Mizbeach (מִזְבֵּחַ, H4196) występuje w Piśmie 401 razy i należy do najczęstszych rzeczowników kultu. Jest zbudowany od czasownika zawach (H2076), który indeks glosuje jako ofiarowanie, i spokrewniony z rzeczownikiem zewach (H2077), ofiara. Hebrajski tworzy w ten sposób nazwy miejsc, więc mizbeach znaczy dosłownie: miejsce, gdzie dokonuje się zewach. Nazwa mówi o czynności, nie o wyglądzie, materiale czy rozmiarze — i to jest w niej najważniejsze.
Ołtarze przed przepisem
Potem Noe zbudował ołtarz dla Pana i wziął z każdego czystego zwierzęcia i z każdego czystego ptactwa, i złożył całopalenia na tym ołtarzu.
Rdz 8,20
Noe buduje ołtarz zaraz po wyjściu z arki i składa na nim całopalenia z czystych zwierząt i czystego ptactwa. Nie ma tu jeszcze żadnego przepisu, żadnej zasłony ani kapłaństwa. Tora zna więc ołtarz na długo przed Synajem i traktuje jego budowę jako rzecz zrozumiałą samą przez się.
Jak ma wyglądać
Uczynisz mi ołtarz z ziemi i będziesz składać na nim twoje całopalenia i twoje ofiary pojednawcze, twoje owce i twoje bydło. Na każdym miejscu, gdzie upamiętnię swoje imię, przyjdę do ciebie i będę ci błogosławił.
Wj 20,24
Pierwsza instrukcja jest zaskakująco skromna: ołtarz z ziemi. Wj 20,25 dodaje warunek na wypadek użycia kamienia — nie wolno go ciosać, bo przyłożenie żelaznego narzędzia zbezcześci ołtarz. Wj 20,26 zabrania stopni. Pwt 27,6 powtarza wymóg kamieni nieciosanych. Kierunek tych przepisów jest jednolity: im mniej ludzkiej obróbki, tym lepiej.
Uczynisz też ołtarz z drewna akacjowego, długi na pięć łokci i szeroki na pięć łokci. Ołtarz będzie kwadratowy i wysoki na trzy łokcie.
Wj 27,1
Ołtarz przybytku wygląda inaczej: drewno akacjowe, kwadrat pięć na pięć łokci, wysokość trzy łokcie, a według Wj 27,2 cztery rogi wykonane z tego samego kawałka i pokrycie z miedzi. Tora podaje tu wymiary, czego przy ołtarzu z ziemi nie robi w ogóle.
Weźmiesz też cały tłuszcz okrywający wnętrzności, płat wątroby i obie nerki z tłuszczem na nich i spalisz to na ołtarzu.
Wj 29,13
Przy ofiarach opisy są konkretne aż do anatomii: tłuszcz okrywający wnętrzności, płat wątroby, obie nerki. Ołtarz jest w tych zdaniach miejscem pracy, a nie przedmiotem kontemplacji.
Rogi ołtarza
Adoniasz także, bojąc się Salomona, wstał, poszedł i uchwycił się rogów ołtarza.
1Krl 1,50
Adoniasz, bojąc się Salomona, chwyta się rogów ołtarza. Scena zakłada, że to miejsce daje jakąś ochronę — i rzeczywiście, w tym przypadku Salomon darowuje mu życie warunkowo.
Ale jeśli ktoś czyha na swego bliźniego i podstępnie go zabija, to nawet od mojego ołtarza go weźmiesz, aby umarł.
Wj 21,14
Tora jednak wyraźnie ogranicza tę ochronę. Kto zabił podstępnie, ma zostać wzięty nawet od ołtarza, aby umarł. Ołtarz nie jest więc azylem bezwarunkowym, a azyl dla zabójcy nieumyślnego Tora buduje osobno, w postaci miast schronienia.
Ołtarze cudze i ołtarze zburzone
Lecz tak z nimi postąpicie: Zburzycie ich ołtarze, pokruszycie ich pomniki, wytniecie ich gaje i spalicie ogniem ich rzeźbione posągi.
Pwt 7,5
Odpowiedział: Byłem bardzo gorliwy względem Pana, Boga zastępów. Synowie Izraela bowiem porzucili twoje przymierze, zburzyli twoje ołtarze i pomordowali mieczem twoich proroków. Ja sam tylko pozostałem i szukają mojej duszy, aby mi ją odebrać.
1Krl 19,10
Wobec ołtarzy obcych kultów przepis jest jednoznaczny: mają zostać zburzone razem z pomnikami, gajami i posągami. Ta sama czynność pojawia się jednak w skardze Eliasza, tyle że odwrócona — to Izrael zburzył ołtarze swojego Boga. Skarga jest przy tym przesadzona, bo w 1Krl 19,18 Bóg zaraz odpowiada prorokowi, że zachował sobie w Izraelu siedem tysięcy takich, którzy nie zginali kolan przed Baalem.
I wybrałem go sobie spośród wszystkich pokoleń Izraela na kapłana, aby składał ofiary na moim ołtarzu, palił kadzidło i nosił efod przede mną. Dałem też domowi twego ojca wszystkie ofiary ogniowe od synów Izraela.
1Sm 2,28
Do służby przy ołtarzu należą trzy rzeczy wymienione tu obok siebie: składanie ofiar, palenie kadzidła i noszenie efodu. Ołtarz jest więc częścią większego zestawu obowiązków kapłańskich, a nie osobnym stanowiskiem.
Osobnym przypadkiem jest ołtarz zbudowany nad Jordanem przez Rubenitów, Gadytów i połowę pokolenia Manassesa, opisany w Joz 22,10. Reszta Izraela odczytała go jako odstępstwo i szykowała się do wojny, dopóki nie okazało się, że miał być świadkiem, a nie miejscem ofiar. Sama budowla mogła znaczyć dwie zupełnie różne rzeczy.
Czego tekst nie mówi
Tora nie tłumaczy, dlaczego żelazo miałoby bezcześcić kamień ołtarza. Podaje zakaz bez racji. Popularne wyjaśnienie, że żelazo kojarzy się z narzędziem wojny, jest domysłem — sensownym, ale nieobecnym w tekście, więc nie należy budować na nim argumentu. Nie wiadomo też, po co dokładnie służyły rogi ołtarza; Tora nakazuje smarować je krwią, ale nie mówi, co ten gest znaczy.
Nie znamy wreszcie odpowiedzi na pytanie praktyczne: jak pogodzić przepis o ołtarzu z ziemi z ołtarzem z drewna i miedzi. Tekst stawia obie instrukcje obok siebie i nie komentuje ich zestawienia. Rozwiązania proponowane przez komentatorów są rozwiązaniami komentatorów, nie rozstrzygnięciem Pisma.
Zobacz też: Ofiara (korban) · Tora (תּוֹרָה) — co znaczy „prawo” po hebrajsku · Reszta (szear) — mniejszość, która ocaleje · Adoniasz · Salomon
