Dzieje Apostolskie — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

Dzieje Apostolskie to piąta księga Nowego Testamentu i druga część dzieła Łukasza: opowiadają, jak uczniowie Jeszui (Jezusa), napełnieni Duchem Świętym, niosą świadectwo o nim z Jerozolimy przez Judeę i Samarię aż do Rzymu. W jednym zdaniu: od wniebowstąpienia i święta Szawuot do dwóch lat Pawła w rzymskim areszcie Bóg poszerza swój lud o ludzi z narodów, nie zrywając z Izraelem. Poniżej znajdziesz streszczenie w pięciu zdaniach, streszczenie wszystkich 28 rozdziałów, bohaterów, autora, strukturę i główne tematy księgi.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Zmartwychwstały Jeszua obiecuje uczniom moc Ducha Świętego i zostaje wzięty do nieba, a w święto Szawuot Duch zstępuje na nich w Jerozolimie i około trzech tysięcy ludzi przyjmuje chrzest.
2. Apostołowie głoszą mimo aresztowań, a po ukamienowaniu Szczepana prześladowanie rozprasza wierzących i dobra nowina dociera do Samarii i dalej.
3. Prześladowca Saul spotyka Jeszuę pod Damaszkiem i zostaje apostołem narodów, a Piotr w domu setnika Korneliusza widzi, że Bóg daje Ducha także poganom.
4. Paweł w trzech podróżach zakłada zbory w Azji Mniejszej i Grecji, a zgromadzenie w Jerozolimie postanawia, że poganie nie muszą przyjmować obrzezania, by zostać zbawieni.
5. Aresztowany w świątyni Paweł broni się przed tłumem, Radą, namiestnikami i królem Agryppą, odwołuje się do cesarza i po katastrofie statku przez dwa lata głosi w Rzymie królestwo Boże.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Jerozolima: narodziny wspólnoty — rozdziały 1–7

Rozdział 1 — Zmartwychwstały Jeszua przez czterdzieści dni mówi uczniom o królestwie Bożym, zapowiada moc Ducha Świętego i zostaje uniesiony w górę, a dwaj mężowie w białych szatach zapowiadają jego powrót. Około stu dwudziestu uczniów czeka w Jerozolimie, a los wskazuje Macieja na miejsce Judasza.

Rozdział 2 — W dzień Pięćdziesiątnicy, czyli święta Szawuot, o trzeciej godzinie dnia uczniowie zostają napełnieni Duchem Świętym i mówią językami pielgrzymów z wielu krajów. Piotr wyjaśnia to proroctwem Joela i zmartwychwstaniem Jeszui, około trzech tysięcy osób przyjmuje chrzest, a wspólnota trwa w nauce apostołów, łamaniu chleba i modlitwach.

Rozdział 3 — Przy bramie świątyni zwanej Piękną Piotr i Jan uzdrawiają człowieka chromego od urodzenia. W przedsionku Salomonowym Piotr mówi do zbiegłego tłumu o Proroku zapowiedzianym przez Mojżesza i wzywa do pokuty.

Rozdział 4 — Kapłani i saduceusze zatrzymują apostołów, a przed Radą Piotr oświadcza, że zbawienie jest tylko w imieniu Jeszui; liczba wierzących mężczyzn dochodzi do około pięciu tysięcy. Zwolnieni apostołowie modlą się o odwagę, a wierzący dzielą się majątkiem — lewita Józef, zwany Barnabą, sprzedaje swoją ziemię.

Rozdział 5 — Ananiasz i Safira zatajają część pieniędzy ze sprzedaży ziemi i padają martwi. Apostołowie zostają uwięzieni, anioł wyprowadza ich na wolność, a przesłuchiwani ponownie odpowiadają: „Bardziej trzeba słuchać Boga niż ludzi” (Dz 5,29); faryzeusz Gamaliel radzi Radzie, by ich zostawić.

Rozdział 6 — Gdy helleniści skarżą się, że ich wdowy są pomijane przy codziennym rozdawaniu, wspólnota wybiera siedmiu mężczyzn do tej posługi, wśród nich Szczepana i Filipa. Szczepan czyni wielkie znaki, a przeciwnicy stawiają fałszywych świadków, którzy oskarżają go o bluźnierstwa przeciw świątyni i Prawu.

