Zwrot otwierający uroczyste wypowiedzi w Ewangelii Jana brzmi po polsku archaicznie i najczęściej przelatuje przez uwagę jako ozdobnik. Tymczasem stoi za nim jedno hebrajskie słowo, którego wszyscy używamy do dziś, a sposób jego użycia u Jana jest odwróceniem tego, co robi z nim reszta Pisma.
Liczby
Podwojona formuła pojawia się w UBG dwadzieścia pięć razy i wszystkie te miejsca leżą w Ewangelii Jana. Co więcej, Jan nigdy nie używa formy pojedynczej — u niego występuje wyłącznie podwojenie, podczas gdy Mateusz, Marek i Łukasz mają wyłącznie pojedyncze. Pierwsze wystąpienie zamyka scenę z Natanaelem:
I powiedział do niego: Zaprawdę, zaprawdę powiadam wam: Odtąd ujrzycie niebo otwarte i aniołów Boga wstępujących i zstępujących na Syna Człowieczego.
J 1,51
Dwa najgłośniejsze padają w nocnej rozmowie z Nikodemem, jedno po drugim:
Odpowiedział mu Jezus: Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Jeśli się ktoś nie narodzi na nowo, nie może ujrzeć królestwa Bożego.
J 3,3
Jezus odpowiedział: Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Jeśli się ktoś nie narodzi z wody i z Ducha, nie może wejść do królestwa Bożego.
J 3,5
Ostatnie kieruje się do Piotra nad jeziorem i zapowiada mu sposób śmierci:
Zaprawdę, zaprawdę powiadam ci: Gdy byłeś młodszy, opasywałeś się i chodziłeś, gdzie chciałeś. Gdy jednak się zestarzejesz, wyciągniesz swoje ręce, a inny cię opasze i poprowadzi, dokąd nie chcesz.
J 21,18
Do czego amen służy w reszcie Pisma
Słowo to należy do rodziny wyrazów oznaczających trwałość i wiarygodność; blisko mu do pojęcia oparcia, na którym można stanąć. W Piśmie hebrajskim funkcjonuje jako odpowiedź, którą przyjmuje się cudze słowa. Najbardziej rozbudowany przykład to ceremonia przekleństw z Ebalu, gdzie po każdym zdaniu odpowiada cały lud:
Przeklęty człowiek, który wykona wyrzeźbiony lub odlewany posąg – obrzydliwość dla Pana, dzieło rąk rzemieślnika, i postawi w ukrytym miejscu. A cały lud odpowie: Amen.
Pwt 27,15
Formuła powtarza się tam dwanaście razy w niezmienionej postaci. U Nehemiasza jest odpowiedzią na błogosławieństwo i pada w podwojeniu:
I Ezdrasz błogosławił Panu, wielkiemu Bogu, a cały lud, podnosząc ręce, odpowiadał: Amen! Amen! Potem skłonili głowy i oddali pokłon Panu, padając twarzą ku ziemi.
Ne 8,6
Najciekawsze jest jednak miejsce w Torze, o którym rzadko się pamięta. Podwojone amen wypowiada tam kobieta poddana obrzędowi wód gorzkich, przyjmując na siebie warunki przysięgi:
Niech ta woda niosąca przekleństwo przeniknie twoje wnętrzności, aby spuchło twoje łono i zwiotczało twoje biodro. I odpowie kobieta: Amen, amen.
Lb 5,22
Podwojenie nie jest więc wynalazkiem Jana. Trzy księgi Psalmów kończą się dokładnie tak samo:
Błogosławiony Pan, Bóg Izraela, od wieków aż na wieki. Amen, amen.
Ps 41,13
Wszystkie te miejsca mają jedną cechę wspólną: amen odpowiada na coś, co powiedział ktoś inny. Mówiący potwierdza cudze słowa i bierze je na siebie.
Na czym polega odwrócenie
W Ewangelii Jana amen nie zamyka cudzej wypowiedzi, tylko otwiera własną. Mówiący ręczy z góry za to, czego jeszcze nie powiedział. W normalnym użyciu potrzebne są do tego dwie strony — jedna mówi, druga potwierdza. Tutaj obie role skupiają się w jednej osobie. To roszczenie ukryte w gramatyce, nie w treści zdania. Apokalipsa idzie o krok dalej i robi z tego słowa imię:
A do anioła kościoła w Laodycei napisz: To mówi Amen, świadek wierny i prawdziwy, początek stworzenia Bożego:
Ap 3,14
Jak łatwo zrozumieć to źle
Pierwszy błąd to traktowanie zwrotu jako religijnego wypełniacza, sygnału podniosłości bez znaczenia. Zwrot ma treść i jest formułą ręczenia.
Drugi błąd to wnioskowanie, że podwojenie podnosi stopień prawdziwości, jakby pojedyncze amen znaczyło mniej. Podwojenie w językach semickich służy wzmocnieniu i uroczystości, a nie stopniowaniu prawdy; te same słowa podwaja odpowiadający lud i odpowiadająca kobieta.
Trzeci błąd jest polski i dotyczy przekładu. Wyraz zaprawdę jest u nas martwy poza tekstem biblijnym, więc nie budzi żadnych skojarzeń, podczas gdy amen znamy wszyscy i mówimy je codziennie. Tłumaczenie tego słowa gubi dokładnie ten związek, którego zdanie potrzebuje: że mówiący używa słowa z modlitwy, ale w odwróconej roli.
Czwarty błąd to przypisywanie podwojenia wyłącznie Janowi, jak robi to wiele opracowań. Podwojone amen jest w Lb 5,22, w Ne 8,6 i trzy razy w Psalmach. Wyjątkowe jest u Jana nie samo podwojenie, lecz jego pozycja na początku wypowiedzi.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, dlaczego tylko Jan zapisuje tę formę. Może zachował zwyczaj mowy, którego pozostali nie oddali, może stylizuje wypowiedzi w sposób właściwy swojej księdze. Rozstrzygnąć się tego z samego tekstu nie da.
Nie wiemy, w jakim języku te zdania padały. Greka zostawiła słowo amen bez tłumaczenia, tak jak zostawia kilka innych wyrazów semickich, co sugeruje, że brzmiało obco także dla greckiego czytelnika — ale to poszlaka, nie dowód.
Nie wiemy wreszcie, czy słuchacze odbierali tę formułę jako roszczenie, czy jako manierę. Ewangelia nie notuje, by ktokolwiek zwrócił na nią uwagę.
Zobacz też: Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Amen (ἀμήν) — co znaczy „zaprawdę” po grecku · Ewangelia (besora) · Mateusz — znaczenie imienia · Marek — znaczenie imienia · Łukasz — znaczenie imienia
