List do Efezjan — streszczenie, tematy i przesłanie

List do Efezjan to sześciorozdziałowy list apostoła Pawła, napisany z więzienia do wierzących z pogan w Efezie i najpewniej także w innych zborach Azji Mniejszej. W jednym zdaniu: Bóg w Mesjaszu Jeszui (Jezusie) zbawia z łaski Żydów i pogan i łączy ich w jedno ciało, więc ci, którzy do tego ciała należą, mają żyć w jedności, czystości i miłości, a w walce ze złem stać w Bożej zbroi. Pierwsze trzy rozdziały mówią, kim wierzący są, trzy następne — jak mają żyć.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Paweł, więzień Mesjasza, zaczyna od uwielbienia Boga, który przed założeniem świata wybrał swój lud, odkupił go krwią Jeszui i zapieczętował Duchem, a potem modli się, by adresaci poznali moc, która wskrzesiła Mesjasza i posadziła Go po swojej prawicy.
2. Przypomina poganom, że byli martwi w grzechach i obcy wobec społeczności Izraela, a teraz, zbawieni łaską przez wiarę, zostali przybliżeni krwią Mesjasza i razem z Żydami tworzą jeden lud i jedną świątynię Boga.
3. Ten zamysł, przez wieki ukryty, a jemu objawiony, Paweł głosi poganom z więzienia i zamyka pierwszą część modlitwą o to, by poznali miłość Mesjasza, która przewyższa wszelkie poznanie.
4. W drugiej części wzywa do jedności jednego ciała, opisuje dary, które Mesjasz dał zgromadzeniu, i każe zrzucić starego człowieka: kłamstwo, kradzież, gniew, nierząd i pijaństwo zastąpić prawdą, uczciwą pracą, przebaczeniem i życiem w światłości.
5. Te same zasady przenosi do domu (żony i mężowie, dzieci i rodzice, słudzy i panowie), potem wzywa do przywdziania pełnej zbroi Bożej i wytrwałej modlitwy, a list kończy zapowiedzią przybycia Tychika i błogosławieństwem.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

List nie opowiada historii, więc streszczenie to przebieg myśli. Łącznikiem obu połówek jest Ef 4,1, gdzie Paweł prosi, „abyście postępowali w sposób godny powołania”.

Bogactwo powołania — rozdziały 1–3

Rozdział 1 — Po krótkim pozdrowieniu Paweł wygłasza długie uwielbienie (w grece Ef 1,3-14 to jedno zdanie), w którym wylicza, co Ojciec dał w Mesjaszu: wybranie przed założeniem świata, usynowienie, odkupienie przez krew i przebaczenie grzechów, a na koniec pieczęć obiecanego Ducha jako zadatek dziedzictwa. Potem modli się o Ducha mądrości i objawienia, by adresaci zrozumieli moc, która wskrzesiła Mesjasza, posadziła Go ponad wszelką władzą i dała Go kościołowi jako głowę.

Rozdział 2 — Najpierw obraz przedtem: umarli w upadkach i grzechach, posłuszni władcy, który rządzi w powietrzu, z natury dzieci gniewu. Potem zwrot „Lecz Bóg” (Ef 2,4) i zbawienie z łaski przez wiarę, ku dobrym uczynkom. Druga połowa rozdziału mówi wprost do pogan: byli obcy wobec Izraela i jego przymierzy, a Mesjasz zburzył mur wrogości, więc są teraz współobywatelami świętych i razem z Żydami rosną w świątynię, w której Bóg mieszka przez Ducha.

Rozdział 3 — Paweł, uwięziony z powodu swojej pracy wśród pogan, wyjaśnia, co zostało mu objawione: że „poganie są współdziedzicami i członkami tego samego ciała”. Nazywa siebie najmniejszym ze wszystkich świętych, a rozdział kończy modlitwą na kolanach przed Ojcem i krótkim uwielbieniem (Ef 3,20-21), które domyka całą pierwszą część listu.

Postępowanie godne powołania — rozdziały 4–5

Rozdział 4 — Wezwanie do jedności opiera się na siedmiu razy powtórzonym jeden, jedna, jedno: ciało, Duch, nadzieja, Pan, wiara, chrzest, Bóg i Ojciec. Mesjasz daje zgromadzeniu apostołów, proroków, ewangelistów, pasterzy i nauczycieli, żeby wierzący dorośli. Potem przychodzą konkrety nowego życia: mówić prawdę, gniewać się bez grzechu, przestać kraść i pracować, pilnować słów, nie zasmucać Ducha, przebaczać.