Rozdział 7 — Szczepan opowiada dzieje Izraela od Abrahama przez Józefa i Mojżesza po budowę świątyni i zarzuca słuchaczom, że jak ich ojcowie opierają się Duchowi Świętemu. Widzi Syna Człowieczego po prawicy Boga, zostaje ukamienowany za miastem, modli się za oprawców i „zasnął” (Dz 7,60); szaty kamienujących leżą u stóp młodego Saula.

Samaria, Damaszek i pierwsi poganie — rozdziały 8–12

Rozdział 8 — Po śmierci Szczepana wybucha prześladowanie i wierzący rozpraszają się po Judei i Samarii; Filip głosi w Samarii, a Piotr i Jan modlą się tam o dar Ducha, który czarownik Szymon chce kupić za pieniądze. Na pustynnej drodze do Gazy Filip wyjaśnia etiopskiemu dostojnikowi fragment Izajasza o baranku i chrzci go w napotkanej wodzie.

Rozdział 9 — W drodze do Damaszku Saula olśniewa światłość, słyszy głos Jeszui i traci wzrok; po trzech dniach Ananiasz kładzie na nim ręce, a Saul głosi Jeszuę w synagogach i ucieka z miasta spuszczony w koszu przez mur. Barnaba wprowadza go do apostołów w Jerozolimie, a Piotr w Liddzie uzdrawia sparaliżowanego Eneasza, w Jafie zaś wskrzesza Tabitę.

Rozdział 10 — Rzymski setnik Korneliusz z Cezarei dostaje w widzeniu polecenie, by sprowadzić Piotra, a Piotr w Jafie trzy razy widzi płótno pełne nieczystych zwierząt. Gdy Piotr mówi w domu setnika, Duch Święty zstępuje na pogan jeszcze przed chrztem, a potem zostają ochrzczeni w imię Pana.

Rozdział 11 — Piotr tłumaczy się w Jerozolimie z wejścia do domu nieobrzezanych, a słuchacze przyznają: „A więc i poganom dał Bóg pokutę ku życiu” (Dz 11,18). W Antiochii rośnie wspólnota Żydów i Greków, Barnaba sprowadza z Tarsu Saula, uczniów po raz pierwszy nazywa się chrześcijanami, a po zapowiedzi głodu przez proroka Agabosa zbiera się pomoc dla braci w Judei.

Rozdział 12 — Król Herod zabija mieczem Jakuba, brata Jana, i w dni Przaśników więzi Piotra, lecz anioł wyprowadza apostoła, który idzie do domu Marii, matki Jana Marka. Herod, który nie oddał chwały Bogu, umiera w Cezarei stoczony przez robactwo, a słowo Pana rozrasta się dalej.

Pierwsza podróż misyjna — rozdziały 13–14

Rozdział 13 — Duch Święty każe zborowi w Antiochii odłączyć Barnabę i Saula do dzieła; na Cyprze oślepienie czarownika Elimasa przekonuje prokonsula Sergiusza Pawła, a od tej chwili Łukasz nazywa Saula Pawłem. W Antiochii Pizydyjskiej Paweł w szabat wykłada w synagodze dzieje Izraela aż do zmartwychwstania Jeszui, a gdy część Żydów odrzuca jego słowa, apostołowie zwracają się do pogan słowami Izajasza o światłości dla narodów.

Rozdział 14 — W Ikonium i Listrze apostołowie głoszą mimo gróźb; po uzdrowieniu chromego mieszkańcy Listry „nazwali Barnabę Jowiszem, a Pawła Merkurym” (Dz 14,12) i chcą im składać ofiary. Wkrótce podburzony tłum kamienuje Pawła, a on wstaje, idzie do Derbe i w drodze powrotnej ustanawia starszych w każdym zborze.

Zgromadzenie w Jerozolimie — rozdział 15

Rozdział 15 — Przybysze z Judei uczą w Antiochii, że bez obrzezania nie ma zbawienia, więc sprawa trafia do apostołów i starszych w Jerozolimie. Po mowach Piotra i Jakuba zgromadzenie wysyła do wierzących z pogan list z czterema wymaganiami, a Paweł i Barnaba, poróżnieni o Jana Marka, ruszają osobnymi drogami.

