Na to pytanie Pismo odpowiada rzadkim w takich sprawach sposobem: nie przez zakaz sformułowany w przykazaniu, lecz przez scenę, w której ktoś próbuje i zostaje zatrzymany. Scena powtarza się dwa razy w tej samej księdze i za każdym razem kończy się tak samo.
Dwa razy w Apokalipsie
I upadłem mu do nóg, aby oddać mu pokłon, lecz powiedział mi: Nie rób tego, bo jestem sługą razem z tobą i twoimi braćmi, którzy mają świadectwo Jezusa. Bogu oddaj pokłon, bowiem świadectwem Jezusa jest duch proroctwa.
Ap 19,10
A ja, Jan, widziałem to wszystko i słyszałem. A gdy usłyszałem i zobaczyłem, upadłem do nóg anioła, który mi to pokazywał, aby oddać mu pokłon. Lecz powiedział do mnie: Nie rób tego, bo jestem sługą z tobą i twoimi braćmi prorokami, i z tymi, którzy zachowują słowa tej księgi. Bogu oddaj pokłon.
Ap 22,8-9
Pada nie byle kto: apostoł, autor księgi, człowiek oglądający rzeczy, których nie oglądał nikt inny. Anioł przerywa mu natychmiast i podaje powód, który sam w sobie jest wykładem. Nie mówi, że nie zasługuje ani że nie pora — mówi, że jest współsługą, należącym do tego samego porządku co Jan i prorocy. Potem trzema słowami wskazuje właściwego adresata. Powtórzenie tej sceny w jednej księdze wygląda na celowe.
Napomnienie Pawła
Niech nikt, kto ma upodobanie w poniżaniu siebie i kulcie aniołów, nie pozbawia was nagrody, wdając się w to, czego nie widział, i pyszniąc się bezpodstawnie cielesnym sposobem myślenia;
Kol 2,18
Paweł zestawia trzy rzeczy: upodobanie w poniżaniu siebie, kult aniołów i wchodzenie w to, czego się nie widziało. Ostatni element jest tu najciekawszy, bo wskazuje mechanizm. Nabożność skierowana ku istotom niewidzialnym opiera się z konieczności na tym, czego nikt nie sprawdził, i właśnie dlatego rozrasta się bez ograniczeń. Apostoł nazywa to bezpodstawnym pysznieniem się, choć zjawisko przybiera formę pokory.
Ten sam odruch wobec ludzi
A gdy Piotr wchodził, Korneliusz wyszedł mu naprzeciw, padł mu do nóg i oddał mu pokłon. Lecz Piotr podniósł go, mówiąc: Wstań, ja też jestem człowiekiem.
Dz 10,25-26
A ludzie, widząc, co uczynił Paweł, zaczęli wołać po likaońsku: Bogowie przybrali postać ludzi i zstąpili do nas! I nazwali Barnabę Jowiszem, a Pawła Merkurym, ponieważ on był głównym mówcą. Wtedy kapłan ze świątyni Jowisza, która była przed miastem, przyprowadził do wrót woły i wieńce i razem z ludem chciał złożyć ofiarę. Gdy usłyszeli o tym apostołowie Barnaba i Paweł, rozdarli swoje szaty i wpadli między tłum, wołając; Ludzie, co robicie? My też jesteśmy ludźmi, podlegamy tym samym doznaniom co wy. Głosimy wam, abyście się odwrócili od tych marności do Boga żywego, który stworzył niebo, ziemię, morze i wszystko, co się w nich znajduje.
Dz 14,11-15
Warto zauważyć, że reakcja jest zawsze identyczna, niezależnie od tego, komu składa się pokłon. Piotr podnosi Korneliusza i mówi o sobie najprościej, jak można. Barnaba i Paweł rozdzierają szaty i wołają do tłumu, że są takimi samymi ludźmi. W obu przypadkach po odmowie następuje wskazanie na Boga. Wzorzec jest ten sam u aniołów i u apostołów, co pokazuje, że nie chodzi o rangę odbiorcy, lecz o samą czynność.
