokładnie i okaże się to prawdą i rzeczą pewną, że popełniono taką obrzydliwość w Izraelu; Wtedy wyprowadzisz do swoich bram tego mężczyznę lub tę kobietę, którzy dopuścili się tego zła, i tego mężczyznę lub tę kobietę ukamienujesz, aż umrą.
Pwt 17,2-5
Mojżesz ostrzega przed samym spojrzeniem w niebo, które kończy się pokłonem. Wylicza konkretnie: słońce, księżyc, gwiazdy, cały zastęp niebios. Kilka rozdziałów dalej podaje procedurę na wypadek, gdyby ktoś to zrobił — dochodzenie, sprawdzenie i kara śmierci przez ukamienowanie. To umieszcza rzecz w najcięższej kategorii przestępstw przymierza, obok samego odstępstwa.
Co zrobił Izrael
I opuścili wszystkie przykazania Pana, swego Boga, i wykonali sobie lane posągi – dwa cielce. Zrobili sobie też gaje, oddawali pokłon wszystkim zastępom niebieskim i służyli Baalowi.
2 Krl 17,16
Odbudował bowiem wyżyny, które zburzył jego ojciec Ezechiasz, wznosił ołtarze dla Baala, posadził gaj, tak jak uczynił Achab, król Izraela, i oddawał pokłon całemu zastępowi nieba, i służył mu. Zbudował też ołtarze w domu Pana, o którym Pan powiedział: W Jerozolimie umieszczę swoje imię. Zbudował też ołtarze całemu zastępowi nieba w obydwu dziedzińcach domu Pana.
2 Krl 21,3-5
Podsumowanie upadku królestwa północnego wymienia oddawanie pokłonu wszystkim zastępom niebieskim obok cielców i służby Baalowi. Manasses posuwa się dalej i buduje ołtarze zastępowi nieba w obu dziedzińcach domu Jahwe, czyli w miejscu, o którym Bóg powiedział, że tam umieści swoje imię. To jest szczyt tego, co Tanach potrafi opisać jako zbezczeszczenie.
Reforma
Wtedy król nakazał najwyższemu kapłanowi Chilkiaszowi, kapłanom drugiego rzędu i stróżom progu wynieść ze świątyni Pana wszystkie przedmioty wykonane dla Baala, do gaju i dla całego zastępu niebieskiego. I spalił je poza Jerozolimą na polu Cedronu, i zaniósł ich popiół do Betel. Zwolnił też z urzędu bałwochwalczych kapłanów, których ustanowili królowie Judy, aby palili kadzidło na wyżynach w miastach Judy i w okolicach Jerozolimy, oraz tych, którzy palili kadzidło Baalowi, słońcu, księżycowi, planetom i całemu zastępowi niebieskiemu.
2 Krl 23,4-5
Jozjasz wynosi ze świątyni przedmioty wykonane dla zastępu niebieskiego, pali je i usuwa kapłanów palących kadzidło słońcu, księżycowi i planetom. Warto zauważyć, że reforma polega na fizycznym usunięciu i zniszczeniu, a nie na uporządkowaniu kultu. Nie ma tu wersji poprawnej, którą dałoby się zachować.
Prorocy
I rozrzucą je przed słońcem, przed księżycem i przed całym zastępem nieba, które oni kochali, którym służyli, za którymi szli, których szukali i którym oddawali pokłon. Nie będą zebrane ani pogrzebane, lecz staną się nawozem na powierzchni ziemi.
Jr 8,2
I domy Jerozolimy i domy królów Judy będą nieczyste jak to miejsce Tofet z powodu wszystkich domów, na których dachach palili kadzidło wszystkim zastępom nieba i wylewali ofiary z płynów innym bogom.