Druga podróż: dobra nowina w Europie — rozdziały 16–18

Rozdział 16 — Paweł bierze ze sobą Tymoteusza i obrzezuje go ze względu na miejscowych Żydów; Duch nie pozwala głosić w Azji ani w Bitynii, a nocne widzenie Macedończyka kieruje misję do Europy. W Filippi Lidia słucha Pawła nad rzeką w szabat, Paweł wypędza ducha wieszczego z niewolnicy, zostaje z Sylasem wychłostany i uwięziony, a po trzęsieniu ziemi strażnik więzienia przyjmuje chrzest z całym domem.

Rozdział 17 — W Tesalonice Paweł przez trzy szabaty rozprawia w synagodze na podstawie Pisma i musi uciekać przed rozruchami, a w Berei słuchacze codziennie sprawdzają jego słowa w Pismach. W Atenach, na Areopagu, mówi o ołtarzu z napisem „Nieznanemu Bogu” (Dz 17,23), o Stwórcy, który nie mieszka w świątyniach, i o sądzie przez wskrzeszonego człowieka; uwierzyli m.in. Dionizy Areopagita i kobieta imieniem Damaris.

Rozdział 18 — W Koryncie Paweł mieszka u Akwili i Pryscylli, razem z nimi wyrabia namioty, w każdy szabat naucza w synagodze i zostaje półtora roku; prokonsul Gallio odmawia sądzenia go w sporze o Prawo. Paweł wraca przez Efez, Cezareę i Jerozolimę do Antiochii, a w Efezie Pryscylla i Akwila dokładniej wykładają drogę Boga uczonemu Apollosowi.

Trzecia podróż i droga do Jerozolimy — rozdziały 19–21

Rozdział 19 — W Efezie Paweł chrzci około dwunastu uczniów, którzy znali tylko chrzest Jana, i przez dwa lata naucza w szkole Tyrannosa; synowie Skewasa, używający imienia Jeszui jak zaklęcia, zostają pobici przez opętanego, a dawni magowie palą swoje księgi. Złotnik Demetriusz, który zarabia na srebrnych świątyńkach Diany, wywołuje rozruch w teatrze, uspokojony dopiero przez sekretarza miejskiego.

Rozdział 20 — Po podróży przez Macedonię i Grecję Paweł spędza tydzień w Troadzie, gdzie podczas nocnej mowy młody Eutych spada z trzeciego piętra i zostaje przywrócony do życia. W Milecie apostoł żegna się ze starszymi z Efezu, ostrzega ich przed fałszywymi nauczycielami i przypomina słowa Jeszui, że bardziej błogosławione jest dawanie niż branie.

Rozdział 21 — Mimo ostrzeżeń uczniów w Tyrze i proroctwa Agabosa, który związuje się pasem Pawła, apostoł idzie do Jerozolimy. Za radą Jakuba i starszych pokrywa koszty ślubu czterech mężczyzn i wchodzi do świątyni, lecz Żydzi z Azji oskarżają go o wprowadzenie tam Greka; tłum go bije, a rzymski dowódca aresztuje go i pozwala mu przemówić po hebrajsku.

Więzień w drodze do Rzymu — rozdziały 22–28

Rozdział 22 — Paweł opowiada ludowi, że wychował się u stóp Gamaliela, prześladował uczniów i pod Damaszkiem spotkał Jeszuę, który posłał go daleko, do pogan; na to słowo tłum żąda jego śmierci. Gdy mają go biczować, Paweł ujawnia, że jest obywatelem rzymskim od urodzenia, a dowódca na następny dzień zwołuje Radę.

Rozdział 23 — Przed Radą najwyższy kapłan Ananiasz każe uderzyć Pawła, a ten, nazywając siebie faryzeuszem sądzonym za nadzieję zmartwychwstania, dzieli faryzeuszy i saduceuszy. Nocą Pan zapowiada mu świadectwo w Rzymie, a gdy siostrzeniec Pawła wykrywa spisek ponad czterdziestu zaprzysiężonych, dowódca Klaudiusz Lizjasz wysyła więźnia pod silną eskortą do namiestnika Feliksa w Cezarei.

Rozdział 24 — Retor Tertullos oskarża Pawła przed Feliksem o wzniecanie rozruchów, a Paweł wyznaje, że służy Bogu ojców, wierzy Prawu i Prorokom i czeka na zmartwychwstanie sprawiedliwych i niesprawiedliwych. Feliks z żoną Druzyllą słucha go o sprawiedliwości i przyszłym sądzie, liczy na łapówkę i przez dwa lata trzyma go w więzieniu, aż jego następcą zostaje Porcjusz Festus.

