List do Rzymian — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

List do Rzymian to najdłuższy list apostoła Pawła, wysłany około 57 roku do wierzących w stolicy imperium, których Paweł jeszcze wtedy nie znał osobiście. W jednym zdaniu: wszyscy ludzie, Żydzi i poganie, zgrzeszyli, ale Jahwe (PAN) z łaski uznaje za sprawiedliwych tych, którzy wierzą, że Jeszua (Jezus) umarł za nich i zmartwychwstał, daje im swojego Ducha do życia zgodnego z Prawem i nie porzuca przy tym Izraela. Niżej streszczenie wszystkich 16 rozdziałów i główne tematy.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Paweł przedstawia się zborowi w Rzymie i ogłasza temat listu: ewangelia objawia sprawiedliwość Boga, którą człowiek przyjmuje przez wiarę.
2. Poganie i Żydzi są tak samo grzesznikami, a usprawiedliwienie przychodzi darmo przez odkupienie w Jeszui, jak u Abrahama, który uwierzył.
3. Kto należy do Mesjasza, umiera dla grzechu, przestaje stać pod wyrokiem Prawa i żyje mocą Ducha Bożego w oczekiwaniu na zmartwychwstanie ciała.
4. Niewiara większej części Izraela nie unieważnia Bożych obietnic: pozostała resztka, poganie zostali wszczepieni w szlachetną oliwkę, a cały Izrael będzie zbawiony.
5. Na koniec Paweł uczy, jak żyje wspólnota, która doznała miłosierdzia (służba, miłość, szacunek dla słabszych), zapowiada podróż przez Rzym do Hiszpanii i pozdrawia ponad dwadzieścia osób z imienia.

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Ewangelia i grzech wszystkich ludzi — rozdziały 1–3

Rozdział 1 — Paweł wita zbór, pisze, że chce odwiedzić Rzym, i podaje temat listu: ewangelia jest „mocą Boga ku zbawieniu dla każdego, kto uwierzy” (Rz 1,16). Potem opisuje pogan, którzy znali Stwórcę z tego, co stworzone, a jednak oddali cześć stworzeniu, więc Bóg wydał ich ich własnym pożądliwościom.

Rozdział 2 — Zwraca się do człowieka, który potępia innych, a robi to samo, zwłaszcza do Żyda, który chlubi się Prawem, a sam je łamie. Bóg sądzi każdego według uczynków i bez względu na pochodzenie, a prawdziwe obrzezanie jest obrzezaniem serca.

Rozdział 3 — Żydzi mają realną przewagę, bo „im zostały powierzone słowa Boże” (Rz 3,2), ale łańcuch cytatów z Psalmów i Izajasza pokazuje, że nikt nie jest sprawiedliwy. Sprawiedliwość Boga objawia się teraz przez wiarę w Jeszuę, którego Bóg ustanowił przebłaganiem, a wiara nie obala Prawa, tylko je utwierdza.

Usprawiedliwienie z wiary: Abraham i Adam — rozdziały 4–5

Rozdział 4 — Abraham został uznany za sprawiedliwego, zanim przyjął obrzezanie, dlatego jest ojcem wszystkich wierzących, obrzezanych i nieobrzezanych. Miał około stu lat, a Sara była niepłodna, mimo to zaufał obietnicy potomstwa.

Rozdział 5 — Usprawiedliwieni mają pokój z Bogiem i nadzieję, która przetrzymuje ucisk, bo Mesjasz umarł za nich, gdy byli jeszcze grzesznikami. Paweł zestawia Adama, przez którego weszły grzech i śmierć, z Jeszuą, przez którego posłuszeństwo wielu otrzymuje życie.

Nowe życie: grzech, Prawo i Duch — rozdziały 6–8

Rozdział 6 — Na zarzut, że łaska zachęca do grzechu, Paweł odpowiada obrazem chrztu: wierzący zostali pogrzebani z Mesjaszem i powstają do nowego życia. Byli niewolnikami grzechu, teraz służą sprawiedliwości, bo zapłatą za grzech jest śmierć, a darem Boga życie wieczne.

