Salomon był synem Dawida i Batszeby, królem zjednoczonego Izraela oraz budowniczym pierwszej świątyni w Jerozolimie; jego panowanie umieszcza się w przybliżeniu w X wieku p.n.e. Biblia przedstawia go jako władcę obdarzonego przez Boga mądrością, znanego ze sprawiedliwego sądu i bogactwa, a zarazem człowieka, który pod koniec życia zwrócił się ku obcym bogom.
W skrócie
- Rodzice: król Dawid i Batszeba; wiadomość o narodzinach Salomona znajduje się w 2 Sm 12,24-25.
- Panowanie: czterdzieści lat w Jerozolimie nad całym Izraelem według 1 Krl 11,42. Datowanie na X wiek p.n.e. jest przybliżonym umiejscowieniem historycznym, a nie datą podaną w tym wersecie.
- Najważniejsze dokonania: budowa świątyni, rozwój administracji i handlu, przedsięwzięcia budowlane oraz rozstrzygnięcia sądowe, z których najbardziej znana jest sprawa dwóch kobiet i dziecka.
- Księgi: z jego imieniem wiążą się Przysłów, Kaznodziei i Pieśń nad Pieśniami, a także Psalmy 72 i 127. Charakter tego związku trzeba rozpatrywać osobno dla każdego tekstu.
- Następca: Roboam. Za jego rządów doszło do podziału królestwa, zapowiedzianego jeszcze za życia Salomona.
Narodziny i imię
Salomon przyszedł na świat po śmierci wcześniejszego dziecka Dawida i Batszeby. Opowieść o jego narodzinach następuje po opisie grzechu króla wobec Uriasza i jego żony oraz napomnieniu proroka Natana. Nie wolno więc utożsamiać Salomona z niemowlęciem, którego śmierć opisano wcześniej w tym samym rozdziale. Narrator przedstawia jego narodziny jako kolejny etap dziejów tej rodziny i zaznacza, że Jahwe (PAN) go umiłował.
I Dawid pocieszał swoją żonę Batszebę. Wszedł do niej i położył się z nią. Potem urodziła syna, a on nadał mu imię Salomon. A Pan go umiłował. Posłał więc przez Natana proroka i nadał mu imię Jedidija ze względu na Pana.
2 Sm 12,24-25 (UBG)
W przekazie pojawiają się dwa imiona: Salomon oraz Jedidija, nadane za pośrednictwem Natana. Pierwsze wiąże się z hebrajskim słownictwem pokoju; drugie wyraża umiłowanie przez Jahwe. Związek Salomona z pokojem zostaje też wyjaśniony w 1 Krn 22,9. Szersze omówienie form hebrajskich znajduje się w artykule o znaczeniu imienia Salomon.
Jego historia wyrasta z dziejów Dawida i obietnicy dotyczącej królewskiego domu. Wcześniejsza wyrocznia Natana o potomku Dawida stanowi tło późniejszego opisu budowy świątyni. O dzieciństwie Salomona wiemy niewiele: tekst nie opisuje jego edukacji ani nie podaje wieku, w którym objął władzę.
Droga na tron
W 1 Krl 1 sukcesja staje się pilną sprawą, gdy Dawid jest już stary. Adoniasz, starszy przyrodni brat Salomona, występuje jako przyszły król. Popierają go dowódca Joab i kapłan Abiatar. Urządza ucztę przy źródle Rogel, lecz pomija wśród zaproszonych Salomona oraz ludzi związanych z jego sprawą. Na dworze powstają dwa konkurujące obozy.
Natan uprzedza Batszebę o zagrożeniu dla niej i jej syna. Za jego radą matka Salomona przypomina Dawidowi przysięgę dotyczącą następcy, a prorok potwierdza wiadomości o działaniach Adoniasza. Dawid poleca przeprowadzić publiczne namaszczenie Salomona. Nowy król jedzie na królewskiej mulicy do Gichonu; kapłan Zadok, nazywany w UBG Sadokiem, namaszcza go olejem, po czym rozlega się trąba i radosna odpowiedź ludu (1 Krl 1,28-40).
Stronnicy Adoniasza rozchodzą się, a on szuka schronienia przy ołtarzu. Początkowo Salomon darowuje mu życie pod warunkiem właściwego postępowania. Po śmierci Dawida sytuacja się zmienia: Adoniasz prosi przez Batszebę o Abiszag, która służyła staremu królowi. Salomon odczytuje tę prośbę jako roszczenie do królestwa i nakazuje zabić brata (1 Krl 2,13-25).