Rozdział 25 — Festus proponuje proces w Jerozolimie, lecz Paweł, zapewniając, że nie zawinił ani przeciw prawu żydowskiemu, ani przeciw świątyni, ani przeciw cesarzowi, odwołuje się do cesarza. Do Cezarei przyjeżdżają król Agryppa i Berenike, a Festus przedstawia im sprawę więźnia, który twierdzi, że zmarły Jeszua żyje.

Rozdział 26 — Przed Agryppą Paweł opowiada swoje życie faryzeusza, spotkanie pod Damaszkiem i posłanie do pogan, podkreślając, że głosi tylko to, co zapowiedzieli prorocy i Mojżesz. Agryppa odpowiada: „Niemal przekonałeś mnie, żebym został chrześcijaninem” (Dz 26,28), a potem przyznaje, że Paweł mógłby wyjść na wolność, gdyby nie odwołał się do cesarza.

Rozdział 27 — Setnik Juliusz wiezie Pawła i innych więźniów do Italii; przy Pięknych Portach na Krecie apostoł ostrzega przed dalszą żeglugą, bo minął już jesienny post, ale statek płynie dalej i porywa go wiatr Eurokludon. Po czternastu dniach sztormu anioł zapowiada Pawłowi ocalenie wszystkich, statek rozbija się na mieliźnie, a 276 osób wychodzi cało na ląd.

Rozdział 28 — Na Malcie żmija, która uczepiła się ręki Pawła, nie robi mu krzywdy, a on uzdrawia ojca naczelnika Publiusza i innych chorych. W Rzymie mieszka pod strażą żołnierza, rozmawia z przywódcami żydowskimi, przytacza Izajasza o zatwardziałym sercu ludu i przez dwa lata w wynajętym mieszkaniu głosi królestwo Boże „ze wszelką odwagą i bez przeszkód” (Dz 28,31).

Bohaterowie

• Piotr — rzecznik Dwunastu w rozdziałach 1–12: przemawia w Szawuot, dwa razy staje przed Radą i otwiera drzwi poganom w domu Korneliusza. Ostatni raz zabiera głos na zgromadzeniu w Jerozolimie (Dz 15,7-11).
• Jan — towarzyszy Piotrowi przy uzdrowieniu chromego, przed Radą i w Samarii, choć Łukasz nie przytacza żadnej jego samodzielnej mowy.
• Szczepan — jeden z siedmiu, pełen wiary i Ducha Świętego (Dz 6,5). Jego mowa w rozdziale 7 jest najdłuższą w księdze, a jego śmierć wypycha ewangelię poza Jerozolimę.
• Filip — drugi z siedmiu: głosi w Samarii, chrzci etiopskiego dostojnika, a po latach gości Pawła w Cezarei (Dz 21,8-9).
• Paweł — Saul z Tarsu, faryzeusz wykształcony u Gamaliela, najpierw prześladowca, potem apostoł narodów. Od rozdziału 13 jest głównym bohaterem księgi.
• Barnaba — lewita z Cypru, Syn Pocieszenia (Dz 4,36). Poręcza za nawróconego Saula, prowadzi z nim pierwszą podróż i rozstaje się z nim w sporze o Jana Marka.
• Jakub — przewodzi starszym w Jerozolimie, rozstrzyga sprawę pogan (Dz 15) i radzi Pawłowi (Dz 21). Dzieje nazywają go po prostu Jakubem; że to brat Pana, wiemy z Ga 1,19.
• Korneliusz — bogobojny setnik z Cezarei; na niego i jego domowników jako pierwszych pogan w tej opowieści zstępuje Duch Święty.
• Sylas i Tymoteusz — towarzysze drugiej podróży; Sylas siedzi z Pawłem w więzieniu w Filippi, Tymoteusz jest synem Żydówki i Greka.
• Pryscylla i Akwila — wytwórcy namiotów wygnani z Rzymu przez Klaudiusza; goszczą Pawła w Koryncie i uczą Apollosa w Efezie.
• Władcy i sędziowie — Herod Agryppa I zabija Jakuba i więzi Piotra; Feliks i Festus przeciągają proces Pawła, a Agryppa II uznaje go za niewinnego.