Rozdział 5 — Wierzący mają naśladować Boga i kochać tak, jak Mesjasz, który oddał siebie w ofierze. Nierząd, nieczystość i chciwość (nazwana bałwochwalstwem) nie mają wśród nich miejsca; dawniej byli ciemnością, teraz są światłością. Zamiast upijania się winem — napełnienie Duchem, psalmy i dziękczynienie. Od Ef 5,21 zaczyna się nauka o domu: wzajemne poddanie, żony wobec mężów, a mężowie zobowiązani do miłości na wzór Mesjasza, który wydał siebie za kościół; na końcu pada cytat z Rdz 2,24.

Dom, walka i pożegnanie — rozdział 6

Rozdział 6 — Dzieci słyszą piąte przykazanie z jego obietnicą, ojcowie zakaz rozdrażniania dzieci, słudzy wezwanie do uczciwej służby, a panowie przypomnienie, że sami mają Pana w niebie. Potem Paweł opisuje pełną zbroję Bożą (pas prawdy, pancerz sprawiedliwości, obuwie gotowości ewangelii pokoju, tarczę wiary, hełm zbawienia i miecz Ducha, czyli słowo Boże), prosi o modlitwę za siebie, więźnia „w łańcuchach”, i zapowiada, że wiadomości o nim przyniesie Tychik.

Autor, adresaci i okoliczności

Nadawca przedstawia się w pierwszym zdaniu: „Paweł, apostoł Jezusa Chrystusa z woli Boga” (Ef 1,1). Dwa razy nazywa siebie więźniem (Ef 3,1; Ef 4,1), a pod koniec mówi, że sprawuje poselstwo w łańcuchach (Ef 6,20). Zob. biografię: Paweł z Tarsu, apostoł narodów.

Adresaci to w większości ludzie pochodzący z pogan: Paweł mówi do nich „wy, niegdyś poganie w ciele” (Ef 2,11). Tradycyjny adres prowadzi do Efezu, portowego, głównego miasta rzymskiej prowincji Azji, słynącej ze świątyni Artemidy. Dzieje Apostolskie opisują pobyt Pawła w tym mieście dość szczegółowo: krótki postój i rozmowy w synagodze (Dz 18,19), potem trzy miesiące nauczania w synagodze i dwa lata codziennych rozmów w szkole Tyrannosa (Dz 19,8-10; zob. agora i szkoła Tyrannosa). Spalono wtedy księgi magiczne warte pięćdziesiąt tysięcy srebrników (Dz 19,19), a złotnik Demetriusz wywołał rozruchy, w czasie których tłum w teatrze wołał „Wielka jest Diana Efeska” (Dz 19,34). Paweł sam mówi potem starszym tego zboru, że nauczał ich „przez trzy lata we dnie i w nocy” (Dz 20,31).

W liście pada z imienia tylko jedna osoba oprócz Pawła i Jeszui: Tychik, „miły brat i wierny sługa w Panu” (Ef 6,21), pochodzący z Azji (Dz 20,4). Zdanie o Tychiku niemal słowo w słowo powtarza się w Liście do Kolosan (Kol 4,7-8), co pokazuje, że oba listy wyruszyły w tę samą drogę. Później Paweł znów pisze: „Tychika zaś posłałem do Efezu” (2 Tm 4,12).

List nie odpowiada na żaden konkretny spór, jak listy do Koryntian czy Galacjan. Nie ma w nim osobistych pozdrowień, choć Paweł znał w Efezie wielu ludzi, a kilka zdań brzmi tak, jakby autor znał adresatów tylko ze słyszenia: „gdy usłyszałem o waszej wierze” (Ef 1,15), „Jeśli tylko słyszeliście o udzieleniu łaski Boga” (Ef 3,2). Do tego dochodzi fakt tekstowy: słów „w Efezie” z Ef 1,1 nie ma w najstarszych rękopisach, w papirusie P46 (około 200 roku) i w pierwotnym tekście kodeksów Synajskiego i Watykańskiego (IV wiek). Dlatego wielu badaczy uważa, że był to list okólny do kilku zborów Azji, a Efez był tylko jednym z adresów. Tertulian relacjonuje, że Marcjon w II wieku znał ten list pod nazwą listu do Laodycejczyków; Paweł w Kol 4,16 wspomina list „z Laodycei”. Czy chodzi o ten sam tekst, nie wiadomo.

