Πρεσβύτερος pada w Nowym Testamencie sześćdziesiąt siedem razy. Gramatycznie jest to stopień wyższy przymiotnika oznaczającego człowieka starego, czyli dosłownie ktoś starszy. Wyraz nigdy nie przestał znaczyć tego, co znaczył — i jednocześnie stał się nazwą funkcji. Obie warstwy żyją w Nowym Testamencie równocześnie, czasem w jednym akapicie.
Starszy wiekiem
Najczystszy przykład znaczenia podstawowego to przypowieść o synu marnotrawnym.
Tymczasem jego starszy syn był na polu. Gdy wracał i był blisko domu, usłyszał muzykę i tańce.
Łk 15,25
Nikt tu nie sprawuje żadnego urzędu — chodzi o kolejność urodzenia. Podobnie w scenie z kobietą przyłapaną na cudzołóstwie, gdzie tłum rozchodzi się od najstarszych.
A gdy oni to usłyszeli, będąc przekonani przez sumienie, odchodzili jeden po drugim, począwszy od starszych aż do ostatnich. Pozostał tylko sam Jezus i ta kobieta stojąca pośrodku.
J 8,9
Ten sam sens ma cytat z proroka Joela w mowie Piotra oraz zdanie z Listu do Hebrajczyków o tych, którzy byli przed nami.
I stanie się w ostatecznych dniach – mówi Bóg – że wyleję z mego Ducha na wszelkie ciało i będą prorokować wasi synowie i córki, wasi młodzieńcy będą mieć widzenia, a starcy będą śnić sny.
Dz 2,17
Przez nią bowiem przodkowie otrzymali chlubne świadectwo.
Hbr 11,2
W ostatnim wypadku UBG sięga po słowo przodkowie i to jest jedyne miejsce, gdzie polski czytelnik traci trop zupełnie — nie ma jak się domyślić, że stoi tam ten sam wyraz co przy starszych zboru.
Starsi jako ciało
Zdecydowana większość wystąpień w Ewangeliach dotyczy żydowskiego gremium, wymienianego zwykle razem z naczelnymi kapłanami i uczonymi w Piśmie.
I odtąd zaczął Jezus tłumaczyć swoim uczniom, że musi iść do Jerozolimy i wiele cierpieć od starszych, od naczelnych kapłanów i uczonych w Piśmie, i być zabity, a trzeciego dnia zmartwychwstać.
Mt 16,21
Czemu twoi uczniowie postępują wbrew tradycji starszych? Nie myją bowiem rąk przed jedzeniem chleba.
Mt 15,2
Tradycja starszych to konkretna instytucja, wobec której Jeszua zajmuje stanowisko. Struktura, do której odsyła ten wyraz, istniała w Izraelu na długo przed Nowym Testamentem i była całkiem świecko-organizacyjna: starsi zasiadali w bramie miasta i rozstrzygali sprawy.
Starsi w zborach
Kiedy Paweł i Barnaba zakładają wspólnoty, ustanawiają w nich dokładnie takie samo ciało.
A gdy w każdym kościele ustanowili starszych, modląc się i poszcząc, powierzyli ich Panu, w którego uwierzyli.
Dz 14,23
Zostawiłem cię na Krecie w tym celu, abyś uporządkował to, co tam jeszcze zostało do zrobienia, i ustanowił w każdym mieście starszych, jak ci nakazałem;
Tt 1,5
Nie wymyślono tu nowej nazwy. Wzięto termin z porządku synagogalnego i zastosowano bez zmian, co samo w sobie jest informacją o tym, jak pierwsze wspólnoty widziały swoją ciągłość z Izraelem. Ci sami starsi modlą się nad chorym, przewodzą wspólnocie i podlegają zasadom postępowania w razie oskarżenia.
Choruje ktoś wśród was? Niech przywoła starszych kościoła i niech się modlą nad nim, namaszczając go olejem w imię Pana.
Jk 5,14
Starsi, którzy dobrze przewodzą, niech będą uważani za godnych podwójnej czci, a zwłaszcza ci, którzy pracują w słowie i w nauce.
1 Tm 5,17
W Objawieniu dwudziestu czterech starszych zasiada na tronach wokół tronu Boga — to trzecia warstwa, ani wiekowa, ani zborowa.
Wokoło tronu były dwadzieścia cztery trony. Na tronach widziałem siedzących dwudziestu czterech starszych, ubranych w białe szaty, a na ich głowach złote korony.
Ap 4,4
Gra dwuznacznością
Pierwszy List do Tymoteusza wykorzystuje obie warstwy naraz i robi to świadomie.
Starszego człowieka nie strofuj, lecz nakłaniaj jak ojca, młodszych – jak braci;
1 Tm 5,1
Starsze kobiety – jak matki, młodsze – jak siostry, z całą czystością.
1 Tm 5,2
W tych dwóch zdaniach chodzi wyraźnie o wiek: starszy człowiek, starsze kobiety, młodsi, młodsze. Piętnaście wersetów dalej ten sam wyraz oznacza już tych, którzy przewodzą. Czytelnik grecki widzi jedno słowo w dwóch rolach; polski czytelnik też, bo UBG konsekwentnie trzyma się przymiotnika starszy. Tutaj przekład wypada dobrze i wypada tak dlatego, że polski przymiotnik ma tę samą dwuznaczność.
Czego samo słowo nie rozstrzyga
Zakres tego wyrazu bywa wciągany w spór o strukturę wspólnoty: czy starszych ma być wielu, czy jeden ma stać nad nimi. Leksyka mówi tyle, że wszędzie, gdzie mowa o ustanawianiu starszych w zborze albo o ich wzywaniu, wyraz stoi w liczbie mnogiej, i że ten sam człowiek bywa nazwany raz starszym, raz nadzorcą. Liczba pojedyncza pojawia się tam, gdzie chodzi o pojedynczą osobę: oskarżonego starszego albo autora podpisującego list. To jest argument za mnogością i przeciw dwustopniowej hierarchii, ale nie jest to wyrok — spór dotyczy również tego, co działo się później, a o tym żadne hasło słownikowe nie orzeka. Osobnym pytaniem jest, czy żeńska forma w Pierwszym Liście do Tymoteusza oznacza kobiety w jakiejś funkcji, czy po prostu kobiety starsze wiekiem; kontekst tych dwóch zdań wyraźnie wskazuje na wiek, ale samo słowo obu odczytań nie rozdziela.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kim jest autor podpisujący dwa krótkie listy tym właśnie wyrazem — czy używa go jako tytułu, czy jako określenia wieku, czy jako obu naraz.
Starszy do wybranej pani i do jej dzieci, które miłuję w prawdzie, a nie tylko ja, ale i wszyscy, którzy poznali prawdę;
2 J 1,1
Starszy do umiłowanego Gajusa, którego miłuję w prawdzie.
3 J 1,1
Nie wiemy też, czy dwudziestu czterech starszych z Objawienia to ludzie, istoty niebiańskie, czy figura reprezentująca lud obu przymierzy; tekst ich nie objaśnia. I nie wiemy, jak przebiegało samo ustanawianie starszych w nowych zborach — czasownik użyty w Dziejach mówi o wyciągnięciu ręki, co bywa czytane i jako wybór przez zgromadzenie, i jako gest ustanawiającego.
Zobacz też: Jeszua (Jezus) · Paweł — znaczenie imienia · Barnaba — znaczenie imienia