Jr 19,13
Wyciągnę bowiem swoją rękę na Judę i na wszystkich mieszkańców Jerozolimy; wykorzenię z tego miejsca pozostałości Baala i imiona bałwochwalczych kapłanów wraz z kapłanami; I tych, którzy na dachach oddają pokłon wojsku niebieskiemu; i tych, którzy oddają pokłon, przysięgając na Pana i na Milkoma;
So 1,4-5
Jeremiasz wylicza pięć czasowników opisujących stosunek ludu do zastępu nieba: kochali, służyli, szli, szukali, oddawali pokłon. To nie jest opis zabobonu, lecz opis przywiązania. Wskazuje też miejsce — dachy domów, na których palono kadzidło. Sofoniasz mówi o tych samych dachach i dodaje rzecz najgroźniejszą: ludzie oddawali pokłon i przysięgali na Jahwe, a zarazem na obcego boga. Grzech polegał więc na łączeniu, nie na porzuceniu.
Ten sam wątek w Nowym Przymierzu
Wtedy Bóg odwrócił się od nich i oddał ich w służbę zastępom nieba, jak jest napisane w księdze proroków: Czy mi składaliście zabite zwierzęta i inne ofiary na pustyni przez czterdzieści lat, domu Izraela? Raczej obnosiliście namiot Molocha i gwiazdę waszego boga Remfana, wizerunki, które sobie zrobiliście, żeby oddawać im cześć. Dlatego zaprowadzę was poza Babilon.
Dz 7,42-43
Szczepan sięga do tej samej historii i nazywa oddanie ludu w służbę zastępom nieba wynikiem odwrócenia się Boga. Jest to jeden z najcięższych opisów sądu w całym Piśmie: karą za wybrany kult okazuje się pozostawienie w nim. Wygnanie pojawia się w tym samym zdaniu jako skutek.
Zarzut: przecież psalmy wzywają gwiazdy do chwalenia
Chwalcie go, słońce i księżycu; chwalcie go, wszystkie gwiazdy święcące. Chwalcie go, niebiosa nad niebiosami i wody, które są nad niebiosami. Niech chwalą imię Pana, on bowiem rozkazał i zostały stworzone.
Ps 148,3-5
Niebiosa głoszą chwałę Boga, a firmament obwieszcza dzieło jego rąk.
Ps 19,1
Ty, ty jedynie jesteś Panem. Ty uczyniłeś niebiosa, niebiosa niebios i całe ich wojsko, ziemię i wszystko, co jest na niej, morza i wszystko, co w nich jest, ty też utrzymujesz to wszystko; a wojska niebios oddają tobie pokłon.
Ne 9,6
Zarzut jest trafny i pokazuje, gdzie przebiega granica. Psalm wzywa słońce, księżyc i gwiazdy, żeby chwaliły — a więc stawia je po stronie chwalących, nie chwalonych. Uzasadnienie pada w tym samym miejscu: zostały stworzone na rozkaz. Modlitwa Nehemiasza mówi wprost, że wojska niebios oddają pokłon Bogu. Kierunek jest zawsze ten sam i nigdy się nie odwraca.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy zastęp niebios oznacza w tych tekstach ciała niebieskie, istoty duchowe, czy jedno i drugie naraz. Powtórzonego Prawa wylicza słońce, księżyc i gwiazdy i nazywa je zastępem, ale inne miejsca stawiają zastęp obok Baala jako osobny przedmiot kultu. Pismo nie porządkuje tego i nie ma powodu, by robić to za nie.
Nie wiemy, co dokładnie znaczy zdanie o tym, że Bóg „przydzielił je wszystkim ludom pod całym niebem”. Jest to jedno z trudniejszych zdań Tory i nie zostaje w niej objaśnione. Nie wiemy, jak wyglądał sam obrzęd: teksty podają szczegóły — dachy, kadzidło, ofiary z płynów, przedmioty wykonane w tym celu — ale nie układają z nich opisu całości.
Nie wiemy wreszcie, jaki jest związek między zastępem niebieskim z tych ostrzeżeń a zastępami, które w innych miejscach stoją przy tronie Boga. To samo wyrażenie służy raz do opisu przedmiotu bałwochwalstwa, raz do opisu sług Jahwe. Jedno jest natomiast jasne i nie wymaga rozstrzygnięcia tamtej kwestii: cokolwiek jest w górze, jest stworzone, a cześć należy się wyłącznie Stwórcy.
Zobacz też: Jahwe · Tanach · Kadzidło (ketoret) — receptura zastrzeżona pod karą · Jozjasz · Szczepan · Mojżesz — znaczenie imienia