Autor i czas powstania — co pewne, a co sporne

Co mówi sam tekst. List podaje Pawła jako autora i więźnia. Nie mówi, gdzie był więziony.

Co mówi tradycja. W II wieku list był już znany i cytowany jako Pawłowy, a Marcjon włączył go do swojego zbioru listów apostoła. Tradycja umieszcza jego powstanie w Rzymie, w czasie dwuletniego aresztu domowego (Dz 28,30), czyli około 60–62 roku. Na końcu Ef 6,24 w UBG stoi dopisek, że list „został napisany z Rzymu przez Tychika”. To notka późniejszych kopistów, znana z części rękopisów, a nie słowa samego Pawła.

Co jest sporne. Część badaczy uważa, że więzienie mogło być w Cezarei (Dz 24,27), co przesuwałoby datę na koniec lat 50. Wielu krytycznych biblistów przypisuje list uczniowi Pawła z lat 80–90, wskazując na długie zdania, inne słownictwo, zależność od Listu do Kolosan i bezosobowy ton. Druga strona odpowiada, że Paweł korzystał z pisarzy, a list okólny z natury jest mniej osobisty. Serwis przyjmuje świadectwo samego listu, ale nie udaje, że sporu nie ma. Ef razem z Listem do Filipian, Listem do Kolosan i Listem do Filemona nazywa się zwykle listami więziennymi — to określenie badaczy, nie Pisma.

Struktura księgi

Przesłanie i główne tematy

Jeden zamysł Boga. Kluczem jest Ef 1,10: Bóg postanowił, „aby w zarządzeniu pełni czasów wszystko zebrał w jedno w Chrystusie”. Paweł nazywa ten plan słowem mysterion — nie zagadką, ale zamysłem długo ukrytym, a teraz ujawnionym (zob. znaczenie słowa mysterion). Autorem planu jest Ojciec, którego Paweł nazywa „Bóg naszego Pana Jezusa Chrystusa, Ojciec chwały” (Ef 1,17); wyznanie jedności kończy się słowami „Jeden Bóg i Ojciec wszystkich” (Ef 4,6). Mesjasz jest wykonawcą planu i głową, której wszystko zostaje poddane.

Łaska, która prowadzi do uczynków. Zbawienie jest darem, a nie zapłatą: „łaską jesteście zbawieni” (Ef 2,5). To samo zdanie w pełnej wersji (Ef 2,8-10) kończy się jednak uczynkami, które Bóg przygotował wcześniej. List nie zna łaski, która zwalnia z posłuszeństwa; zob. łaska i Prawo.

Jeden lud z Żydów i pogan. Poganie nie tworzą nowego ludu obok Izraela ani zamiast niego. Byli „obcy względem społeczności Izraela i obcy przymierzom obietnicy” (Ef 2,12), a teraz są włączeni do tej wspólnoty jako współobywatele. Greckie ethnē, oddawane jako poganie, znaczy po prostu narody (zob. ethnos w Biblii).

Zgromadzenie jako ciało, świątynia i oblubienica. Te trzy obrazy przeplatają się przez cały list: ciało z Mesjaszem jako głową (Ef 1,22-23; 4,15-16), świątynia budowana z ludzi (Ef 2,20-22) i oblubienica, którą Mesjasz oczyszcza (Ef 5,25-27). Słowo przekładane jako kościół, czyli ekklesia, to w Septuagincie odpowiednik hebrajskiego kahal, zgromadzenia Izraela (zob. kahal i ekklesia).

Duch Boży w życiu wierzących. Duch jest w liście obecnością i mocą samego Jahwe (PAN): pieczęcią i zadatkiem dziedzictwa (Ef 1,13-14; zob. zapieczętowanie Duchem), drogą dostępu do Ojca (Ef 2,18), sposobem, w jaki Bóg mieszka w swojej świątyni (Ef 2,22) i umacnia wewnętrznego człowieka (Ef 3,16). Można Go zasmucić (Ef 4,30; zob. zasmucanie i gaszenie Ducha), a wierzący mają być Nim napełnieni (Ef 5,18).