Autor i czas powstania

Co mówi tekst. Księga nie podaje imienia autora. Zaczyna się od słów „Pierwszą księgę napisałem, Teofilu” (Dz 1,1), a tego samego Teofila wymienia na początku Ewangelia Łukasza (Łk 1,3). Obie księgi łączy styl i plan, więc niemal wszyscy badacze uważają je za dwie części jednego dzieła. W trzech fragmentach narrator mówi my: od Troady do Filippi (Dz 16,10-17), od Filippi do Jerozolimy (Dz 20,5 – 21,18) i w podróży do Rzymu (Dz 27,1 – 28,16). Najprościej tłumaczy to obecność autora przy Pawle; część badaczy widzi tu jednak wykorzystany dziennik podróży albo zabieg literacki.

Co mówi tradycja. Od końca II wieku autorem nazywa się Łukasza, towarzysza Pawła: tak piszą Ireneusz z Lyonu (Przeciw herezjom III,1,1 i III,14,1) i Kanon Muratoriego. Paweł wspomina go jako „Łukasz, umiłowany lekarz” (Kol 4,14), a z więzienia pisze: „Tylko Łukasz jest ze mną” (2 Tm 4,11). Więcej w biogramie Łukasza. To tradycja stara i zgodna z fragmentami w pierwszej osobie, ale wciąż tradycja. Tytuł Praxeis Apostolon (czyny apostołów) dodano później; z apostołów księga opisuje szerzej tylko Piotra i Pawła.

Kiedy powstała. Tekst daty nie podaje. Jedni datują księgę na wczesne lata 60. I wieku, bo nie wspomina śmierci Pawła, prześladowania za Nerona (64) ani zburzenia Jerozolimy (70). Najczęstsza dziś w nauce akademickiej propozycja to lata 80–90, bo Łukasz miał korzystać z Ewangelii Marka i pisać o oblężeniu Jerozolimy (Łk 21,20) po fakcie; mniejszość mówi o początku II wieku. Wydarzenia pomaga osadzić inskrypcja z Delf: Gallio był prokonsulem Achai około 51–52 roku, więc Paweł działał w Koryncie na początku lat 50.

Struktura księgi

Przesłanie i główne tematy

Świadectwo od Jerozolimy po krańce ziemi. Słowa Jeszui z Dz 1,8 są planem całej księgi: Jerozolima (rozdz. 1–7), Judea i Samaria (rozdz. 8–12), narody aż po Rzym (rozdz. 13–28). Co kilka rozdziałów Łukasz wstawia krótkie podsumowanie wzrostu, np. „Tak potężnie rosło i umacniało się słowo Pańskie” (Dz 19,20), a opór władz tylko przesuwa świadectwo dalej.

Duch Boży w działaniu. Duch Święty to w Dziejach Duch samego Jahwe (PAN), Jego obecność i moc: uczniowie mają przyjąć „moc Ducha Świętego” (Dz 1,8), a w Szawuot Bóg mówi przez Joela: „wyleję z mego Ducha na wszelkie ciało” (Dz 2,17). Ananiasz, który okłamał Ducha Świętego, słyszy: „Nie okłamałeś ludzi, lecz Boga” (Dz 5,4). O Jeszui Piotr mówi, że Bóg „namaścił Duchem Świętym i mocą Jezusa z Nazaretu” (Dz 10,38). Uczniowie modlą się do Boga Stwórcy (Dz 4,24), a Szczepan woła do Pana Jeszui (Dz 7,59); modlitwy do Ducha w księdze nie ma. Szerzej: Kim jest Duch Święty.

Zmartwychwstanie w centrum. Każda większa mowa prowadzi do tego, że Bóg wskrzesił Jeszuę (Dz 2,32; 13,30; 17,31; 26,23), a Paweł mówi, że sądzą go „z powodu nadziei i zmartwychwstania umarłych” (Dz 23,6). Odpowiedzią ma być pokuta, chrzest w imię Jeszui i dar Ducha (Dz 2,38). Chrzest następuje zaraz po uwierzeniu, a Filip z eunuchem schodzą do wody (Dz 8,38) — więcej na stronie o chrzcie.

Narody w ludzie Bożym. Najdłużej rozwijany wątek to przyjęcie pogan, które prowadzi sam Bóg: widzenie Piotra, Duch nad domem Korneliusza, znaki w podróżach Pawła. Zgromadzenie w Jerozolimie odrzuca pogląd, że poganin musi zostać obrzezany, by być zbawionym (Dz 15,1.10-11), a Jakub widzi w tym spełnienie proroctwa Amosa o odbudowie przybytku Dawida (Dz 15,16-17), a nie zerwanie z Izraelem.