Rozdział 7 — Na przykładzie żony, którą śmierć męża uwalnia od prawa małżeńskiego, Paweł tłumaczy, że wierzący umarli dla Prawa przez ciało Mesjasza. Samo Prawo jest święte i dobre, ale grzech wykorzystuje przykazanie, a „ja” z drugiej połowy rozdziału chce dobra i nie umie go wykonać.

Rozdział 8 — Dla tych, którzy są w Mesjaszu, nie ma potępienia: Duch Boży mieszka w nich, czyni ich synami, którzy wołają do Boga „Abba, Ojcze!” (Rz 8,15), i ożywi kiedyś ich śmiertelne ciała. Całe stworzenie czeka na to wyzwolenie, a nic nie odłączy wierzących od miłości Boga.

Izrael i narody w planie Boga — rozdziały 9–11

Rozdział 9 — Paweł wyznaje ból z powodu niewiary swoich rodaków i wylicza, co należy do Izraela: usynowienie, przymierza, Prawo, obietnice. Przykłady Izaaka, Jakuba i Ezawa oraz faraona pokazują, że Bóg sam wybiera i okazuje miłosierdzie, a poganie osiągnęli sprawiedliwość z wiary, gdy Izrael potknął się o kamień z Syjonu.

Rozdział 10 — Izrael ma gorliwość dla Boga, ale szuka własnej sprawiedliwości zamiast Bożej. Słowo wiary jest blisko, jak pisał Mojżesz: kto wyzna Jeszuę jako Pana i uwierzy w Jego zmartwychwstanie, będzie zbawiony, a wiara rodzi się ze słuchania tego, co głoszą posłani.

Rozdział 11 — Bóg nie odrzucił swojego ludu: jak za Eliasza pozostało siedem tysięcy, tak teraz jest resztka wybrana z łaski. Poganie są dziką gałązką wszczepioną w oliwkę Izraela i nie mają się wynosić, bo zatwardziałość części Izraela trwa tylko do czasu, a dary i powołanie Boże są nieodwołalne.

Życie wspólnoty — rozdziały 12–15

Rozdział 12 — Wierzący mają oddać Bogu całe życie jako ofiarę żywą i dać się przemieniać przez odnowienie umysłu. Zbór jest jednym ciałem o różnych darach, a miłość bez obłudy błogosławi prześladowców, zostawia zemstę Bogu i karmi głodnego wroga.

Rozdział 13 — Paweł każe być poddanym władzom i płacić podatki, bo władza ma służyć porządkowi. Przykazania Dekalogu o cudzołóstwie, zabójstwie, kradzieży, fałszywym świadectwie i pożądaniu streszczają się w miłości bliźniego, a skoro dzień jest bliski, trzeba odrzucić uczynki ciemności.

Rozdział 14 — W sporze między tym, kto je wszystko, a tym, kto jada tylko jarzyny, oraz w sporze o wyróżnianie dni Paweł zabrania wzajemnego potępiania. Każdy zda sprawę przed Bogiem, więc mocny nie może z powodu jedzenia gorszyć brata.

Rozdział 15 — Mocni mają znosić słabości słabych, a wszyscy przyjmować siebie nawzajem, bo Mesjasz przyszedł potwierdzić obietnice dane ojcom i przyprowadzić narody do chwalenia Boga. Paweł opisuje swoją służbę od Jerozolimy do Ilirii i plan podróży: ze składką do Jerozolimy, potem przez Rzym do Hiszpanii.

Polecenie, pozdrowienia i doksologia — rozdział 16

Rozdział 16 — Paweł poleca zborowi Febę z Kenchr i pozdrawia Pryscyllę, Akwilę, Andronika, Rufusa i wielu innych. Ostrzega przed tymi, którzy wywołują rozłamy, przekazuje pozdrowienia od Tymoteusza, Tercjusza, Gajusa i Erastusa, a kończy chwałą dla jedynego mądrego Boga.

Autor, adresaci i okoliczności

Nadawcą jest Paweł z Tarsu, faryzeusz z pokolenia Beniamina (Rz 11,1), powołany na apostoła narodów. List spisał pod jego dyktando Tercjusz, który wtrąca własne zdanie: „Pozdrawiam was w Panu ja, Tercjusz, który pisałem ten list” (Rz 16,22).