Rozliczenia obejmują również dawnych dostojników. Abiatar zostaje odsunięty od kapłaństwa i odesłany do Anatot. Joab ginie; w uzasadnieniu wyroku Salomon przywołuje przelaną przez niego niewinną krew Abnera i Amasy. Później śmierć ponosi także Szimei, który naruszył nakaz pozostania w Jerozolimie. Wykonawcą wyroków jest Benajasz, syn Jojady, obejmujący dowództwo wojska. Początek panowania obejmuje zatem zarówno uznanie nowego króla, jak i krwawe usunięcie przeciwników; biografia nie powinna pomijać żadnej z tych stron.
Mądrość Salomona i słynny sąd
W Gibeonie Jahwe ukazuje się Salomonowi we śnie i pozwala mu przedstawić prośbę. Król mówi o własnej niedojrzałości wobec zadania kierowania licznym ludem. Nie podaje przy tym metryki: określenie siebie jako małego dziecka wyraża w tej wypowiedzi brak doświadczenia. Prosi o zdolność rozróżniania dobra i zła oraz sprawiedliwego sądzenia.
Daj więc swemu słudze serce rozumne, aby mógł sądzić twój lud i rozróżniać między dobrem a złem. Któż bowiem może sądzić ten twój tak wielki lud?
1 Krl 3,9 (UBG)
Bóg przyjmuje tę prośbę, ponieważ Salomon nie postawił na pierwszym miejscu majątku, długiego życia ani śmierci przeciwników. Otrzymuje mądrość, a wraz z nią bogactwo i sławę; obietnica długiego życia zostaje związana z posłuszeństwem (1 Krl 3,10-14). Mądrość Salomona ma tu służyć ludziom powierzonym jego władzy. To zdolność rozstrzygnięcia konkretnej sprawy, od której zależy czyjeś życie.
Taką sprawę przynoszą dwie kobiety mieszkające w jednym domu, określone w opowieści jako nierządnice. Obie niedawno urodziły. Według relacji jednej z nich drugie niemowlę zmarło nocą, a jego matka zamieniła dzieci. Nie było świadków, obie kobiety uznają żywego chłopca za swojego syna. Król poleca przynieść miecz i rozciąć dziecko, dzieląc je między spierające się kobiety. Wtedy ich reakcje ujawniają różnicę.
Lecz kobieta, do której należał żywy syn, zdjęta litością nad swoim synem, powiedziała do króla: Proszę, mój panie, dajcie jej to żywe dziecko, tylko nie zabijajcie go! Lecz druga powiedziała: Niech nie będzie ani moje, ani twoje, rozetnijcie je. Wtedy król odpowiedział: Dajcie jej żywe dziecko, a nie zabijajcie go. Ona jest jego matką. A kiedy cały lud Izraela usłyszał o tym wyroku, który wydał król, bał się króla. Widzieli bowiem, że jest w nim mądrość Boża do sprawowania sądu.
1 Krl 3,26-28 (UBG)
Sąd Salomona kończy się ocaleniem dziecka i oddaniem go matce, która woli zrezygnować ze swoich praw, niż dopuścić do jego śmierci. Rozkaz przecięcia niemowlęcia w przebiegu opowieści staje się próbą ujawniającą postawy kobiet; dziecko nie zostaje skrzywdzone. Sens sceny polega na rozpoznaniu prawdy mimo braku zewnętrznych świadków. Dlatego narrator wiąże respekt Izraelitów wobec króla z dostrzeżeniem w nim mądrości pochodzącej od Boga.
Obraz mędrca wykracza poza salę sądową. Według 1 Krl 4,29-34 Salomon wypowiedział trzy tysiące przysłów, a jego pieśni było tysiąc pięć. Znał świat roślin i zwierząt, a słuchacze przybywali z innych krajów. Liczby te opisują jego dorobek w relacji biblijnej; nie oznaczają, że wszystkie te utwory zachowały się w obecnych księgach.
Budowa świątyni
Budowa domu dla imienia Jahwe zajmuje centralne miejsce w opisie panowania. Przygotowania i realizację przedstawiają 1 Krl 5–8 oraz 2 Krn 2–7. Salomon zawiera porozumienie z Hiramem, królem Tyru, dotyczące drewna z Libanu i dostaw żywności. Prace wymagają kamieniarzy, tragarzy i robotników wysyłanych na zmiany. Wzniesienie świątyni jest przedsięwzięciem angażującym zasoby państwa i pracę wielu ludzi.
