List do Galacjan — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

List do Galacjan to krótki, sześciorozdziałowy list apostoła Pawła do zborów w rzymskiej prowincji Galacja, napisany w ostrym sporze o to, na jakiej podstawie poganin staje się częścią ludu Bożego. W jednym zdaniu: człowiek zostaje usprawiedliwiony przez wiarę w Jeszuę (Jezusa), a nie przez obrzezanie i uczynki Prawa, a wolność, którą daje Mesjasz, ma się wyrażać w miłości wypełniającej Prawo. Poniżej streszczenie całej księgi, rozdział po rozdziale, oraz jej autor, okoliczności i przesłanie.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Paweł, zdumiony, że Galaci tak szybko dają się odwieść „do innej ewangelii”, broni orędzia, które otrzymał nie od ludzi, lecz przez objawienie, i opowiada, jak z prześladowcy zboru stał się jego głosicielem.
2. Przypomina, że apostołowie w Jerozolimie nie zmusili do obrzezania jego greckiego towarzysza Tytusa, a w Antiochii publicznie zganił Piotra, który przestał jadać z wierzącymi z pogan.
3. Na przykładzie Abrahama wykazuje, że Bóg usprawiedliwia z wiary, że Mesjasz odkupił wierzących z przekleństwa, a Prawo, dane 430 lat po obietnicy, nie może jej unieważnić.
4. Wierzący z pogan są synami i dziedzicami, a nie niewolnikami; alegoria Hagar i Sary ma im pokazać, że powrót do dawnej niewoli byłby cofnięciem się.
5. Na koniec Paweł wzywa, by trwać w wolności, nie obrzezywać się dla usprawiedliwienia, żyć według Ducha, nosić wzajemnie brzemiona i chlubić się tylko krzyżem Mesjasza.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Obrona ewangelii i apostolstwa Pawła — rozdziały 1–2

Rozdział 1 — Paweł pomija zwykłe podziękowanie za adresatów i od razu ostrzega: kto głosi inną ewangelię, nawet anioł z nieba, „niech będzie przeklęty”. Następnie opowiada swoją drogę: gorliwość w judaizmie i prześladowanie zboru, powołanie, pobyt w Arabii i Damaszku, piętnaście dni u Piotra w Jerozolimie po trzech latach i pracę w Syrii oraz Cylicji.

Rozdział 2 — Po czternastu latach Paweł idzie z Barnabą i Tytusem do Jerozolimy, gdzie Jakub, Kefas i Jan uznają jego posłanie do pogan i podają mu prawicę. Potem w Antiochii sprzeciwia się Piotrowi, który pod wpływem ludzi „od Jakuba” odsunął się od wspólnego stołu z poganami, i formułuje zasadę: człowiek jest usprawiedliwiony przez wiarę w Mesjasza, nie z uczynków prawa.

Wiara, obietnica i synostwo — rozdziały 3–4

Rozdział 3 — „O głupi Galaci!”: Paweł pyta, czy otrzymali Ducha przez uczynki prawa, czy przez słuchanie wiary, i wskazuje na Abrahama, któremu wiara została poczytana za sprawiedliwość. Mesjasz wykupił wierzących z przekleństwa, obietnica dana Abrahamowi i jego potomkowi wyprzedza Prawo, a Prawo było pedagogiem do Mesjasza; w Nim nie ma już podziału na Żyda i Greka.

Rozdział 4 — Dziedzic, dopóki jest dzieckiem, żyje jak sługa; w pełni czasu Bóg posłał Syna, a do serc wierzących Ducha, który woła „Abba, Ojcze!”. Paweł martwi się, że Galaci zachowują „dni i miesiące, pory i lata”, wspomina, jak przyjęli go w chorobie, i kończy alegorią dwóch synów Abrahama: syna niewolnicy Hagar i syna wolnej Sary.

Wolność, która służy miłości — rozdziały 5–6

Rozdział 5 — Paweł wzywa, by nie wracać pod jarzmo: kto obrzezuje się, by w ten sposób zostać usprawiedliwionym, odcina się od Mesjasza, a liczy się wiara działająca przez miłość. Wolność nie jest pretekstem dla ciała, bo całe Prawo wypełnia się w miłości bliźniego; następuje lista uczynków ciała i dziewięciu przejawów owocu Ducha.