Adresatami są wierzący w Rzymie, zarówno z Żydów, jak i z pogan. Paweł nie założył tego zboru i jeszcze go nie odwiedził, choć planował to wiele razy (Rz 1,13). Nie wiadomo, kto przyniósł tam ewangelię. Łukasz odnotowuje, że wśród słuchaczy Piotra w dniu Szawuot byli „przybysze z Rzymu, zarówno Żydzi, jak i prozelici” (Dz 2,10); część z nich mogła wrócić do domu jako wierzący, ale to przypuszczenie. Tradycja, która uważa Piotra za założyciela rzymskiego zboru, nie ma oparcia w tym liście: Paweł nie wymienia Piotra ani razu.

Tło podaje Łukasz: Akwila i jego żona przybyli do Koryntu z Italii, „ponieważ Klaudiusz zarządził, żeby wszyscy Żydzi opuścili Rzym” (Dz 18,2). O wydaleniu Żydów za cesarza Klaudiusza wspomina też Swetoniusz; rok 49 podaje dopiero autor z V wieku, więc data jest prawdopodobna, ale sporna. Gdy Żydzi wrócili, zapewne po śmierci Klaudiusza w 54 roku, zastali zbór prowadzony przez wierzących z pogan. Wielu badaczy tak tłumaczy napięcia, na które odpowiadają rozdziały 11 i 14–15.

Powody pisania Paweł podaje sam. Chce przygotować wizytę i pozyskać zbór do pomocy w misji na zachodzie: „Gdy udam się do Hiszpanii, przyjdę do was” (Rz 15,24). Prosi o modlitwę przed podróżą do Jerozolimy ze składką dla ubogich (Rz 15,25-31). I wykłada swoją ewangelię w całości, bo krążyły o niej pogłoski, że zachęca do grzechu (Rz 3,8).

Rozdział 16 pokazuje zbór od środka. Pryscylla i Akwila znów mieszkają w Rzymie i gromadzą wierzących w swoim domu (Rz 16,3-5). Andronik i Junias to krewni Pawła i jego współwięźniowie; drugie imię po grecku może być męskie albo żeńskie (Junia) i badacze wciąż się o to spierają. Na liście pozdrowień jest wiele kobiet, a kilka pozdrowień dotyczy całych domów.

Autor i czas powstania

Autorstwa Pawła praktycznie nikt nie kwestionuje, także wśród badaczy krytycznych. Miejsce i czas wskazuje sam tekst. Paweł jedzie do Jerozolimy ze składką Macedonii i Achai (Rz 15,25-26), co pasuje do trzymiesięcznego pobytu w Grecji pod koniec trzeciej podróży misyjnej (Dz 20,2-3). Poleca Febę, która jest „służebnicą kościoła w Kenchrach” (Rz 16,1), czyli we wschodnim porcie Koryntu (Kenchry); ona najpewniej zaniosła list. Pozdrowienia przesyła Erastus, „szafarz miejski” (Rz 16,23); w Koryncie znaleziono inskrypcję urzędnika o tym imieniu, choć nie wiadomo, czy to ta sama osoba (inskrypcja Erastusa). Stąd datowanie na lata 56–58, najczęściej zima 57 roku, w Koryncie.

Dopisek po ostatnim wersecie w UBG, że list „został napisany z Koryntu i wysłany przez Febę”, pochodzi od późniejszych kopistów, nie od Pawła. Sporne są też dwie sprawy tekstowe: końcowa doksologia (Rz 16,25-27) stoi w rękopisach w różnych miejscach, między innymi po Rz 14,23, a niektórzy badacze uważali rozdział 16 za osobny list do Efezu, bo Pryscylla i Akwila przebywali wcześniej w Azji (1 Kor 16,19). Większość przyjmuje jednak, że rozdział należy do listu.

