3 List Jana to krótki, prywatny list Starszego do jego przyjaciela Gajusa: chwali go za gościnność wobec wędrownych głosicieli, ostrzega przed Diotrefesem, który w miejscowym zgromadzeniu przywłaszczył sobie władzę, i poleca Demetriusza. W jednym zdaniu: prawdę poznaje się po tym, jak człowiek przyjmuje braci, a nie po tym, kto zajmuje pierwsze miejsce. Licząc słowa greckiego tekstu, to najkrótsza księga całej Biblii — nieco ponad dwieście słów.
Streszczenie w 5 zdaniach
- Starszy pozdrawia umiłowanego Gajusa, życzy mu zdrowia i cieszy się, że bracia przynieśli wieść o jego życiu w prawdzie.
- Chwali Gajusa za to, że przyjmował wędrownych braci, także obcych sobie, i prosi, by wyprawił ich dalej w drogę tak, jak przystoi wobec Boga.
- Uzasadnia to prosto: ci ludzie wyruszyli dla imienia i nie brali niczego od pogan, więc wierzący, którzy ich wspierają, stają się współpracownikami prawdy.
- Gani Diotrefesa, który chce być pierwszy, nie przyjmuje Starszego, obmawia go, sam odprawia braci i wyrzuca ze zgromadzenia tych, którzy chcieliby ich przyjąć.
- Wzywa Gajusa, by naśladował dobro, poleca Demetriusza jako człowieka o dobrym świadectwie i kończy zapowiedzią rychłej wizyty oraz pozdrowieniem pokoju.
Streszczenie szczegółowe — fragment po fragmencie
W. 1–2. Pozdrowienie. Nadawca nie podaje imienia, tylko tytuł: „Starszy do umiłowanego Gajusa, którego miłuję w prawdzie”. Dodaje zwykłe w listach tamtej epoki życzenie zdrowia i pomyślności.
W. 3–4. Radość ojca. Bracia, którzy wrócili od Gajusa, zaświadczyli, że on postępuje w prawdzie. Starszy mówi, że nie ma dla niego większej radości niż wiadomość, że jego „dzieci” tak właśnie żyją.
W. 5–8. Gościnność. Gajus wiernie służył braciom, również tym, których wcześniej nie znał. Starszy prosi, by wyposażył ich na dalszą drogę „jak przystoi przed Bogiem”. Powód: „Wyruszyli bowiem dla jego imienia”, a na utrzymanie nie zbierali od niewierzących.
W. 9–10. Diotrefes. Starszy napisał już wcześniej do zgromadzenia, ale Diotrefes, „który chce być pierwszym wśród nich”, nie uznaje go. Obmawia Starszego złośliwymi słowami, sam nie przyjmuje braci, zabrania tego innym i wyrzuca opornych ze wspólnoty. Starszy zapowiada, że jeśli przybędzie, przypomni mu te uczynki.
W. 11–12. Dobro i Demetriusz. Z kontrastu wynika zasada: naśladuj to, co dobre, bo kto czyni dobrze, jest z Boga, a kto czyni źle, „nie widział Boga”. Potem poleca Demetriusza, o którym świadczą wszyscy, sama prawda i sam nadawca.
W. 13–14. Zakończenie. Starszy ma więcej do powiedzenia, ale nie chce pisać „atramentem i piórem”. Liczy na rychłe spotkanie i kończy krótkim „Pokój tobie” i pozdrowieniami od przyjaciół. W UBG list ma 14 wersetów; część wydań dzieli ostatni werset na dwa i liczy ich 15. Szerzej omawia to streszczenie 3 Listu Jana w serwisie.
Autor, adresaci i okoliczności
Autor przedstawia się jednym słowem: ho presbyteros, „Starszy” (o znaczeniu tego słowa jako określenia wieku i urzędu pisze artykuł presbyteros — starszy). Tak samo zaczyna się 2 List Jana (2 J 1,1). Język obu listów — prawda, miłość, świadectwo, „dzieci” — jest bardzo bliski Ewangelii Jana i 1 Listowi Jana, dlatego od starożytności przypisuje się je temu samemu autorowi, którego tradycja utożsamia z apostołem, opisanym w artykule Jan apostoł — umiłowany uczeń.
Obok Starszego w liście pojawiają się trzy osoby:
- Gajus — adresat. Imię było w świecie rzymskim bardzo pospolite (zob. znaczenie imienia Gajus), więc nie da się go pewnie utożsamić z innymi Gajusami Nowego Testamentu, np. z Gajusem z Derbe albo z gospodarzem Pawła w Koryncie (Rz 16,23).