Podstawa w Torze
Nie będziesz miał innych bogów przede mną. Nie będziesz czynił sobie żadnego rzeźbionego posągu ani żadnej podobizny czegokolwiek, co jest w górze na niebie, co jest nisko na ziemi ani co jest w wodach pod ziemią. Nie będziesz oddawał im pokłonu ani nie będziesz im służył, bo ja jestem Pan, twój Bóg, Bóg zazdrosny, nawiedzający nieprawość ojców na synach do trzeciego i czwartego pokolenia tych, którzy mnie nienawidzą;
Wj 20,3-5
Ja, Pan, to jest moje imię, a mojej chwały nie oddam innemu ani mojej czci – rzeźbionym posągom.
Iz 42,8
Wtedy Jezus powiedział mu: Idź precz, szatanie! Jest bowiem napisane: Panu, swemu Bogu, będziesz oddawał pokłon i tylko jemu będziesz służył.
Mt 4,10
Drugie przykazanie wymienia wprost to, co jest w górze na niebie, więc obejmuje wszystko, co niebieskie, bez wyjątków dla istot służebnych. Izajasz podaje powód: chwały Jahwe nie otrzyma nikt inny. Mesjasz na pustyni odpowiada kusicielowi tym samym zdaniem z Tory i dodaje słowo, które rozstrzyga: tylko Jemu. Nowe Przymierze niczego tu nie łagodzi ani nie otwiera wyjątku.
Zarzuty
I przyszedł inny anioł, i stanął przy ołtarzu, mając złotą kadzielnicę. Dano mu wiele kadzideł, aby je ofiarował z modlitwami wszystkich świętych na złotym ołtarzu, który jest przed tronem. I dym kadzideł z modlitwami świętych wzniósł się z ręki anioła przed Bogiem.
Ap 8,3-4
Wtedy Anioł Pana odpowiedział: Panie zastępów, jak długo jeszcze nie będziesz się litował nad Jerozolimą i nad miastami Judy, na które się gniewasz już siedemdziesiąt lat?
Za 1,12
Czy nie są oni wszyscy duchami służebnymi, posyłanymi, by służyć tym, którzy mają odziedziczyć zbawienie?
Hbr 1,14
Uważajcie, abyście nie gardzili żadnym z tych małych. Mówię wam bowiem, że ich aniołowie w niebie zawsze patrzą na oblicze mojego Ojca, który jest w niebie.
Mt 18,10
Anioł z kadzielnicą bywa przywoływany jako dowód pośrednictwa, ale tekst mówi coś innego: modlitwy zostają mu dane, a on wznosi je przed Boga. Jest nosicielem, nie adresatem, i nikt w tej scenie się do niego nie zwraca. Podobnie u Zachariasza anioł wstawia się za Jerozolimą — kieruje jednak pytanie do Jahwe, a nie przyjmuje próśb od ludzi. List do Hebrajczyków opisuje kierunek tej służby: aniołowie są posyłani, by służyć ludziom, więc relacja biegnie od nich ku nam. Zdanie o aniołach tych małych mówi o ich dostępie do Ojca, nie o naszym dostępie do nich.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, na czym polegała praktyka, którą Paweł piętnuje w Kolosach. Opisuje ją trzema określeniami i nie podaje ani jednego szczegółu obrzędu: nie mówi, do kogo się zwracano, o co proszono ani jak to wyglądało. Odtwarzanie tego z innych źródeł nie jest już czytaniem Pisma.
Nie wiemy, czy wolno prosić anioła o cokolwiek, bo w Piśmie nie ma ani jednego takiego przykładu. Są rozmowy z aniołami, są pytania o znaczenie widzenia, jest prośba Jakuba o błogosławieństwo skierowana do kogoś, kogo tekst nazywa mężczyzną. Żadnej z tych scen nie da się jednak przerobić na wzór modlitwy, bo w każdej rozmówca stoi obok, a nie jest wzywany z oddali.
Nie wiemy, dlaczego Jan upadł drugi raz, skoro raz już go powstrzymano. Tekst tego nie tłumaczy i nie gani go za to. Można z tego wyciągnąć tylko jedno, i to ostrożnie: odruch okazał się silniejszy od wiedzy, a zatrzymała go dopiero odmowa. Pismo woli w tej sprawie pokazać dwie takie odmowy, niż sformułować regułę — i to samo w sobie jest odpowiedzią, tyle że udzieloną sceną zamiast zdaniem.
Zobacz też: Apostoł (szaliach) · Jahwe · Mesjasz (Maszijach) · List do Hebrajczyków · Piotr · Izajasz
