Sceny uwolnień są w Ewangeliach opisane rzeczowo i bez komentarza. Nie ma w nich wykładu o naturze duchów ani wyjaśnienia, jak do opętania dochodzi. Jest relacja z tego, co widziano i słyszano. Ta powściągliwość jest sama w sobie informacją i warto ją zachować, czytając.
Wzorcowa scena
A w ich synagodze był człowiek mający ducha nieczystego, który zawołał: Ach, cóż my z tobą mamy, Jezusie z Nazaretu? Przyszedłeś nas zniszczyć? Wiem, kim jesteś: Świętym Boga. I zgromił go Jezus: Zamilcz i wyjdź z niego! Wtedy duch nieczysty szarpnął nim i zawoławszy donośnym głosem, wyszedł z niego. I zdumieli się wszyscy, tak że pytali się między sobą: Cóż to jest? Co to za nowa nauka, że z mocą rozkazuje nawet duchom nieczystym i są mu posłuszne?
Mk 1,23-27
Wszystkie stałe elementy są tu obecne. Duch odzywa się przez człowieka i sam zaczyna rozmowę. Rozpoznaje, kim jest Jeszua, i to zanim ktokolwiek z obecnych to wypowie. Rozkaz jest krótki i składa się z dwóch słów: milczenia i wyjścia. Nie ma modlitwy, nie ma dotyku, nie ma pytania o przyczynę. Świadkowie reagują zdumieniem nie na samo zjawisko, lecz na to, że duchy są posłuszne.
Najdłuższy opis
I przeprawili się za morze do krainy Gadareńczyków. A gdy on wyszedł z łodzi, zaraz wybiegł mu naprzeciw z grobowców człowiek mający ducha nieczystego. Mieszkał on w grobowcach i nawet łańcuchami nikt nie mógł go związać. Często bowiem był wiązany pętami i łańcuchami, ale rwał łańcuchy i kruszył pęta, i nikt nie mógł go poskromić. A zawsze, we dnie i w nocy, przebywał w górach i grobowcach, krzycząc i tłukąc siebie kamieniami. Gdy więc zobaczył Jezusa z daleka, przybiegł i oddał mu pokłon; A wołając donośnym głosem, powiedział: Cóż mam z tobą, Jezusie, Synu Boga najwyższego? Zaklinam cię na Boga, abyś mnie nie dręczył. Powiedział mu bowiem: Wyjdź, duchu nieczysty, z tego człowieka! I zapytał go: Jak ci na imię? A on odpowiedział: Na imię mi Legion, bo jest nas wielu. I prosił go bardzo, aby nie wyganiał ich z tej krainy. A pasło się tam w pobliżu góry wielkie stado świń. I wszystkie te demony prosiły go: Poślij nas w te świnie, abyśmy mogły w nie wejść. I Jezus zaraz im pozwolił. A duchy nieczyste, wyszedłszy, weszły w świnie. Wtedy stado, liczące około dwóch tysięcy, ruszyło pędem po urwisku do morza i utonęło w nim.
Mk 5,1-13
Ten fragment daje najwięcej szczegółów: miejsce zamieszkania człowieka, jego siłę, samookaleczenia, wieloletnią bezradność otoczenia. Duchy negocjują, ale nie o to, czy wyjść — to jest przesądzone — tylko o to, dokąd. Warto zauważyć, że rozmowa toczy się na warunkach Jeszui i że nie pada ani jedno zdanie tłumaczące, dlaczego akurat ten człowiek i dlaczego akurat tylu.
