Ketoret (קְטֹ֫רֶת, H7004) występuje w Piśmie 60 razy i jest jedyną substancją kultu, przy której Tora podaje skład i jednocześnie zakazuje go powtarzać. Nie chodzi o zakaz kadzenia w ogóle — chodzi o tę konkretną mieszankę. Przepis traktuje ją jako rzecz zastrzeżoną, a naruszenie zastrzeżenia obwarowuje wykluczeniem ze społeczności.
Skład
I Pan powiedział do Mojżesza: Weź sobie wonności: balsam, onychę, wonne galbanum i czyste kadzidło, wszystko o takiej samej wadze;
Wj 30,34
Wymienione są cztery składniki: balsam, onycha, wonne galbanum i czyste kadzidło, wszystko o takiej samej wadze. To wszystko, co Tora podaje o proporcjach. Wj 30,35 dodaje sposób wykonania — dzieło zielarza, dobrze mieszane — i dwa określenia jakości: czyste i święte. Nie ma tu ani liczby porcji, ani czasu przygotowania, ani wskazania, kto miał je sporządzać.
Kadzideł, które sporządzicie według tego składu, nie sporządzicie dla siebie. Będzie to święte dla Pana.
Wj 30,37
Ktokolwiek by uczynił coś podobnego, aby rozkoszować się jego wonią, będzie wykluczony ze swego ludu.
Wj 30,38
Zakaz jest podwójny. Nie wolno sporządzić mieszanki według tego składu dla siebie, a kto zrobiłby coś podobnego, żeby rozkoszować się wonią, zostaje wykluczony ze swego ludu. Sankcja dotyczy więc nie samego posiadania wonności, lecz odtworzenia zastrzeżonej receptury dla własnej przyjemności.
Gdzie i kiedy
Uczynisz też ołtarz do spalania kadzidła. Uczynisz go z drewna akacjowego.
Wj 30,1
I każdego poranka Aaron będzie spalał na nim wonne kadzidło. Gdy będzie przygotowywał lampy, będzie je spalał.
Wj 30,7
Do spalania ketoret służy osobny ołtarz z drewna akacjowego, a Wj 40,5 nazywa go złotym ołtarzem do kadzenia stojącym przed arką świadectwa. Wj 30,6 doprecyzowuje położenie: przed zasłoną, za którą jest arka, a więc po zewnętrznej jej stronie. Kadzenie odbywa się rano, przy przygotowywaniu lamp, oraz wieczorem, przy ich rozpalaniu, co opisuje Wj 30,8. Rytm jest więc dobowy i związany ze światłem w przybytku.
Następnie weźmie pełną kadzielnicę węgla rozpalonego z ołtarza przed Panem oraz dwie pełne garści wonnego utłuczonego kadzidła i wniesie poza zasłonę.
Kpł 16,12
Raz w roku ketoret przekracza zasłonę. Arcykapłan bierze pełną kadzielnicę węgla i dwie garście utłuczonego kadzidła, a Kpł 16,13 podaje cel: obłok ma okryć przebłagalnię, aby wchodzący nie umarł. To jedyne miejsce, gdzie Tora wprost wiąże kadzenie z ochroną życia kapłana.
A Eleazar, syn kapłana Aarona, będzie troszczył się o oliwę do oświetlenia, wonne kadzidło, stałą ofiarę pokarmową i oliwę do namaszczania oraz będzie doglądał przybytku i wszystkiego, co w nim jest, i w miejscu świętym i przy jego naczyniach.
Lb 4,16
Za wonne kadzidło, oliwę do oświetlenia i oliwę do namaszczania odpowiada imiennie Eleazar, syn Aarona. Substancje kultu mają w Torze przypisanego opiekuna, a nie tylko przepis.
Kto naruszył granicę
A Nadab i Abihu, synowie Aarona, wzięli każdy swoją kadzielnicę, włożyli do nich ogień, nałożyli na nie kadzidła i ofiarowali przed Panem obcy ogień, którego im nie nakazał.
Kpł 10,1
Nadab i Abihu ponieśli śmierć, ale warto przeczytać zarzut dokładnie: tekst mówi o obcym ogniu, którego im nie nakazano, a nie o obcym kadzidle. Różnica jest istotna, bo popularne streszczenia tej sceny często ją zacierają.
I sprzeciwili się królowi Uzjaszowi, i powiedzieli mu: Nie do ciebie, Uzjaszu, należy palenie kadzidła Panu, lecz do kapłanów, synów Aarona, którzy są poświęceni, aby palić kadzidło. Wyjdź ze świątyni. Zgrzeszyłeś bowiem i nie przynosi ci to chwały od Pana Boga.
2Krn 26,18
Drugi przypadek jest wyraźniejszy. Król Uzjasz wszedł do świątyni palić kadzidło i kapłani powiedzieli mu, że nie do niego to należy. Spór dotyczy uprawnienia, nie substancji. Wynikiem, według 2Krn 26,19, był trąd na czole króla, i to przy samym ołtarzu kadzenia.
Obraz modlitwy
Niech moja modlitwa będzie przed tobą jak kadzidło, a podniesienie moich rąk jak wieczorna ofiara.
Ps 141,2
I dym kadzideł z modlitwami świętych wzniósł się z ręki anioła przed Bogiem.
Ap 8,4
Psalm i Apokalipsa używają kadzidła jako porównania dla modlitwy. Trzeba jednak zauważyć różnicę gatunku: to obrazy, a nie przepisy. Tora nigdzie nie mówi, że kadzidło oznacza modlitwę; mówi tylko, kiedy i przez kogo ma być spalane. Zestawienie jednego z drugim jest uprawnione jako lektura całości Pisma, ale nie jako treść przepisu z Wj 30.
Czego tekst nie mówi
Nie wiemy, czym dokładnie były onycha i galbanum. Nazwy przetrwały, identyfikacje surowców są sporne, a Tora nie podaje ani wyglądu, ani pochodzenia tych składników. Nie wiemy, ile mieszanki sporządzano naraz ani jak długo starczała. Nie wiadomo też, czy zdanie o takiej samej wadze obejmuje wszystkie cztery składniki, czy tylko trzy pierwsze — polskie tłumaczenie sugeruje pierwsze rozwiązanie, ale sam zapis jest tu oszczędny.
Krąży ponadto opowieść o rodzinie kapłańskiej strzegącej sekretu przygotowania kadzidła. Pochodzi ona z tradycji późniejszej niż Pismo i nie ma oparcia w tekście Tory. Można o niej wspomnieć jako o świadectwie, jak tę sprawę rozumiano wieki później, ale nie należy jej podawać jako informacji biblijnej ani opierać na niej wniosku.
Zobacz też: Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Ołtarz (mizbeach) — nazwa od czynności, nie od kształtu · Nadab · Abihu · Eleazar — znaczenie imienia