Rozdział 6 — Praktyczne wskazania: łagodnie podnosić tego, kto upadł, nosić wzajemnie brzemiona, dzielić się z nauczycielem i nie ustawać w czynieniu dobra, bo co człowiek sieje, to zbierze. W zakończeniu, pisanym własnoręcznie, Paweł demaskuje motywy zwolenników obrzezania i chlubi się tylko krzyżem Mesjasza oraz nowym stworzeniem.

Autor, adresaci i okoliczności

List otwiera się imieniem nadawcy: to Paweł z Tarsu, apostoł „nie od ludzi ani przez człowieka” (Ga 1,1), który pisze wraz z towarzyszącymi mu braćmi „do kościołów Galacji” (Ga 1,2). W greckich rękopisach tytuł brzmi Pros Galatas, czyli Do Galatów, ale sam tytuł nie należy do tekstu listu: dodali go kopiści. Autorstwo Pawła jest jednym z najlepiej ugruntowanych ustaleń w badaniach nad Nowym Testamentem: nawet komentatorzy, którzy odmawiają Pawłowi części listów, zaliczają Galacjan do pewnych.

Powód napisania listu Paweł podaje od razu. Do zborów przyszli „pewni ludzie, którzy was niepokoją i chcą wypaczyć ewangelię Chrystusa” (Ga 1,7). Z dalszego tekstu wynika, czego żądali: aby wierzący z pogan przyjęli obrzezanie (Ga 5,2; 6,12). Ten sam spór opisują Dzieje Apostolskie, gdzie przybysze z Judei nauczają: „Jeśli nie zostaniecie obrzezani według zwyczaju Mojżesza, nie możecie być zbawieni” (Dz 15,1). Paweł widzi w tym zmianę samej ewangelii, dlatego pisze ostro, z ironią, a miejscami z bólem („Moje dzieci, które znowu w bólach rodzę”, Ga 4,19).

Postacie wymienione w liście:

• Paweł: autor; o sobie mówi, że dawniej prześladował zbór, a ludzie w Judei słyszeli o nim tylko tyle: „ten, który kiedyś nas prześladował, teraz głosi wiarę, którą przedtem niszczył” (Ga 1,23). O jego dawnym imieniu pisze osobny artykuł Szaweł z Tarsu.
• Piotr (Kefas): gospodarz Pawła w Jerozolimie przez piętnaście dni (Ga 1,18), jeden z filarów zboru, a potem ten, któremu Paweł sprzeciwił się w twarz w Antiochii (Ga 2,11).
• Jakub, brat Pana: jedyny poza Piotrem apostoł, którego Paweł widział podczas pierwszej wizyty (Ga 1,19); ludzie „od Jakuba” stoją za wycofaniem się Piotra (Ga 2,12).
• Jan: trzeci z tych, których Paweł nazywa filarami zboru (Ga 2,9).
• Barnaba: towarzysz Pawła w drodze do Jerozolimy, który w Antiochii także dał się wciągnąć w obłudę (Ga 2,13).
• Tytus: Grek, którego w Jerozolimie nie zmuszono do obrzezania (Ga 2,3); Paweł podaje go jako dowód w sporze.
• Fałszywi bracia: nienazwani przeciwnicy, którzy „się wkradli, aby wyszpiegować naszą wolność” (Ga 2,4).
• Abraham, Sara, Hagar i Izaak: postacie z Księgi Rodzaju, na których Paweł buduje wywód z rozdziałów 3 i 4.

Czas i miejsce powstania — co pewne, a co sporne

Pewne jest niewiele. Paweł był już wcześniej w Galacji i tam założył zbory, bo pisze, że pierwszy raz głosił im ewangelię „w słabości ciała” (Ga 4,13). Nie wiemy, jaka to była choroba. Słowa skierowane do Galacjan: „wyłupilibyście sobie oczy i dali je mnie” (Ga 4,15) niektórzy czytają jako wskazówkę na chorobę oczu, ale to domysł, a nie informacja z tekstu.

