W jednym z najkrótszych pism Nowego Przymierza pada zdanie, które od wieków wywołuje to samo pytanie. Juda przytacza proroctwo Henocha — a nikt, kto sięgnie po Biblię w kanonie protestanckim, nie znajdzie księgi, z której to zdanie miałoby pochodzić. Można to przemilczeć albo odpowiedzieć uczciwie. Przemilczenie kosztuje więcej, bo pytanie i tak wraca, tyle że zadane przez kogoś, kto zdążył już zbudować na tym całą naukę.
Co dokładnie pisze Juda
O nich też prorokował Henoch, siódmy po Adamie, mówiąc: Oto idzie Pan z tysiącami swoich świętych; Aby dokonać sądu nad wszystkimi i ukarać wszystkich bezbożników spośród nich za wszystkie ich bezbożne czyny, których się bezbożnie dopuścili, i za wszystkie ostre słowa, które wypowiadali przeciwko niemu bezbożni grzesznicy.
Jud 1,14-15
Trzy rzeczy widać tu od razu. Po pierwsze, Juda przypisuje wypowiedź Henochowi i umieszcza go w rodowodzie: siódmy po Adamie. Po drugie, nie używa żadnej z formuł, którymi autorzy Nowego Przymierza wprowadzają Pismo — nie pisze, że tak jest napisane, nie odsyła do Prawa ani do Proroków. Po trzecie, treść samego cytatu nie zawiera niczego, czego nie mówiłyby księgi kanoniczne. Bóg przychodzi z rzeszą świętych, aby osądzić bezbożnych. To nie jest nowa nauka, lecz zdanie o sądzie, jakich w Pismach są dziesiątki.
Co Pismo mówi o samym Henochu
Henoch chodził z Bogiem, a potem już go nie było, bo Bóg go zabrał.
Rdz 5,24
Przez wiarę Henoch został przeniesiony, aby nie oglądał śmierci, i nie znaleziono go, ponieważ Bóg go przeniósł. Zanim bowiem został przeniesiony, miał świadectwo, że podobał się Bogu.
Hbr 11,5
Tanach poświęca Henochowi jedno zdanie w rodowodzie, a list do Hebrajczyków wraca do niego jednym wersetem. Obie wzmianki mówią o tym samym: o człowieku, który chodził z Bogiem i został zabrany. Żadna nie zawiera proroctwa i żadna nie wspomina o księdze jego autorstwa. Cały materiał kanoniczny o Henochu mieści się w kilkudziesięciu słowach. Wszystko, co krąży ponad to — opisy jego podróży, rozmów i widzeń — pochodzi z innego źródła i trzeba to nazywać po imieniu.
Cytat nie czyni źródła natchnionym
Bo w nim żyjemy, poruszamy się i jesteśmy, jak też powiedzieli niektórzy z waszych poetów: I my bowiem jesteśmy z jego rodu.
Dz 17,28
Jeden z nich, ich własny prorok, powiedział: Kreteńczycy to zawsze kłamcy, złe bestie, brzuchy leniwe.
Tt 1,12
Nie łudźcie się. Złe rozmowy psują dobre obyczaje.
1 Kor 15,33
Paweł robi dokładnie to samo trzy razy. Na Areopagu powołuje się na to, co powiedzieli „niektórzy z waszych poetów”. W liście do Tytusa przytacza zdanie o Kreteńczykach, przypisując je ich własnemu prorokowi. W liście do Koryntian wplata obiegowe przysłowie o złych rozmowach. Nikt na tej podstawie nie twierdzi, że greckie wiersze należą do Pisma. Zasada jest prosta: zdanie może być prawdziwe niezależnie od tego, gdzie zostało zapisane, a przytoczenie poświadcza to jedno zdanie, a nie całe dzieło, z którego je wzięto.
Wniosek działa również w drugą stronę i o tym pamięta się rzadziej. Skoro cytat nie uwiarygodnia źródła, to nie uwiarygodnia go także wtedy, gdy źródło mówi rzeczy, które nam odpowiadają. Kto chce z materiału pozabiblijnego wyprowadzić naukę o aniołach, musiałby najpierw wykazać, że to źródło ma władzę nauczania. Juda tego nie wykazuje i nawet nie próbuje.