Walka duchowa. Przeciwnikiem nie są ludzie: „Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału” (Ef 6,12). Obroną jest Boża zbroja i modlitwa, a jedyną bronią zaczepną słowo Boże (zob. zbroja Boża z Efezjan 6).

Najważniejsze wersety

Łaską bowiem jesteście zbawieni przez wiarę, i to nie jest z was, jest to dar Boga. Nie z uczynków, aby nikt się nie chlubił. Jesteśmy bowiem jego dziełem, stworzeni w Chrystusie Jezusie do dobrych uczynków, które Bóg wcześniej przygotował, abyśmy w nich postępowali.

Ef 2,8-10 (UBG)

Zbawienie nie jest zasługą, ale jego celem są dobre uczynki. Szczegółowe omówienie znajdziesz w studium wersetu Ef 2,8.

Byliście w tamtym czasie bez Chrystusa, obcy względem społeczności Izraela i obcy przymierzom obietnicy, niemający nadziei i bez Boga na świecie. Lecz teraz w Chrystusie Jezusie wy, którzy niegdyś byliście daleko, staliście się bliscy przez krew Chrystusa.

Ef 2,12-13 (UBG)

Poganie nie byli bez religii — mieli wielu bogów. Byli jednak bez Mesjasza, bez udziału w przymierzach z Izraelem i dlatego „bez Boga na świecie”. Krew Mesjasza przybliża ich do tej samej społeczności.

Jedno jest ciało i jeden Duch, jak też zostaliście powołani w jednej nadziei waszego powołania. Jeden Pan, jedna wiara, jeden chrzest; Jeden Bóg i Ojciec wszystkich, który jest ponad wszystkimi, przez wszystkich i w was wszystkich.

Ef 4,4-6 (UBG)

Siedem razy jeden jako podstawa zgody w zborze. Jedność nie jest tu kwestią organizacji, lecz wspólnego Boga, wspólnej nadziei i jednego chrztu.

Mężowie, miłujcie swoje żony, jak i Chrystus umiłował kościół i wydał za niego samego siebie;

Ef 5,25 (UBG)

Zdanie, które w ówczesnych zasadach domowych było nowe: od męża wymaga się miłości mierzonej ofiarą Mesjasza, a nie tylko zarządzania domem.

W końcu, moi bracia, umacniajcie się w Panu i w potędze jego mocy. Przywdziejcie pełną zbroję Bożą, abyście mogli się ostać wobec zasadzek diabła. Nie toczymy bowiem walki przeciw krwi i ciału, ale przeciw zwierzchnościom, przeciw władzom, przeciw rządcom ciemności tego świata, przeciw duchowemu złu na wyżynach niebieskich.

Ef 6,10-12 (UBG)

Wstęp do opisu zbroi: walka toczy się z duchowym złem, nie z ludźmi.

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Czytany w hebrajskim kontekście Pisma, Ef 2 jest jednym z najważniejszych tekstów Nowego Testamentu. Paweł nie mówi poganom, że Izrael został odsunięty, a ich wybrano na jego miejsce. Mówi, że byli z daleka, a teraz zostali przybliżeni i są „współobywatelami z świętymi i domownikami Boga” (Ef 2,19). To ten sam obraz, co w przypowieści o gałęziach wszczepionych w szlachetną oliwkę (zob. drzewo oliwne z Rzymian 11).

Największy spór budzi Ef 2,14-15: Mesjasz „zburzył stojący pośrodku mur, który był przegrodą”, znosząc „prawo przykazań wyrażone w przepisach”. Wiele tradycji kościelnych czyta to jako zniesienie Tory. Tekst każe jednak zwrócić uwagę na trzy rzeczy.