Spór dotyczy tego, kim byli adresaci. Galacja to kraina w środkowej Anatolii, gdzie w III wieku przed Chr. osiedlili się Celtowie, a zarazem nazwa rzymskiej prowincji, która sięgała dalej na południe. Hipoteza północnogalacka zakłada, że list trafił do etnicznych Galatów na północy, do zborów założonych w czasie podróży, o których Dzieje mówią tylko ogólnie, że Paweł przeszedł „krainę galacką” (Dz 16,6; 18,23). Hipoteza południowogalacka łączy list ze zborami z pierwszej podróży misyjnej: w Antiochii Pizydyjskiej, Ikonium, Listrze i Derbe (Dz 13–14), które leżały w granicach prowincji.

Od tego wyboru zależy datowanie. Przy odczytaniu południowym list mógł powstać wcześnie, około 48–49 roku, jeszcze przed zgromadzeniem w Jerozolimie z piętnastego rozdziału Dziejów, i byłby wtedy najstarszym zachowanym listem Pawła. Przy odczytaniu północnym powstałby w połowie lat 50., zapewne w Efezie albo w Macedonii, w okresie pisania Listu do Rzymian, z którym dzieli wiele myśli. Z tym wiąże się drugie pytanie bez rozstrzygnięcia: czy wizyta z Ga 2,1-10 to ta sama, którą opisuje Dz 15, czy wcześniejsza, związana z pomocą dla ubogich w Judei (Dz 11,29-30). Obie daty są przybliżone.

W UBG, podobnie jak w dawnych wydaniach tekstu greckiego, na końcu listu stoi dopisek: „List do Galacjan został napisany z Rzymu”. Nie należy on do tego, co napisał Paweł; to późna uwaga kopistów, a Rzym jako miejsce powstania jest dziś przyjmowany rzadko, bo list nie wspomina o więzach, o których Paweł pisze w listach z niewoli.

Struktura księgi

Przesłanie i główne tematy

Jedna ewangelia. Paweł nie zna wersji ewangelia plus. Jeśli do wiary w Mesjasza dodać warunek, bez którego poganin nie może być zbawiony, to według Ga 2,21 „Chrystus umarł na próżno”. Stąd ostrość rozdziału 1, choć Paweł podkreśla zarazem, że jerozolimscy apostołowie niczego mu nie narzucili (Ga 2,6).

Usprawiedliwienie z wiary. Kluczowe zdanie pada w rozdziale 2: człowiek nie jest usprawiedliwiony z uczynków prawa, lecz przez wiarę (Ga 2,16). Greckie dikaioō znaczy tu uznać za sprawiedliwego, ogłosić wyrok, co szerzej opisuje artykuł o słowie dikaioo. Czym są uczynki prawa, o które toczy się spór, serwis omawia w tekście o tym, co Paweł rozumiał przez uczynki Prawa; podobny zwrot zna też qumrański list 4QMMT, co pokazuje, że Paweł używa terminu obecnego w ówczesnych sporach żydowskich.

Obietnica starsza od Prawa. Wywód z rozdziału 3 opiera się na chronologii Tory: Abraham uwierzył i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość (Rdz 15,6), zanim został obrzezany i na długo przed Synajem. Prawo przyszło „czterysta trzydzieści lat później” (Ga 3,17) i nie może unieważnić przymierza. Paweł pyta wprost: „Po co więc prawo?” (Ga 3,19), i odpowiada, że zostało dodane z powodu przestępstw, a przy tym nie jest przeciwko obietnicom, bo pyta dalej: „Czy więc prawo jest przeciwko obietnicom Boga? Nie daj Boże!” (Ga 3,21). Wspomniany w tym miejscu udział aniołów omawia artykuł Aniołowie przy nadaniu Tory.

Synowie, nie niewolnicy. Obraz dziedzica, który jako dziecko żyje pod opiekunami, prowadzi do centralnego zdania rozdziału 4: Bóg posłał swego Syna, „abyśmy dostąpili usynowienia” (Ga 4,5), a do serc wierzących Ducha, który woła po aramejsku i po grecku (zob. „Abba, Ojcze”). Duch jest tu darem samego Boga, tym, przez co Bóg jest obecny w swoich dzieciach.

Wolność i miłość. Rozdział 5 zamyka drogę w obie strony. Nie wolno wracać pod „jarzmo niewoli”, czyli szukać usprawiedliwienia w obrzezaniu, ale nie wolno też robić z wolności pretekstu: „z miłości służcie jedni drugim” (Ga 5,13). Owoc Ducha to nie osiągnięcie ascety, tylko skutek życia prowadzonego przez Boga, co rozwija artykuł Owoc Ducha a dary Ducha.