Komu powierzono Pisma
Wielki pod każdym względem. Przede wszystkim ten, że im zostały powierzone słowa Boże.
Rz 3,2
Potem powiedział do nich: To są słowa, które mówiłem do was, będąc jeszcze z wami, że musi się wypełnić wszystko, co jest o mnie napisane w Prawie Mojżesza, u Proroków i w Psalmach.
Łk 24,44
Kanon nie powstał przez głosowanie nad listą tytułów. Paweł mówi, że słowa Boże zostały powierzone Izraelowi, a Mesjasz po zmartwychwstaniu wymienia trójdział ksiąg, w których zapisano to, co Jego dotyczy: Prawo Mojżesza, Prorocy i Psalmy. To jest zbiór, do którego Jeszua odsyła uczniów jako do rozstrzygającego. Nie ma w tym wyliczeniu miejsca na pisma dodatkowe i nie ma w Nowym Przymierzu ani jednego przypadku, w którym apostoł wyprowadzałby z nich naukę.
Zarzut: a przecież zakazano dodawać
Nie dodawajcie do słowa, które ja wam nakazuję, ani z niego nie ujmujcie, abyście przestrzegali przykazań Pana, waszego Boga, które ja wam nakazuję.
Pwt 4,2
Każde słowo Boga jest czyste; on jest tarczą dla tych, którzy mu ufają. Nie dodawaj nic do jego słów, aby cię nie strofował i abyś nie okazał się kłamcą.
Prz 30,5-6
Oświadczam zaś każdemu, kto słucha słów proroctwa tej księgi: Jeśli ktoś dołoży coś do tego, dołoży mu też Bóg plag opisanych w tej księdze; A jeśli ktoś odejmie coś ze słów księgi tego proroctwa, odejmie też Bóg jego dział z księgi życia i ze świętego miasta, i z rzeczy, które są opisane w tej księdze.
Ap 22,18-19
Całe Pismo jest natchnione przez Boga i pożyteczne do nauki, do strofowania, do poprawiania, do wychowywania w sprawiedliwości;
2 Tm 3,16
Te teksty bywają przytaczane jako wyrok w sprawie Judy i jest to nadużycie. Żaden z nich nie mówi o jego liście ani o tym, czy wolno przytoczyć obce zdanie. Mówią co innego i mówią to mocno: do słowa Bożego nie wolno dokładać. Zastosowanie jest więc nie do apostoła, lecz do nas. Wolno zacytować zdanie z zewnątrz — nie wolno uczynić z niego podstawy nauki, bo w tej samej chwili dokłada się do słowa.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, skąd Juda wziął to zdanie. Mógł znać pismo obiegowe w swoim środowisku, mógł powtarzać przekaz ustny, mógł otrzymać je bezpośrednio. Tekst milczy, a każda z tych możliwości prowadzi do innego wniosku, więc rozstrzygać nie ma czym.
Nie wiemy, jaki kształt miałoby dzieło przypisywane Henochowi w czasach Judy ani czy apostoł znał je w całości. Nie mamy dostępu do tego, co miał przed sobą, a rzeczy niedostępnej nie da się zweryfikować wobec Pisma. Uczciwość każe więc przyjąć, że poświadczył dokładnie tyle, ile zacytował — dwa zdania o nadchodzącym sądzie — i ani grama więcej.
Nie wiemy wreszcie niczego z tego, co z tamtego kręgu przeszło do popularnej angelologii. Imiona aniołów poza Michałem i Gabrielem, liczba upadłych, nazwy stopni, szczegółowy przebieg upadku, chronologia zdarzeń — nic z tego nie stoi w kanonie. Nie ma powodu, by streszczać to choćby ubocznie, bo streszczenie w artykule o Piśmie zaczyna po chwili działać jak przypis do Pisma i tą właśnie drogą obce treści wchodzą do wiary jako oczywistości. Kto chce nauczać o istotach duchowych, ma do dyspozycji dokładnie tyle, ile zapisano w księgach kanonicznych. Reszta jest ciekawostką, a ciekawostka nie jest podstawą doktryny.
Zobacz też: Tanach · Mesjasz (Maszijach) · Jeszua (Jezus) · Apostoł (szaliach) · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · List do Hebrajczyków
