Zdanie o imionach zapisanych w niebie pada w Ewangelii Łukasza raz i tylko raz w całym Piśmie w tej postaci. Jest odpowiedzią na entuzjazm siedemdziesięciu wysłanych, którzy wracają z pola z konkretnym raportem:
I siedemdziesięciu wróciło z radością, mówiąc: Panie, nawet demony nam się poddają ze względu na twoje imię.
Łk 10,17
Odpowiedź Jeszui nie odrzuca ich doświadczenia, tylko przestawia hierarchię:
Jednak nie z tego się cieszcie, że duchy się wam poddają, ale cieszcie się raczej, że wasze imiona są zapisane w niebie.
Łk 10,20
Skąd obraz zapisanych imion
W świecie starożytnym imię zapisane w rejestrze nie było metaforą. Miasta prowadziły spisy mieszkańców i obywateli; wpis oznaczał prawa, przydział ziemi, udział w zgromadzeniu. Wykreślenie było czynnością urzędową o wymiernych skutkach, a nie unicestwieniem człowieka. Izrael takie rejestry prowadził i skutki ich braku bywały bezlitosne. Po powrocie z wygnania kilka rodzin kapłańskich nie odnalazło swojego wpisu i straciło służbę:
Ci szukali swego opisu w rodowodach, ale go nie znaleźli. Zostali więc jako nieczyści wykluczeni z kapłaństwa.
Ezd 2,62
Nikt nie orzekał wtedy o ich zbawieniu ani o ich pobożności. Orzekano o przynależności do konkretnego stanu, na podstawie dokumentu. Tym samym językiem posługuje się Pismo, gdy mówi o zapisie u Boga. Mojżesz odwołuje się do księgi jako do czegoś, w czym się jest albo z czego się wypada:
Teraz jednak przebacz ich grzech, a jeśli nie, wymaż mnie, proszę, z twojej księgi, którą napisałeś.
Wj 32,32
Odpowiedź jest równie rzeczowa i podaje kryterium:
Pan powiedział do Mojżesza: Tego wymażę z mojej księgi, kto zgrzeszył przeciwko mnie.
Wj 32,33
Psalmista prosi o dokładnie tę samą operację wobec swoich prześladowców, a przy okazji podaje starotestamentową nazwę rejestru:
Niech będą wymazani z księgi żyjących i niech nie będą zapisani ze sprawiedliwymi.
Ps 69,28
U Daniela wpis do księgi decyduje o wybawieniu w czasie ucisku:
W tym czasie powstanie Michał, wielki książę, który wstawia się za synami twego ludu. Nastanie czas ucisku, jakiego nie było, odkąd narody zaczęły istnieć aż do tego czasu. W tym czasie twój lud zostanie wybawiony, każdy, kto znajdzie się zapisany w księdze.
Dn 12,1
Malachiasz opisuje jeszcze inny zapis: rzecz spisywana na bieżąco, w reakcji na rozmowy bogobojnych.
Wtedy rozmawiali o tym między sobą ci, którzy się bali Pana. Pan zobaczył to i usłyszał, i napisano księgę wspomnień przed nim z powodu tych, którzy się boją Pana i rozmyślają o jego imieniu.
Ml 3,16
Księga życia w Nowym Testamencie
Sam zwrot o księdze życia pojawia się dopiero w listach i w Apokalipsie. Paweł traktuje wpis jako fakt znany o konkretnych osobach, nie jako tajemnicę:
Proszę też i ciebie, wierny towarzyszu, pomagaj tym, które razem ze mną pracowały w ewangelii, wraz z Klemensem i z innymi moimi współpracownikami, których imiona są w księdze życia.
Flp 4,3
Najważniejsze zdanie o tej księdze jest jednak obietnicą warunkową, sformułowaną przez zaprzeczenie:
Kto zwycięży, będzie ubrany w białe szaty i nie wymażę jego imienia z księgi życia, lecz wyznam jego imię przed moim Ojcem i przed jego aniołami.
Ap 3,5
Obietnica ma sens tylko wtedy, gdy wymazanie w ogóle wchodzi w rachubę. Inaczej nie byłoby czego obiecywać.
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd jest językowy i typowo polski. Powiedzenie, że coś jest zapisane w niebie albo w gwiazdach, znaczy u nas tyle, co przesądzone przez los. Zwrot z Ewangelii mówi o czymś przeciwnym: o wpisie do rejestru, który da się zmienić, i który w Piśmie bywa zmieniany.
Drugi błąd to czytanie tego zdania jako gwarancji nieodwracalnej. Wj 32,33 podaje warunek wykreślenia, Ps 69,28 prosi o nie, a Ap 3,5 obiecuje jego brak zwycięzcy. Trzy różne części Pisma zakładają, że lista nie jest zamknięta na amen.
Trzeci błąd to przeciwstawianie radości z imion radości ze skuteczności tak, jakby ta druga była zła. Zdanie nie zakazuje cieszyć się z tego, co się wydarzyło — porządkuje, co jest ważniejsze. Wcześniejszy werset tego rozdziału moc wprost potwierdza.
Czwarty błąd to przenoszenie na te teksty wyobrażenia jednej wielkiej listy przygotowanej przed wiekami i nienaruszalnej. Same teksty mówią o kilku różnych zapisach: o księdze Mojżesza, o księdze żyjących, o księdze u Daniela, o zapisie wspomnień u Malachiasza i o księdze życia Baranka w Apokalipsie. Czy jest to jedna księga pod wieloma nazwami, tekst nie orzeka.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czy wszystkie te wyrażenia opisują ten sam rejestr. Nie wiemy, kiedy dokonuje się wpis ani co dokładnie znaczy w Ap 13,8 i Ap 17,8 określenie odnoszące zapis do założenia świata — grecka składnia dopuszcza tam więcej niż jedno odczytanie i dawni tłumacze rozkładali to zdanie różnie. Nie wiemy też, co obraz ksiąg mówi o Bogu potrzebującym notatek; wszystko wskazuje, że jest to język zapożyczony z kancelarii miejskiej po to, by ludzie zrozumieli, o co toczy się gra, a nie opis niebiańskiej biurokracji.
Zobacz też: Amen (ἀμήν) — co znaczy „zaprawdę” po grecku · Mojżesz — znaczenie imienia · Malachiasz — znaczenie imienia · Paweł — znaczenie imienia