Według 1 Krl 6,1 budowa rozpoczyna się w czwartym roku panowania, a według 1 Krl 6,37-38 zostaje ukończona w jedenastym; księga określa czas prac jako siedem lat. Osobno podaje trzynaście lat budowy królewskiego domu (1 Krl 7,1). W wykonaniu wyposażenia bierze udział Chiram, rzemieślnik z Tyru, w UBG nazwany Hiramem. Trzeba odróżnić go od noszącego to samo imię króla Tyru.
Do Miejsca Najświętszego kapłani wnoszą Arkę Przymierza. Obłok wypełnia dom, uniemożliwiając im dalszą służbę (1 Krl 8,6-11). Relacja Kronik opisuje też ogień z nieba pochłaniający ofiary po modlitwie Salomona (2 Krn 7,1-3). Sam król, stojąc przed zgromadzeniem, wyjaśnia jednak, że nawet ukończony dom nie może pomieścić Boga.
Czyż naprawdę jednak Bóg zamieszka na ziemi? Oto niebiosa i niebiosa niebios nie mogą cię ogarnąć, a cóż dopiero ten dom, który zbudowałem? Zważ na modlitwę swego sługi i na jego prośbę, Panie, mój Boże, wysłuchaj wołania i modlitwy, które twój sługa zanosi dziś do ciebie; Aby twoje oczy były otwarte nad tym domem w nocy i we dnie, nad tym miejscem, o którym powiedziałeś: Tam będzie moje imię; abyś wysłuchał modlitwy, którą w tym miejscu zanosi twój sługa. Wysłuchaj prośby swego sługi i swego ludu Izraela, gdy będą się modlić w tym miejscu. Wysłuchaj z miejsca swojego zamieszkania – z nieba, a gdy wysłuchasz, przebacz.
1 Krl 8,27-30 (UBG)
Modlitwa poświęcenia obejmuje prośby o wysłuchanie, przebaczenie i pomoc w nieszczęściach. Salomon pamięta również o cudzoziemcu, który przybędzie ze względu na imię Jahwe (1 Krl 8,41-43). Świątynia ma być miejscem zwracania się do Boga, a jej znaczenie wynika z przymierza i modlitwy. Architektoniczne tło opisu, wraz z granicami porównań, omawia tekst o świątyni Salomona i sanktuarium w Ain Dara.
Bogactwo, handel i królowa Saby
Dwór utrzymuje rozbudowaną administrację: dwunastu namiestników kolejno dostarcza żywność królowi i jego otoczeniu (1 Krl 4,7). Biblia opisuje dobrobyt mieszkańców, ale pokazuje też skalę potrzeb pałacu. Program budowlany obejmuje miasta, magazyny i ośrodki związane z rydwanami. W 1 Krl 9,15 wymieniono między innymi Chasor, Megiddo i Gezer.
Salomon buduje okręty w Esjon-Geber koło Elat, a żeglarze Hirama współpracują z jego ludźmi przy wyprawie do Ofiru po złoto (1 Krl 9,26-28). Relacja o handlu mówi także o srebrze, kości słoniowej i innych dobrach sprowadzanych drogą morską. Nie daje jednak podstaw do wyrysowania pewnej trasy wszystkich wypraw ani do jednoznacznego wskazania Ofiru na współczesnej mapie.
Sława króla sprowadza do Jerozolimy władczynię Saby. Przybywa z orszakiem i darami, by sprawdzić Salomona zagadkami. Zdumiewają ją odpowiedzi, organizacja dworu i jego dostatek. Błogosławi Boga, który ustanowił go królem dla sprawowania sądu i sprawiedliwości, po czym wraca do swojego kraju (1 Krl 10,1-13). Biblia nie podaje jej imienia ani nie opisuje związku miłosnego z Salomonem. Przekaz biblijny i późniejsze tradycje rozdziela osobny artykuł o królowej Saby i Salomonie.
Bogactwo obejmuje również rydwany i konie sprowadzane z Egiptu (1 Krl 10,26-29). Różnice między liczbami w Księgach Królewskich i Kronik wymagają osobnego porównania; omawia je wpis ile koni miał Salomon. W biografii istotny jest sam kierunek polityki króla: koncentracja majątku i siły wojskowej prowadzi do pytań o zgodność jego działań z Prawem.
Upadek: żony i bałwochwalstwo
Prawo dotyczące króla Izraela stawia ograniczenia, które szczególnie wyraźnie wybrzmiewają przy lekturze dziejów Salomona. Dotyczą one koni, żon oraz nadmiernego gromadzenia srebra i złota.
Tylko niech nie pomnaża sobie koni ani nie prowadzi ludu do Egiptu, aby nabyć wiele koni, ponieważ Pan wam powiedział: Nie wracajcie tą drogą nigdy więcej. Nie będzie też pomnażał sobie żon, aby jego serce się nie odwróciło; niech nie nabywa zbyt wiele srebra i złota.