- Diotrefes — przywódca lub ktoś, kto rości sobie przywództwo w innym (albo tym samym) zgromadzeniu; jego imię omawia artykuł znaczenie imienia Diotrefes.
- Demetriusz — człowiek polecany przez Starszego, być może doręczyciel listu (zob. znaczenie imienia Demetriusz). Nic nie wskazuje, by był to złotnik Demetriusz z Efezu z Dz 19,24.
Tło jest praktyczne: wędrowni głosiciele potrzebowali dachu, jedzenia i zapasów na drogę. Jeszua (Jezus) zapowiadał to już uczniom: „Godny jest bowiem robotnik swojej zapłaty” (Łk 10,7). O to toczy się spór z Diotrefesem.
Autor i czas powstania
Co mówi tekst: nadawca to „Starszy”, adresat to Gajus; nie ma w liście daty, miejsca ani imienia autora. Co mówi tradycja: od II wieku list łączono z apostołem Janem, a jego ostatnie lata umieszczano w Efezie; z tą tradycją wiąże się też pokazywany tam grób Jana w Efezie. Co jest sporne: Euzebiusz z Cezarei przytacza Papiasza, który obok apostołów wymienia starszego Jana, i część badaczy uważa, że to on, a nie apostoł, napisał 2 i 3 List Jana. Ten sam Euzebiusz zalicza oba krótkie listy do ksiąg, co do których w jego czasach nie wszyscy byli zgodni. Datowanie na koniec I wieku (ok. 85–100) to przybliżenie, nie dana z tekstu. Nie wiemy też, który list Starszy ma na myśli w w. 9 — niektórzy wskazują 2 List Jana, inni list, który się nie zachował.
Struktura księgi
| Część | Rozdział i wersety | Treść |
|---|---|---|
| Pozdrowienie | 1,1–4 | Starszy do Gajusa; życzenia zdrowia, radość z jego życia w prawdzie |
| Pochwała gościnności | 1,5–8 | Gajus przyjmuje wędrownych braci; prośba, by ich wyprawił; wspólna praca dla prawdy |
| Nagana Diotrefesa | 1,9–10 | Żądza pierwszeństwa, obmowa, odprawianie braci i wyrzucanie ze zgromadzenia |
| Wezwanie i polecenie | 1,11–12 | Naśladuj dobro; dobre świadectwo o Demetriuszu |
| Zakończenie | 1,13–14 | Zapowiedź wizyty, pokój, pozdrowienia od przyjaciół |
Przesłanie i główne tematy
Prawda, w której się chodzi. Słowo „prawda” pada w tym krótkim liście sześć razy. Starszego obchodzi, jak Gajus postępuje; greckie peripateō w w. 3–4 znaczy dosłownie chodzić. Prawda jest drogą życia (o greckim słowie pisze artykuł aletheia — prawda).
Gościnność jako współpraca. Gajus nie wędruje, ale karmiąc i wyprawiając głosicieli, staje się ich wspólnikiem: „współpracownikami dla prawdy” (w. 8). Pismo mówi o gościnności wiele razy (Rz 12,13; 1 P 4,9; Hbr 13,2) — zebrał to artykuł co Biblia mówi o gościnności.
Władza, która nie służy. Diotrefes jest opisany jednym greckim słowem, philoprōteuōn — lubiący być pierwszym. To odwrotność zasady, którą Jeszua dał uczniom: „kto wśród was chce być pierwszy, niech będzie waszym sługą” (Mt 20,27). List nie zarzuca mu herezji, tylko pychę.
Dwa listy, jedno kryterium. 2 List Jana mówi o zwodzicielach: „nie przyjmujcie go do domu ani go nie pozdrawiajcie” (2 J 1,10), a 3 List Jana — przyjmować braci. Nie ma tu sprzeczności: miarą jest nauka, którą ktoś przynosi (2 J 1,9).
Najważniejsze wersety
Uradowałem się bowiem bardzo, gdy przyszli bracia i dali świadectwo o prawdzie w tobie, jak postępujesz w prawdzie. Nie ma dla mnie większej radości od tej, gdy słyszę, że moje dzieci postępują w prawdzie.
3 J 1,3-4 (UBG)
Radość Starszego nie dotyczy liczby wiernych ani wpływów, tylko tego, że ludzie, których uczył, żyją zgodnie z prawdą.
Wyruszyli bowiem dla jego imienia, nie biorąc niczego od pogan. Powinniśmy więc takich przyjmować, abyśmy się stali współpracownikami dla prawdy.