Królestwo, które przyjdzie. Księga zaczyna się i kończy królestwem Bożym (Dz 1,3; 28,31). Na pytanie o przywrócenie królestwa Izraelowi Jeszua odpowiada, że czasy i pory ustalił Ojciec (Dz 1,6-7), a aniołowie zapowiadają jego powrót (Dz 1,11) — zob. wniebowstąpienie. Do tego czasu, jak mówi Paweł, „przez wiele utrapień musimy wejść do królestwa Bożego” (Dz 14,22).

Najważniejsze wersety

Ale przyjmiecie moc Ducha Świętego, który zstąpi na was, i będziecie mi świadkami w Jerozolimie, w całej Judei, w Samarii i aż po krańce ziemi.

Dz 1,8 (UBG)

Zapowiedź, która porządkuje całą księgę: moc pochodzi od Boga, zadaniem uczniów jest świadectwo, a kolejne miejsca wyznaczają kolejne części opowieści.

Wtedy Piotr powiedział do nich: Pokutujcie i niech każdy z was ochrzci się w imię Jezusa Chrystusa na przebaczenie grzechów, a otrzymacie dar Ducha Świętego.

Dz 2,38 (UBG)

Odpowiedź Piotra na pytanie tłumu w Szawuot: pokuta, chrzest i dar Ducha należą do jednego nawrócenia.

I nie ma w nikim innym zbawienia. Nie ma bowiem pod niebem żadnego innego imienia danego ludziom, przez które moglibyśmy być zbawieni.

Dz 4,12 (UBG)

Zdanie wypowiedziane przed Radą, która niedawno skazała Jeszuę. Apostołowie nie łagodzą przesłania, choć grozi im więzienie.

Dlatego uważam, że nie należy czynić trudności tym spośród pogan, którzy się nawracają do Boga; Ale napisać im, aby wstrzymywali się od splugawienia bożków, od nierządu, od tego, co uduszone, i od krwi. Mojżesz bowiem od dawien dawna ma w każdym mieście takich, którzy go głoszą, gdyż w synagogach co szabat czytają go.

Dz 15,19-21 (UBG)

Rozstrzygnięcie Jakuba: bez obrzezania jako warunku zbawienia, ale z czterema konkretnymi wymaganiami. Zdanie o Mojżeszu czytanym co szabat bywa różnie wyjaśniane — zob. niżej.

Bóg, który stworzył świat i wszystko na nim, ten, który jest Panem nieba i ziemi, nie mieszka w świątyniach zbudowanych ręką. Ani nie jest czczony rękoma ludzkimi tak, jakby czegoś potrzebował, ponieważ sam daje wszystkim życie i oddech, i wszystko.

Dz 17,24-25 (UBG)

Początek mowy na Areopagu: słuchacze nie znają Pisma, ale Paweł mówi jego językiem o Bogu Stwórcy, który nie potrzebuje świątyń ani darów. Omówienie w studium wersetu Dz 17,24.

Wyznaję jednak przed tobą, że według drogi, którą oni uważają za herezję, służę Bogu moich ojców, wierząc wszystkiemu, co jest napisane w Prawie i u Proroków; Mając nadzieję w Bogu, że będzie zmartwychwstanie, którego i oni oczekują, zarówno sprawiedliwych, jak i niesprawiedliwych.

Dz 24,14-15 (UBG)

Obrona przed Feliksem. Paweł nie przedstawia się jako założyciel nowej religii, lecz jako Żyd, który służy Bogu ojców i czeka na zmartwychwstanie.

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Kalendarz biblijny w tle. Dar Ducha przychodzi, gdy „nadszedł dzień Pięćdziesiątnicy” (Dz 2,1), czyli w Szawuot, liczone według Kpł 23,15-16. Piotra aresztowano w dni Przaśników (Dz 12,3), Paweł odpływa z Filippi „po święcie Przaśników” (Dz 20,6) i spieszy się do Jerozolimy na Pięćdziesiątnicę (Dz 20,16). W UBG mówi też: „Nadchodzące święto muszę koniecznie obchodzić w Jerozolimie” (Dz 18,21), choć tego zdania brak w części najstarszych rękopisów greckich. Wzmiankę, że „minął już post” (Dz 27,9), zwykle odnosi się do Jom Kippur, po którym żegluga stawała się niebezpieczna.