• Słowo przepisy. Po grecku to dogmata. W innych miejscach Nowego Testamentu to słowo oznacza dekrety i postanowienia: dekret cesarza Augusta o spisie (Łk 2,1), postanowienia apostołów i starszych (Dz 16,4), dekrety cesarskie (Dz 17,7). Nigdzie indziej nie jest nazwą Tory. Co dokładnie Paweł ma na myśli, pozostaje przedmiotem sporu: jedni widzą tu przepisy oddzielające Żydów od pogan, inni cały system Prawa w tej funkcji.
• Mur. W świątyni jerozolimskiej stała kamienna balustrada z tablicami, które pod karą śmierci zakazywały cudzoziemcom wejścia na wewnętrzne dziedzińce (zob. napis ostrzegawczy ze świątyni). Czytelnicy z Efezu znali tę sprawę z bliska: Pawła aresztowano w świątyni, bo oskarżono go, że „Greków wprowadził do świątyni i splugawił to święte miejsce” (Dz 21,28), a chodziło o Trofima z Efezu (Dz 21,29). Kamienny mur stał jeszcze wtedy, gdy powstawał list, więc zburzenie dotyczy wrogości, którą ta bariera wyrażała, a nie kamieni.
• To samo pismo cytuje Prawo. W Ef 6,2-3 Paweł przytacza dzieciom w Azji piąte przykazanie i nazywa je „pierwsze przykazanie z obietnicą” (Wj 20,12; Pwt 5,16). Trudno pogodzić to z tezą, że kilka rozdziałów wcześniej ogłosił koniec przykazań. Jeszua mówił wprost, że nie przyszedł znieść Prawa ani Proroków (Mt 5,17). Szerzej: czy apostoł Paweł odrzucił Torę?

O szabacie, świętach i pokarmach list nie mówi wcale, więc teza, że Ef 2,15 znosi szabat, jest dopisana do tekstu (zob. czy szabat obowiązuje pogan, którzy uwierzyli).

Hebrajskie tło ma też zbroja z Ef 6. Pancerz sprawiedliwości i hełm zbawienia nosi u Izajasza sam Jahwe, który wychodzi, by bronić swego ludu:

Przyodział się bowiem w sprawiedliwość jak w pancerz i włożył hełm zbawienia na swą głowę. Przyoblekł się w odzienie pomsty jak w szatę i okrył się gorliwością jak płaszczem.

Iz 59,17 (UBG)

Pas prawdy przypomina Iz 11,5, gdzie sprawiedliwość i prawda są pasem wyrośli z pnia Jessego, a nogi gotowe do głoszenia ewangelii pokoju — Iz 52,7: „O jak piękne są na górach nogi tego, kto zwiastuje dobre wieści i ogłasza pokój”. Paweł mówi więc wierzącym, by przywdziali uzbrojenie samego Boga. Poszczególne elementy rzymski czytelnik znał jednocześnie z ekwipunku żołnierza, o czym piszemy w tekście ekwipunek legionisty a zbroja Boża.

W Ef 5,14 pada zdanie „Obudź się, który śpisz, i powstań z martwych” o nieznanym źródle (najbliżej są Iz 26,19 i Iz 60,1). Paweł stosuje do życia moralnego obraz, którym Pismo opisuje zmarłych: śmierć to sen, a zmartwychwstanie to przebudzenie (zob. co dzieje się po śmierci).

Zapowiedzi Mesjasza

Obraz Mesjasza w liście opiera się na kilku tekstach Tanachu:

• Ps 110,1 i Ps 8,6. Bóg wskrzesił Mesjasza „i posadził po swojej prawicy” (Ef 1,20), „I wszystko poddał pod jego stopy” (Ef 1,22). To połączenie psalmu o panu posadzonym po prawicy Boga i psalmu o człowieku, któremu Bóg poddał wszystko (zob. Psalm 110).
• Iz 28,16. Mesjasz jest „kamieniem węgielnym” świątyni z ludzi (Ef 2,20). Greckie słowo użyte przez Pawła, akrogoniaios, stoi w Septuagincie właśnie w Iz 28,16 (zob. kamień węgielny i kamień potknięcia).
• Iz 57,19. Prorok zapowiada: „Pokój, pokój dalekiemu i bliskiemu”. Paweł pisze, że Mesjasz przyszedł i „zwiastował pokój wam, którzy byliście daleko, i tym, którzy byli bliscy” (Ef 2,17), odnosząc dalekich do pogan.
• Ps 68,18. W Ef 4,8 Paweł cytuje psalm o zwycięskim wstąpieniu Boga na wysokość. Psalm w UBG mówi: „przyjąłeś dary dla ludzi”, Paweł zaś, że Mesjasz „dał ludziom dary”. Podobnie (Bóg daje dary) odczytuje ten werset aramejski targum do Psalmów. Paweł odnosi do Mesjasza tekst o pochodzie samego Jahwe.
• „Zstąpił do niższych regionów ziemi” (Ef 4,9). To zdanie bywa czytane jako zstąpienie do piekieł, ale taki odczyt pochodzi z późniejszego wyznania wiary, nie z tekstu. Najprostsze rozumienie to zejście na ziemię w ciele albo do grobu; list nie opisuje odwiedzin u dusz zmarłych, tylko kontrast: ten, który zszedł najniżej, został wywyższony ponad niebiosa.
• Rdz 2,24. Słowa o mężczyźnie, który opuszcza ojca i matkę, Paweł odnosi do Mesjasza i Jego zgromadzenia: „Tajemnica to wielka, lecz ja mówię w odniesieniu do Chrystusa i kościoła” (Ef 5,32).