3 J 1,7-8 (UBG)
Uzasadnienie gościnności: wędrowcy nie żyli na koszt pogan, więc utrzymanie ich należy do wspólnoty wierzących.
Umiłowany, nie naśladuj tego, co złe, lecz to, co dobre. Kto czyni dobrze, jest z Boga, kto zaś czyni źle, nie widział Boga.
3 J 1,11 (UBG)
Oś listu. Zdanie „nie widział Boga” ma swój odpowiednik w 1 Liście Jana: kto grzeszy, „nie widział go ani go nie poznał” (1 J 3,6). Werset rozbiera szczegółowo studium 3 J 1,11.
Demetriuszowi wystawili dobre świadectwo wszyscy, nawet sama prawda. My również dajemy o nim świadectwo, a wiecie, że nasze świadectwo jest prawdziwe.
3 J 1,12 (UBG)
Potrójne świadectwo o Demetriuszu: ludzie, prawda i sam Starszy. Być może to echo zasady dwóch lub trzech świadków (Pwt 19,15), choć tekst jej nie przywołuje.
Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma
Prawda to wierność. Za greckim aletheia stoi hebrajskie emet — to, co pewne i niezawodne (zob. emet — prawda). Psalmista mówi do Jahwe (PAN): „twoje prawo jest prawdą” (Ps 119,142), a Jeszua modli się: „Twoje słowo jest prawdą” (J 17,17). Obraz chodzenia ma po hebrajsku swoje słowo: halacha, od halach, iść, czyli sposób codziennego życia według Bożych słów (zob. halacha). Ten sam autor pisze, że miłość Boga polega na zachowywaniu Jego przykazań i że „jego przykazania nie są ciężkie” (1 J 5,3). Łaska nie znosi tu posłuszeństwa, tylko je rodzi (zob. łaska i prawo).
Gościnność Abrahama. Przyjmowanie wędrowców to jeden z najstarszych obowiązków w Piśmie: Abraham wybiega do trzech nieznajomych, daje im wodę, cień i chleb (Rdz 18,2-5; streszczenie Rodzaju 18), a Tora każe kochać przybysza jak samego siebie (Kpł 19,34). Późniejsza tradycja rabiniczna nazwała tę cnotę hachnasat orchim, wprowadzanie gości.
Posłaniec jak posyłający. W Izraelu posłaniec reprezentował tego, kto go wysłał (termin szaliach). Jeszua mówi to samo o swoich posłańcach: „Kto przyjmuje tego, którego ja poślę, mnie przyjmuje” (J 13,20). Odprawiając braci, Diotrefes odrzuca tego, w czyim imieniu przyszli.
Mesjasz w liście. Imię Jeszui ani słowo Mesjasz w liście nie padają, nie ma w nim też proroctw. Jedyny ślad to zdanie o braciach, którzy wyruszyli „dla jego imienia” (w. 7) — najpewniej chodzi o imię Mesjasza, choć gramatycznie możliwe jest też imię Boga.
Dla ucznia: motywy i pytania
- kontrast postaci: Gajus i Demetriusz przeciw Diotrefesowi;
- prawda jako droga, po której się chodzi;
- gościnność jako udział w dziele;
- przywództwo służebne i przywództwo z pychy (Prz 16,18).
Czy 3 J 1,2 obiecuje wierzącym zdrowie i bogactwo?
Nie. To zwykła formuła z początku antycznego listu: nadawca życzy adresatowi zdrowia. Starszy dodaje tylko, by Gajusowi wiodło się „tak jak dobrze się powodzi twojej duszy”. Dusza znaczy tu po prostu życie człowieka, a nie nieśmiertelną cząstkę (zob. co mówi Biblia o śmierci).
Jak pogodzić 3 J 1,8 z zakazem z 2 J 1,10?
W 2 J 1,10 chodzi o tych, którzy nie przynoszą nauki Chrystusa (2 J 1,9); w 3 J 1,5-8 — o braci, którzy wyruszyli dla imienia i świadczą o prawdzie. Kryterium jest to samo: nauka i życie posłańca, a nie jego obcość.
Dlaczego Diotrefes nie przyjmował Starszego?
Tekst podaje jedną przyczynę: chce być pierwszy (3 J 1,9). Reszta, np. spór o naukę albo o władzę, to domysły.
Co znaczy, że czyniący źle „nie widział Boga”?
Chodzi o poznanie Boga, nie o widzenie oczami. W 1 Liście Jana ta sama myśl dotyczy grzechu (1 J 3,6) i nienawiści do brata (1 J 4,20). Czyny pokazują, czy ktoś Boga zna — i to jest ukryta ocena Diotrefesa z w. 10.