Pwt 17,16-17 (UBG)
Według 1 Krl 11,3 Salomon miał siedemset żon określonych jako księżniczki i trzysta nałożnic. Księga nie zatrzymuje się jednak na liczbie. Opisuje przywiązanie władcy do kobiet związanych z kultem innych bogów oraz jego własne odstępstwo. Wcześniejsza mądrość i wzniesienie świątyni nie zwalniają go z odpowiedzialności za późniejsze wybory.
Gdy bowiem Salomon się zestarzał, jego żony skłoniły jego serce ku innym bogom. Jego serce nie było więc doskonałe wobec Pana, jego Boga, jak serce Dawida, jego ojca. Salomon bowiem poszedł za Asztartą, boginią Sydończyków, i za Milkomem, obrzydliwością Ammonitów. Salomon więc czynił to, co złe w oczach Pana, i nie chodził całkowicie za Panem jak Dawid, jego ojciec.
1 Krl 11,4-6 (UBG)
Salomon urządza miejsca kultu Kemosza i Molocha oraz umożliwia żonom składanie ofiar ich bogom (1 Krl 11,7-8). Narrator przypomina, że Jahwe ukazał mu się dwukrotnie i zakazał chodzenia za innymi bogami. Zapowiedź odebrania królestwa wynika z naruszenia przymierza; ze względu na Dawida jej wykonanie zostaje odłożone do czasów syna Salomona (1 Krl 11,9-13).
W opowieści pojawiają się przeciwnicy: Hadad z Edomu i Rezon z Damaszku. Wewnątrz państwa wyrasta Jeroboam, syn Nebata, wcześniej sługa króla. Prorok Achiasz zapowiada mu władzę nad dziesięcioma pokoleniami. Salomon usiłuje go zabić, a Jeroboam ucieka do Egiptu (1 Krl 11,26-40). Jest to Jeroboam I, którego przedstawia również omówienie imienia Jeroboam, a nie późniejszy Jeroboam II.
Po czterdziestu latach panowania Salomon umiera i zostaje pogrzebany w mieście Dawida (1 Krl 11,42-43). Za Roboama niezadowolenie z ciężkiej służby narzuconej przez ojca przeradza się w rozłam. Nowy król odmawia ulżenia ludowi i zapowiada dalsze obciążenia (1 Krl 12,1-16). Podział ma więc w narracji zarówno wymiar religijny, związany z odstępstwem Salomona, jak i konkretny przebieg polityczny.
Księgi przypisywane Salomonowi
Związek Salomona z literaturą mądrościową ma oparcie w samym Piśmie. Nie oznacza jednak, że wszystkie związane z nim księgi powstały w całości za jego życia i w obecnym układzie. Nagłówek, wypowiedź narratora i późniejsza tradycja autorstwa to różne rodzaje informacji.
- Księga Przysłów: Prz 1,1 i 10,1 wiążą przysłowia z Salomonem. Prz 25,1 informuje, że kolejny zbiór jego przysłów przepisali ludzie Ezechiasza. Księga zawiera również słowa Agura i Lemuela (Prz 30,1; 31,1). Sam tekst wskazuje zatem na udział więcej niż jednego autora oraz późniejsze przekazywanie materiału.
- Księga Kaznodziei, czyli Koheleta: mówiący przedstawia się jako syn Dawida, król w Jerozolimie i król nad Izraelem (Koh 1,1.12). To podstawa tradycyjnego utożsamienia go z Salomonem, choć imię Salomona nie pada w tych deklaracjach. Autorstwo i czas ostatecznego opracowania księgi pozostają przedmiotem dyskusji.
- Pieśń nad Pieśniami: określenie Pieśń Salomona odnosi się do tej samej księgi. Jej pierwszy werset łączy utwór z Salomonem (Pnp 1,1), a tradycja przypisuje mu autorstwo. Nagłówek nie daje jednak szczegółowej historii powstania zbioru ani podstaw do odtworzenia konkretnego małżeństwa króla.
- Psalmy 72 i 127: ich nagłówki wiążą je z Salomonem; UBG przedstawia oba jako utwory dla niego. Trzeba więc zachować rozróżnienie między dedykacją a przypisaniem autorstwa. Psalm 72 zawiera modlitwę o sprawiedliwe królowanie, a Psalm 127 mówi o zależności ludzkiego trudu od Boga.
Mądrość Salomona, nazywana też Księgą Mądrości, jest natomiast apokryfem (w kanonie katolickim i prawosławnym — księgą deuterokanoniczną) i nie należy do 66 ksiąg Pisma. Jej tytułu nie należy utożsamiać ani z Księgą Przysłów, ani z biblijną relacją o darze mądrości udzielonym królowi.