Chłopiec, którego uczniowie nie uwolnili
A jeden z tłumu odpowiedział: Nauczycielu, przyprowadziłem do ciebie mego syna, który ma ducha niemego. Ten, gdziekolwiek go chwyci, szarpie nim, a on się pieni, zgrzyta zębami i schnie. I mówiłem twoim uczniom, aby go wypędzili, ale nie mogli. A on mu odpowiedział: O pokolenie bez wiary! Jak długo będę z wami? Jak długo mam was znosić? Przyprowadźcie go do mnie. I przyprowadzili go do niego. A gdy tylko go zobaczył, zaraz duch nim szarpnął, a on upadł na ziemię i tarzał się z pianą na ustach. Jezus zapytał jego ojca: Od jak dawna mu się to zdarza? A on odpowiedział: Od dzieciństwa. I często wrzucał go w ogień i w wodę, żeby go zgubić. Ale jeśli możesz coś zrobić, zlituj się nad nami i pomóż nam. Jezus mu powiedział: Jeśli możesz wierzyć. Wszystko jest możliwe dla tego, kto wierzy. I natychmiast ojciec tego chłopca zawołał ze łzami: Wierzę, Panie! Pomóż mojej niewierze! A Jezus, widząc, że ludzie się zbiegają, zgromił ducha nieczystego, mówiąc: Duchu niemy i głuchy! Rozkazuję ci, wyjdź z niego i więcej w niego nie wchodź. Wtedy duch krzyknął i szarpiąc nim gwałtownie, wyszedł. A chłopiec wyglądał jak martwy, tak że wielu mówiło, iż umarł. Lecz Jezus ujął go za rękę i podniósł, a on wstał.
Mk 9,17-27
Objawy opisane przez ojca dałoby się wziąć za chorobę i tekst tego nie ukrywa. A jednak Marek nazywa to duchem i tak też traktuje to Jeszua. Druga rzecz istotna: uczniowie próbowali i nie zdołali. Jeśli w uwolnieniu decydowałaby technika, mieliby ją od Nauczyciela. Odpowiedź, którą dostają, dotyczy wiary, a nie procedury.
Opętanie a choroba
Kiedy nastał wieczór, przyprowadzono do niego wielu opętanych. A on wypędził duchy słowem i uzdrowił wszystkich chorych;
Mt 8,16
Wtedy przyprowadzono do niego opętanego, który był ślepy i niemy. I uzdrowił go tak, że ten ślepy i niemy mówił i widział.
Mt 12,22
A wieść o nim rozeszła się po całej Syrii. I przyprowadzano do niego wszystkich, którzy się źle czuli, którzy byli nękani różnymi chorobami i cierpieniami, a także opętanych, obłąkanych i sparaliżowanych, a on ich uzdrawiał.
Mt 4,24
Mateusz konsekwentnie wylicza opętanych obok chorych, jako osobną grupę. To jest mocny argument za tym, że Ewangelie nie utożsamiają jednego z drugim. Zarazem ten sam Mateusz opisuje opętanego, który był ślepy i niemy, więc granica bywa przekroczona w drugą stronę: skutki bywają takie same jak w chorobie.
A była tam kobieta, która od osiemnastu lat miała ducha niemocy i była pochylona, i w żaden sposób nie mogła się wyprostować. Gdy Jezus ją zobaczył, przywołał ją do siebie i powiedział: Kobieto, jesteś uwolniona od swojej choroby. I położył na nią ręce, a ona natychmiast wyprostowała się i chwaliła Boga. Wtedy przełożony synagogi, oburzony tym, że Jezus uzdrowił w szabat, powiedział do ludzi: Jest sześć dni, w których należy pracować. W te dni przychodźcie i leczcie się, a nie w dzień szabatu. Ale Pan mu odpowiedział: Obłudniku, czyż każdy z was w szabat nie odwiązuje swego wołu albo osła od żłobu i nie prowadzi, żeby go napoić? A ta córka Abrahama, którą szatan wiązał już osiemnaście lat, czyż nie miała być uwolniona od tych więzów w dzień szabatu?
Łk 13,11-16
I kilka kobiet, które uwolnił od złych duchów i chorób: Maria, zwana Magdaleną, z której wyszło siedem demonów;
Łk 8,2
Łukasz idzie jeszcze dalej. Kobieta pochylona od osiemnastu lat ma ducha niemocy, Jeszua mówi o uwolnieniu jej od choroby, a chwilę później stwierdza, że wiązał ją szatan. W jednym akapicie mamy więc język choroby i język zniewolenia obok siebie. Ten sam Łukasz wspomina kobiety uwolnione od złych duchów i chorób, znów rozróżniając. Wniosek jest niewygodny dla obu skrajności: kategorie są odrębne, a mimo to zachodzą na siebie.