Krzyż i nowe stworzenie. List kończy się tym, od czego się zaczął: Mesjasz „wydał samego siebie za nasze grzechy” (Ga 1,4), a Paweł nie chce chlubić się niczym poza krzyżem (Ga 6,14). Obrzezanie i nieobrzezanie nic nie znaczą, liczy się „nowe stworzenie” (Ga 6,15).

Najważniejsze wersety

Zasada, od której zależy cały list:

Wiedząc, że człowiek nie jest usprawiedliwiony z uczynków prawa, ale przez wiarę w Jezusa Chrystusa, i my uwierzyliśmy w Jezusa Chrystusa, abyśmy byli usprawiedliwieni z wiary Chrystusa, a nie z uczynków prawa, dlatego że z uczynków prawa nie będzie usprawiedliwione żadne ciało.

Ga 2,16 (UBG)

Trzy razy w jednym zdaniu pada zwrot o uczynkach prawa i trzy razy przeciwstawia mu się wiarę. Paweł mówi to jako Żyd do Żyda, Piotra, a nie jako ktoś spoza Izraela.

Z Chrystusem jestem ukrzyżowany: żyję, ale już nie ja, lecz żyje we mnie Chrystus. A to, że teraz żyję w ciele, żyję w wierze Syna Bożego, który mnie umiłował i wydał za mnie samego siebie.

Ga 2,20 (UBG)

Najbardziej osobisty werset listu: wiara nie jest tu poglądem, tylko życiem, którego źródłem jest Syn Boży. Pełne omówienie słów i kontekstu znajdziesz w studium wersetu Ga 2,20.

Nie ma Żyda ani Greka, nie ma niewolnika ani wolnego, nie ma mężczyzny ani kobiety; wszyscy bowiem jedno jesteście w Chrystusie Jezusie. A jeśli należycie do Chrystusa, to jesteście potomstwem Abrahama, a zgodnie z obietnicą – dziedzicami.

Ga 3,28-29 (UBG)

Zdanie o jedności nie znosi różnic między ludźmi, tylko odbiera im znaczenie jako podstawie dostępu do Boga: dziedzicem obietnicy Abrahama jest każdy, kto należy do Mesjasza.

Bo wy, bracia, zostaliście powołani do wolności, tylko pod pozorem tej wolności nie pobłażajcie ciału, ale z miłości służcie jedni drugim. Całe bowiem prawo wypełnia się w tym jednym słowie, mianowicie: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie.

Ga 5,13-14 (UBG)

Tu Paweł, w liście uważanym za najbardziej wymierzony w Prawo, cytuje Torę (Kpł 19,18) jako słowo, w którym wypełnia się całe Prawo. Wolność ma kierunek: ku bliźniemu.

Owocem zaś Ducha jest miłość, radość, pokój, cierpliwość, życzliwość, dobroć, wiara; Łagodność, powściągliwość. Przeciwko takim nie ma prawa.

Ga 5,22-23 (UBG)

Dziewięć przejawów jednego owocu: nie zestaw cnót do wyboru, tylko jeden plon jednego źródła.

Nie łudźcie się, Bóg nie da się z siebie naśmiewać. Co bowiem człowiek sieje, to też żąć będzie. Bo kto sieje dla swego ciała, z ciała żąć będzie zniszczenie. Kto zaś sieje dla Ducha, z Ducha żąć będzie życie wieczne.

Ga 6,7-8 (UBG)

Zasada siewu i żniwa nie przeczy łasce: kto sieje dla Ducha, żąć będzie życie wieczne, które jest darem, a nie wypłatą.

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Żadna księga Nowego Testamentu nie jest tak często przywoływana na dowód, że przykazania Tory, w tym sabat, święta Jahwe (PAN) i prawo o pokarmach, przestały obowiązywać. Dlatego trzeba ją czytać uważnie i uczciwie.

O co toczy się spór. Pytanie Galacjan nie dotyczy tego, czy słuchać Boga, tylko tego, na jakiej podstawie poganin zostaje zbawiony i przyjęty do ludu Bożego. Przeciwnicy Pawła odpowiadali: przez obrzezanie, czyli formalne przejście na judaizm. Paweł odpowiada: przez wiarę, tak jak Abraham. W Dz 15,5 widać to samo żądanie („Trzeba ich obrzezać i nakazać, żeby zachowywali Prawo Mojżesza”), a odpowiedź zgromadzenia apostołów omawia artykuł Dekret jerozolimski.