Salomon w Nowym Testamencie
Jeszua (Jezus) przywołuje Salomona jako powszechnie zrozumiały przykład królewskiego przepychu. W nauczaniu o zaufaniu Bogu zestawia jego ubiór z liliami polnymi: nawet chwała takiego władcy nie dorównuje ich pięknu (Mt 6,28-30). Porównanie zachęca słuchaczy do polegania na trosce Ojca, zamiast mierzyć bezpieczeństwo wielkością posiadanego majątku.
W innym miejscu Jeszua przypomina podróż królowej Saby, która przyszła słuchać mądrości Salomona. Jej gotowość do słuchania staje się wyrzutem wobec pokolenia odrzucającego większy autorytet stojący przed nim.
Królowa z Południa stanie na sądzie z tym pokoleniem i potępi je, bo przybyła z krańców ziemi, aby słuchać mądrości Salomona, a oto tu ktoś więcej niż Salomon.
Mt 12,42 (UBG)
Imię króla zachowuje się również w nazwie portyku, czyli przedsionka Salomona, gdzie według J 10,23 przechadza się Jeszua. Sama nazwa miejsca nie rozstrzyga, kiedy powstała budowla oglądana wówczas przez jego uczniów. W mowie Szczepana pojawia się natomiast krótkie przypomnienie, że Salomon zbudował Bogu dom, po którym następuje zastrzeżenie: Najwyższy nie jest ograniczony do świątyń wykonanych ludzkimi rękami (Dz 7,47-50). Ta myśl odpowiada zastrzeżeniu zawartemu już w modlitwie poświęcenia.
Archeologia a Salomon
Archeologiczne znalezisko i jego przypisanie konkretnemu królowi wymagają osobnej oceny. Wpis o bramach w Hazor, Megiddo i Gezer pokazuje, dlaczego podobne plany budowli zestawiono z 1 Krl 9,15. Omawia też spór o datowanie części zabudowy na X lub IX wiek p.n.e. Sam kształt sześciokomorowej bramy nie jest podpisem Salomona. Dyskusja o epoce Salomona dotyczy chronologii warstw i skali ówczesnej organizacji państwowej.
Porównanie ze świątynią w Ain Dara, przywołane wyżej, pomaga zobaczyć regionalne analogie architektoniczne. Nie oznacza odnalezienia świątyni jerozolimskiej. Jeszcze innego rodzaju ostrożności wymaga Tell el-Kheleifeh, łączone dawniej z Esjon-Geber: artykuł opisuje odrzucenie interpretacji budynku jako huty Salomona oraz późniejsze datowanie głównych pozostałości. Identyfikacja portu pozostaje niepewna.
Nazwa Sadzawki Salomona również nie wystarcza do przypisania zbiorników królowi. Omówiony w serwisie system wodny rozwijał się w późniejszych epokach, a jego nazwa odwołuje się do tradycji. Z kolei abecedariusz z Tel Zajit jest świadectwem znajomości pisma alfabetycznego. Nie wymienia Salomona i sam nie dowodzi istnienia rozbudowanej administracji pod jego rządami. Każdy z tych zabytków dostarcza informacji o określonym miejscu lub umiejętności; zakres wniosku powinien odpowiadać zakresowi danych.
Czego nie wiemy
Biblia nie podaje daty urodzenia Salomona ani jego wieku w chwili objęcia tronu i śmierci. Czterdzieści lat rządów nie pozwala obliczyć długości życia. Nie znamy też pełnej chronologii jego małżeństw, szczegółowego przebiegu wszystkich wypraw handlowych ani losów większości przypisywanych mu pieśni i przysłów.
Nie mamy również jednoznacznej relacji o końcowym nawróceniu króla. Odczytywanie Koheleta jako osobistego wyznania Salomona po upadku należy do tradycyjnych interpretacji; nie zastępuje brakującej sceny w Księgach Królewskich. Zakończenie Koheleta wzywa do bojaźni Boga i przestrzegania przykazań (Koh 12,13-14), lecz samo w sobie nie datuje przemiany konkretnego człowieka. Biografia pozostawia obok siebie dar mądrości, dokonania władcy i wyraźne świadectwo jego niewierności.
Czytaj dalej
- 1 Księga Królewska — kontekst opowieści o sukcesji, panowaniu Salomona i rozpadzie królestwa.
- 2 Księga Kronik — druga biblijna relacja o jego rządach, ze szczególnym naciskiem na świątynię i jej poświęcenie.