Dla ucznia: motywy i pytania

• W Mesjaszu, w nim — formuła powtarzana w pierwszym rozdziale niemal w każdym zdaniu: wszystko, co Bóg daje, daje w Nim.
• Miejsca niebiańskie (Ef 1,3; 1,20; 2,6; 3,10) — tam jest błogosławieństwo i tron Mesjasza, ale tam też działają wrogie moce; w Ef 6,12 UBG oddaje to samo wyrażenie jako „na wyżynach niebieskich”.
• Niegdyś i teraz — dwa porządki życia, zestawione w Ef 2,1-13 i Ef 5,8.
• Postępowanie — grecki czasownik „chodzić” (peripateō) przewija się od Ef 2,2 po Ef 5,15, jak hebrajskie halach (iść), od którego pochodzi słowo halacha — droga, którą się idzie.
• Zmiana szat (Ef 4,22-24; 6,11), światło i ciemność (Ef 5,8-14) oraz trzy modlitwy Pawła (Ef 1,15-23; 3,14-21; 6,18-20).

Czy Ef 2,15 znosi Prawo Boże?

Zniesiona zostaje nieprzyjaźń i to, co oddzielało pogan od Izraela (Ef 2,14-16), a ten sam list przytacza piąte przykazanie jako obowiązujące (Ef 6,2-3). Odczyt Tora przestała obowiązywać nie wynika z tekstu i kłóci się z Mt 5,17.

Skoro zbawienie jest „nie z uczynków”, po co uczynki?

Paweł odpowiada w następnym zdaniu: wierzący są Bożym dziełem, stworzonym „do dobrych uczynków, które Bóg wcześniej przygotował” (Ef 2,10). Uczynki nie kupują zbawienia, ale są jego celem.

Jak czytać Ef 5,21-33 o żonach i mężach?

Fragment otwiera zdanie o wzajemnym poddaniu: „Będąc poddani sobie nawzajem w bojaźni Boga” (Ef 5,21). Żony mają być poddane mężom „jak Panu” (Ef 5,22), a mężowie kochać żony jak Mesjasz, który oddał za zgromadzenie samego siebie (Ef 5,25), i jak własne ciało (Ef 5,28). Spór o to, co znaczy głowa (Ef 5,23), trwa, ale obie strony dostają obowiązki, a miarą dla męża jest ofiara, nie władza. Szerzej: co Biblia mówi o małżeństwie.

Czym jest zbroja Boża z Ef 6,10-20?

To sześć elementów: pas prawdy, pancerz sprawiedliwości, obuwie gotowości ewangelii pokoju, tarcza wiary, hełm zbawienia i „miecz Ducha, którym jest słowo Boże” (Ef 6,14-17), a do tego modlitwa „w każdym czasie w Duchu” (Ef 6,18). Słownictwo pochodzi z Izajasza (Iz 59,17; Iz 11,5; Iz 52,7), obraz z wyposażenia żołnierza. Walka toczy się ze złem duchowym, nie z ludźmi (Ef 6,12).

Czytaj dalej

• List do Efezjan 1 w przekładzie interlinearnym
• Porównanie przekładów Efezjan 1
• List do Filemona — list, który wyruszył razem z Tychikiem i Onezymem
• List do Filipian — drugi z listów pisanych w więzieniu
• Dzieje Apostolskie — historia założenia zboru w Efezie (Dz 19–20)
• List do Rzymian — Żydzi i poganie w Bożym planie, szerzej
• List do Galacjan — łaska, wiara i Prawo w sporze z nauczycielami obrzezania