Prawo cytowane jako norma. Paweł, broniąc wolności, sam opiera się na Torze: na Rdz 15,6, Kpł 19,18, Pwt 27,26 i Pwt 21,23, a zasadę sprawiedliwego żyjącego z wiary bierze z Księgi Habakuka (Ha 2,4). Kto przyjmuje obrzezanie jako podstawę usprawiedliwienia, „jest zobowiązany wypełnić całe prawo” (Ga 5,3), czyli wybiera drogę, na której każde potknięcie oznacza przekleństwo (Ga 3,10). Taki argument ma sens tylko wtedy, gdy przykazania pozostają prawdziwym standardem. W liście do Rzymian ten sam autor pisze: „utwierdzamy prawo” (Rz 3,31). O tym, jak łaska i posłuszeństwo stoją obok siebie, szerzej mówi strona Łaska i prawo, a o miłości jako prawie Mesjasza artykuł o prawie Mesjasza z Ga 6,2.

Miejsca trudne. Uczciwość wymaga powiedzieć, że list zawiera zdania, które nie układają się same. Paweł pisze, że prawo „zostało dodane z powodu przestępstw, aż do przyjścia potomka” (Ga 3,19) i że wierzący „już nie jesteśmy pod pedagogiem” (Ga 3,25). W kontekście chodzi o rolę Prawa w historii obietnicy: strażnika, pod którego nadzorem ludzie byli „trzymani w zamknięciu” aż do przyjścia wiary (Ga 3,23), a nie o to, że przestaje obowiązywać wola Boga wyrażona w przykazaniach. Taki odczyt wspiera Ga 5,14 i Rz 3,31; kto go odrzuca, musi te wersety jakoś wyjaśnić, a kto go przyjmuje, musi poważnie potraktować słowa o końcu nadzoru pedagoga.

„Dni i miesiące” (Ga 4,10). Paweł zarzuca Galacjanom, że wracają „ponownie” do „słabych i nędznych żywiołów” (Ga 4,9), a mówi do ludzi, którzy dawniej nie znali Boga. Stąd odczytanie, że chodzi o ich pogański kalendarz, a nie o święta z Kpł 23, których jako poganie nie obchodzili. Sam werset nie nazywa jednak żadnego dnia, więc ten wniosek trzeba wyprowadzić z kontekstu. Obie strony sporu przedstawia artykuł Galatów 4,10, a obraz biblijnego tygodnia strona Sabat.

Antiochia i wspólny stół. Incydent z Ga 2,11-14 bywa przedstawiany jako porzucenie prawa o pokarmach. Tekst mówi co innego: Piotr „jadał razem z poganami”, a po przybyciu ludzi od Jakuba „odsunął się i odłączył” (Ga 2,12). Sprawą był podział stołu między wierzących Żydów i wierzących z pogan, nie jadłospis; o tym, co przy tym stole leżało, Paweł nie pisze ani słowa. Temat pokarmów serwis omawia osobno w artykule Czy chrześcijanin może jeść wieprzowinę?

Zapowiedzi Mesjasza

List nie przytacza długich proroctw, ale czyta obietnice Tory jako wskazujące na Mesjasza. Najważniejszy jest argument o potomku: obietnice dano Abrahamowi „i jego potomkowi”, a Paweł zauważa, że Pismo mówi o jednym, nie o wielu (Ga 3,16). Liczba pojedyncza pojawia się w obietnicach Księgi Rodzaju (np. Rdz 22,18), a jej sens zbiorowy Paweł zna, bo kilka wersetów dalej wszyscy wierzący są „potomstwem Abrahama” (Ga 3,29). Mesjasz jest więc tym, w którym obietnica się skupia i przez którego przechodzi na wielu.

Drugim tekstem jest Pwt 21,23 o przeklętym, który wisi na drzewie. Paweł odczytuje go w świetle ukrzyżowania: „Chrystus odkupił nas z przekleństwa prawa” (Ga 3,13), biorąc na siebie wyrok, który ciążył na przestępcach. Trzecim jest wyznaczony czas: „gdy nadeszła pełnia czasu” (Ga 4,4), Bóg posłał swego Syna, zrodzonego z kobiety i pod prawem. List podkreśla też, kto jest źródłem całego dzieła: Syna wskrzesił z martwych Bóg Ojciec (Ga 1,1), a Syn wydał siebie „według woli Boga i Ojca naszego” (Ga 1,4).