Szabat. Paweł wchodzi do synagogi w szabat w Antiochii Pizydyjskiej (Dz 13,14.42-44), w Tesalonice rozprawia „według swego zwyczaju” przez trzy szabaty (Dz 17,2), w Koryncie co szabat (Dz 18,4), a w Filippi w szabat idzie nad rzekę na modlitwę (Dz 16,13). Można słusznie zauważyć, że szedł tam, gdzie byli słuchacze. Księga nie ma jednak ani jednego zdania o przeniesieniu szabatu, a zebranie „pierwszego dnia po szabacie” w Troadzie (Dz 20,7) to pożegnanie, nie nowe prawo — zob. analizę zwrotu pierwszego dnia tygodnia i stronę o sabacie.

Widzenie Piotra. Płótno ze zwierzętami (Dz 10,11-16) bywa czytane jako zniesienie prawa o pokarmach, ale Piotr sam podaje sens widzenia: Bóg pokazał mu, „żebym żadnego człowieka nie nazywał pospolitym lub nieczystym” (Dz 10,28). Szerzej: co oznacza wizja Piotra z Dziejów 10 i strona o prawie o pokarmach.

Dekret z Dz 15. Pytano, czy poganie muszą się obrzezać i zachowywać Prawo Mojżesza, żeby być zbawionymi (Dz 15,1.5). Odpowiedź brzmi: zbawia łaska Pana Jeszui (Dz 15,11). Cztery wymagania przypominają przepisy Kpł 17–18 dla przybysza mieszkającego w Izraelu. Zdanie o Mojżeszu czytanym co szabat (Dz 15,21) wielu komentatorów, także serwis, rozumie tak, że poganie przychodzący na zgromadzenia będą dalej uczyć się Tory; inni widzą w nim tylko wyjaśnienie, dlaczego te cztery sprawy były dla Żydów tak drażliwe. Omówienie: dekret jerozolimski.

Paweł i Tora. Jakub mówi o tysiącach wierzących Żydów, którzy „wszyscy gorliwie trzymają się prawa” (Dz 21,20), i prosi Pawła o publiczny dowód, że nie odwodzi Żydów od Mojżesza; Paweł poddaje się oczyszczeniu w świątyni (Dz 21,26). Wcześniej obrzezał Tymoteusza (Dz 16,3) i złożył ślub (Dz 18,18), a w Rzymie mówi: „nic nie uczyniłem przeciwko ludowi i zwyczajom ojczystym” (Dz 28,17). Uczciwie trzeba dodać, że starsi przypominają wtedy o poganach, „aby niczego takiego nie zachowywali” poza czterema wymaganiami (Dz 21,25) — w kontekście chodzi o obrzezanie dzieci i żydowskie zwyczaje z Dz 21,21. Temat rozwija artykuł czy apostoł Paweł odrzucił Torę.

Zapowiedzi Mesjasza

Apostołowie niemal nie mówią o Jeszui bez Pisma Hebrajskiego. Piotr w Szawuot zaczyna od Joela (w UBG Jl 2,28-32, w Biblii Tysiąclecia Jl 3,1-5): „każdy, kto wezwie imienia Pana, będzie zbawiony” (Dz 2,21), przy czym w hebrajskim tekście proroka stoi tu imię Jahwe — zob. wylanie Ducha w Szawuot. Potem sięga po Ps 16,8-11: Dawid umarł i został pochowany, więc obietnica, że Święty nie dozna zniszczenia, dotyczy Mesjasza (Dz 2,25-31); Paweł powie o Dawidzie, że „zasnął i został przyłączony do swoich ojców, i doznał zniszczenia” (Dz 13,36).

Wywyższenie Jeszui opisuje Ps 110,1 (Dz 2,34-35), proroka podobnego do Mojżesza — Pwt 18,15 (Dz 3,22), odrzucony kamień — Ps 118,22 (Dz 4,11), a cierpiącego Sługę — Iz 53,7-8, od którego Filip zaczyna rozmowę z eunuchem (Dz 8,32-35). Paweł łączy zmartwychwstanie z Ps 2,7 i Iz 55,3 (Dz 13,33-34), a zwrot ku poganom uzasadnia Iz 49,6 (Dz 13,47; zob. omówienie tej wyroczni). Przed Agryppą streszcza to jednym zdaniem: mówi tylko to, co zapowiedzieli prorocy i Mojżesz (Dz 26,22-23). Więcej w dziale proroctwa.