Poza Ewangeliami
I stało się, gdy szliśmy na modlitwę, że zabiegła nam drogę pewna dziewczyna, która miała ducha wieszczego i swoimi wróżbami przynosiła wielki dochód swoim panom. A chodząc za Pawłem i za nami, wołała: Ci ludzie są sługami Boga Najwyższego i zwiastują nam drogę zbawienia. A robiła to przez wiele dni. Lecz Paweł, bolejąc nad tym, odwrócił się i powiedział do ducha: Rozkazuję ci w imię Jezusa Chrystusa, abyś z niej wyszedł. I w tej chwili wyszedł.
Dz 16,16-18
A niektórzy wędrowni żydowscy egzorcyści ważyli się wzywać imienia Pana Jezusa nad opętanymi przez złe duchy, mówiąc: Zaklinamy was przez Jezusa, którego głosi Paweł. Robiło tak siedmiu synów pewnego Żyda, imieniem Skewas, który był naczelnikiem kapłanów. Zły duch im odpowiedział: Znam Jezusa i wiem, kim jest Paweł, ale wy coście za jedni? I rzucił się na nich człowiek, w którym był zły duch, powalił i pokonał ich, tak że nadzy i zranieni wybiegli z tego domu.
Dz 19,13-16
Paweł postępuje tak samo jak Mesjasz: mówi krótko i wprost do ducha. Zaraz obok Łukasz zapisuje przypadek odwrotny. Ludzie, którzy potraktowali imię jak formułę, zostali pobici, a duch odpowiedział im pytaniem o tożsamość. Zestawienie tych dwóch scen jest w Dziejach wyraźne i prowadzi do jednego wniosku: skuteczność nie leży w słowach, które się wypowiada.
Zarzut ze Starego Przymierza
Lecz Duch Pana opuścił Saula i zaczął go trapić zły duch od Pana.
1 Sm 16,14
A takie znaki będą towarzyszyć tym, którzy uwierzą: w moim imieniu będą wypędzać demony, będą mówić nowymi językami; Będą brać węże, a choćby wypili coś śmiercionośnego, nie zaszkodzi im; na chorych będą kłaść ręce, a ci odzyskają zdrowie.
Mk 16,17-18
Pierwszy tekst mówi o złym duchu przychodzącym od Jahwe na Saula, co nie mieści się w prostym podziale na dwa obozy i nie zostaje w Piśmie wyjaśnione. Drugi zapowiada wypędzanie demonów jako znak towarzyszący wierzącym. Oba trzeba przytoczyć, bo bez nich obraz jest wygładzony, a wygładzanie tekstu jest gorsze niż przyznanie się do trudności.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, jak dochodzi do opętania. W żadnej scenie nie podano przyczyny, nie wskazano winy ani nie opisano momentu wejścia. Ojciec chłopca mówi tylko, że dzieje się to od dzieciństwa. Nie ma listy przyczyn, choć takie listy krążą, i nie ma ani jednego zdania, które by je poświadczało.
Nie wiemy, ilu duchów może dotyczyć jeden człowiek ani co decyduje o liczbie. Nie wiemy, dlaczego padła zgoda na wejście w świnie — tekst podaje fakt i nie komentuje go ani słowem. Nie wiemy, dlaczego duchy rozpoznawały Mesjasza wcześniej niż ludzie, i nie wiemy, skąd miały tę wiedzę.
Nie wiemy wreszcie, gdzie dokładnie przebiega granica między opętaniem, chorobą i tym, co dziś nazwalibyśmy zaburzeniem. Ewangelie stawiają te kategorie obok siebie, raz je rozdzielając, raz łącząc, i nigdzie nie podają kryterium rozpoznania. Kto takie kryterium ogłasza, ogłasza własne, nie biblijne. Milczenie tekstu w tym punkcie jest na tyle konsekwentne, że wygląda na zamierzone.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Mesjasz (Maszijach) · Jahwe · Marek — znaczenie imienia · Mateusz — znaczenie imienia · Łukasz — znaczenie imienia