Dla ucznia: motywy i pytania

• Autobiografia jako argument: rozdziały 1–2 nie są wspomnieniami, tylko dowodem, że ewangelia Pawła nie pochodzi od ludzi.
• Pary przeciwieństw: wiara i uczynki prawa, obietnica i prawo, syn i niewolnik, wolna i niewolnica, Duch i ciało, siew i żniwo.
• Abraham jako wzór: ojciec wszystkich wierzących, także z pogan (Ga 3,7).
• Obrazy z życia codziennego: testament, pedagog, dziedzic pod opiekunami, poród, zakwas w cieście, bieg, siew.
• Ironia i emocje: „O głupi Galaci!” (Ga 3,1), „Bodajby byli odcięci ci, którzy was niepokoją” (Ga 5,12).
• Krzyż: od ukrzyżowanego Mesjasza, wymalowanego przed oczami Galacjan (Ga 3,1), do chluby w krzyżu (Ga 6,14).

Czy List do Galacjan uczy, że Prawo zostało zniesione?

Nie. Paweł odrzuca uczynki prawa jako podstawę usprawiedliwienia (Ga 2,16), ale zaprzecza, by prawo było przeciwko obietnicom (Ga 3,21), i pisze, że całe prawo wypełnia się w miłości bliźniego (Ga 5,14). Porównanie z Listem Jakuba, który mówi o martwej wierze bez uczynków, znajdziesz w artykule Paweł kontra Jakub.

Dlaczego Paweł zganił Piotra w Antiochii?

Bo Piotr najpierw jadał z poganami, a potem, „obawiając się tych, którzy byli z obrzezania”, odsunął się od nich (Ga 2,12), a za nim poszli inni Żydzi i Barnaba. Paweł uznał, że takie zachowanie wywiera nacisk na pogan, by „żyli po żydowsku” (Ga 2,14), czyli dał pogańskim wierzącym do zrozumienia, że bez przejścia na judaizm są członkami drugiej kategorii.

Co znaczy, że prawo było pedagogiem?

Greckie paidagōgos to nie nauczyciel, tylko domowy opiekun, zwykle niewolnik, który pilnował dziecka i odprowadzał je do szkoły. Paweł mówi, że prawo było „naszym pedagogiem do Chrystusa” (Ga 3,24): strzegło i prowadziło, dopóki nie przyszła wiara. Obraz dotyczy nadzoru i opieki, a nie tego, czy wskazania Boga pozostają dobre.

Czy Galaci zostali zganieni za święcenie sabatu?

Tekst tego nie mówi. Ga 4,10 nie wymienia sabatu ani żadnego święta, a werset 8 opisuje adresatów jako byłych pogan, którzy służyli tym, którzy „z natury nie są bogami”. Odczyt, że chodzi o powrót do ich dawnego kalendarza, jest dobrze uzasadniony kontekstem, choć nie wynika z samego wersetu. Paweł nigdzie w liście nie nazywa dnia siódmego ani świąt z Kpł 23 niewolą.

Jak pogodzić „Jedni drugich brzemiona noście” z „Każdy bowiem poniesie swoje własne brzemię”?

Oba zdania stoją obok siebie (Ga 6,2.5). Pierwsze mówi o pomocy temu, kto upadł i dźwiga ponad siły; drugie o osobistej odpowiedzialności przed Bogiem, bo każdy „niech bada swoje własne czyny” (Ga 6,4). Rozbiór obu słów znajdziesz w artykule Czy mamy nosić brzemiona jedni drugich, czy każdy swoje?

Czytaj dalej

• Streszczenie 1. rozdziału Listu do Galacjan i kolejnych rozdziałów
• Przekład interlinearny Listu do Galacjan: tekst grecki słowo po słowie
• Porównanie przekładów Ga 1
• Alegoria u Pawła (Ga 4,21-31): czy wolno tak czytać Torę
• Kiedy Abraham został usprawiedliwiony
• Czy Tora obowiązuje wierzących z pogan: teksty obu stron
• List Jakuba: wiara, która działa