Dla ucznia: motywy i pytania

• Droga — najstarsza nazwa ruchu uczniów (Dz 9,2; 19,9; 24,14), zanim w Antiochii przylgnęło do nich słowo chrześcijanie.
• Podsumowania wzrostu — krótkie zdania o rosnącym słowie (Dz 2,47; 6,7; 12,24; 19,20), które oddzielają etapy opowieści.
• Paralele Piotra i Pawła — obaj uzdrawiają chromego (Dz 3; 14), przywracają zmarłego do życia (Dz 9; 20) i wychodzą z więzienia dzięki Bożej interwencji (Dz 12; 16).
• Mowy — blisko jedną trzecią księgi zajmują przemówienia: Piotra, Szczepana, Pawła w synagodze, na Areopagu, w Milecie i przed sądami.
• Potrójna relacja o Damaszku — nawrócenie Saula opowiada narrator (Dz 9) i dwa razy sam Paweł (Dz 22; 26), za każdym razem z innym akcentem.

Czy widzenie Piotra z Dziejów 10 znosi prawo o pokarmach?

Tekst tego nie mówi. Piotr, uczeń od lat, oświadcza w widzeniu, że nigdy nie jadł niczego pospolitego ani nieczystego (Dz 10,14), a potem zastanawia się, co widzenie ma oznaczać (Dz 10,17). Wyjaśnia je dopiero spotkanie z posłańcami Korneliusza (Dz 10,28). W Jerozolimie zarzut brzmi, że wszedł do nieobrzezanych i jadł z nimi (Dz 11,3), a wniosek słuchaczy dotyczy ludzi — Bóg dał pokutę także poganom — a nie przepisów o pokarmach.

Co postanowiło zgromadzenie w Jerozolimie, a czego nie postanowiło?

Postanowiło, że obrzezanie nie jest warunkiem zbawienia wierzących z pogan i że mają się oni wstrzymywać od ofiar bożkom, krwi, tego, co uduszone, i nierządu (Dz 15,19-20.28-29). Nie ogłosiło zniesienia Dziesięciu Przykazań: list nie wspomina o kradzieży czy zabójstwie, bo nikt nie twierdził, że poganie mogą je lekceważyć, a uzasadnienie w Dz 15,21 odsyła do Mojżesza czytanego co szabat.

Czy Dzieje uczą, że zmarli idą do nieba?

Nie. O Szczepanie Łukasz pisze, że „zasnął” (Dz 7,60), o Dawidzie — że zasnął i doznał zniszczenia (Dz 13,36), a Piotr zaznacza: „Dawid bowiem nie wstąpił do nieba” (Dz 2,34). Nadzieja, którą Paweł wyznaje przed Feliksem, to zmartwychwstanie sprawiedliwych i niesprawiedliwych (Dz 24,15). Szerzej na stronie co dzieje się po śmierci.

Dlaczego księga kończy się bez wyroku w sprawie Pawła?

Tego nie wiemy. Jedni uważają, że Łukasz pisał przed wyrokiem, inni — że zakończenie jest zamierzone, bo cel z Dz 1,8 został osiągnięty: w stolicy imperium Paweł przez dwa lata przyjmuje wszystkich i głosi królestwo Boże bez przeszkód (Dz 28,30-31). O jego dalszych losach Dzieje milczą.

Czytaj dalej

• Dzieje Apostolskie 1 w przekładzie interlinearnym — grecki tekst słowo po słowie.
• Porównanie przekładów Dziejów 1 — ten sam rozdział w kilku tłumaczeniach.
• Streszczenie pierwszego rozdziału — wniebowstąpienie i wybór Macieja.
• Zesłanie Ducha Świętego — Szawuot z Dz 2 bez późniejszych dogmatów.
• Chrzest w Duchu Świętym według Dziejów — wszystkie sceny, w których Duch zstępuje na wierzących.
• List do Galacjan — Paweł o sporze, który rozstrzygało zgromadzenie z Dz 15.
• List do Rzymian — list do zboru w mieście, do którego zmierza cała opowieść.
• Mapy biblijne — trasy podróży Pawła.