Struktura księgi

Przesłanie i główne tematy

Sprawiedliwość Boga. Temat stoi w Rz 1,17: w ewangelii objawia się sprawiedliwość Boga, a Paweł podpiera to słowami Habakuka: „Sprawiedliwy będzie żył z wiary” (Ha 2,4). Grecki czasownik tłumaczony jako usprawiedliwić oznacza ogłosić kogoś sprawiedliwym w sądzie (zob. dikaioo). Paweł mówi też, że Bóg odda każdemu według uczynków (Rz 2,6), i te dwie myśli się nie wykluczają (sąd według uczynków a zbawienie z łaski).

Wszyscy potrzebują łaski. „U Boga bowiem nie ma względu na osobę” (Rz 2,11). Poganie mają świadectwo stworzenia i sumienia, a niektórzy „z natury czynią to, co jest w prawie” (Rz 2,14); co z tego wynika, omawia artykuł o tych, którzy nie słyszeli. Żydzi mają Prawo, ale samo posiadanie go nikogo nie ratuje: wszyscy są pod grzechem (Rz 3,9).

Wiara Abrahama. „Abraham uwierzył Bogu i zostało mu to poczytane za sprawiedliwość” (Rz 4,3), a stało się to przed obrzezaniem (kiedy Abraham został usprawiedliwiony). Dlatego Abraham jest ojcem wierzących z obu grup, a Adam służy w rozdziale 5 jako wzór odwrotny do Jeszui. Czym są „uczynki prawa”, wyjaśnia osobny artykuł, a pozorną sprzeczność z Listem Jakuba rozbiera tekst Paweł czy Jakub.

Grzech, Prawo i Duch. Prawo ujawnia grzech („nie poznałem grzechu jak tylko przez prawo”, Rz 7,7), ale nie daje siły; kim jest „ja” z Rz 7, pokazuje artykuł o Rzymian 7. Siłę daje Duch Boży, który mieszka w wierzących (Rz 8,9). Paweł nazywa Go Duchem tego, który wskrzesił Jeszuę, i mówi, że Bóg „ożywi i wasze śmiertelne ciała przez swego Ducha” (Rz 8,11). To Duch samego Boga, Jego obecność i moc w człowieku (kim jest Duch Święty); przez Niego wierzący stają się synami (usynowienie w Rz 8,15).

Wierność Boga wobec Izraela. Rozdziały 9–11 nie są dodatkiem: gdyby obietnice dla Izraela mogły zawieść, nie można by ufać także obietnicom dla pogan. Paweł mówi więc, że „Nie wszyscy bowiem, którzy pochodzą od Izraela, są Izraelem” (Rz 9,6), broni Bożego wybrania (czy Boże wybranie jest sprawiedliwe) i kończy pewnością: „Nieodwołalne są bowiem dary i powołanie Boże” (Rz 11,29).

Najważniejsze wersety

Temat całego listu:

Nie wstydzę się bowiem ewangelii Chrystusa, ponieważ jest ona mocą Boga ku zbawieniu dla każdego, kto uwierzy, najpierw Żyda, potem i Greka. W niej bowiem objawia się sprawiedliwość Boga z wiary w wiarę, jak jest napisane: Sprawiedliwy będzie żył z wiary.

Rz 1,16-17 (UBG)

Diagnoza i lekarstwo: grzech dotyczy wszystkich, usprawiedliwienie jest darem.

Wszyscy bowiem zgrzeszyli i są pozbawieni chwały Boga; A zostają usprawiedliwieni darmo, z jego łaski, przez odkupienie, które jest w Jezusie Chrystusie.

Rz 3,23-24 (UBG)

Najczęściej wyszukiwany werset listu. Nie obiecuje, że wszystko będzie przyjemne, tylko że Bóg obróci wszystko ku dobru tych, którzy Go miłują; dokładny rozbiór wersetu daje studium Rz 8,28, a dalszy ciąg myśli łańcuch z Rz 8,29-30.

A wiemy, że wszystko współdziała dla dobra tych, którzy miłują Boga, to jest tych, którzy są powołani według postanowienia Boga.

Rz 8,28 (UBG)

Zakończenie rozdziału 8. Na liście rzeczy, które nie odłączą wierzących od miłości Boga, śmierć stoi na pierwszym miejscu: nie przerywa tej więzi, choć człowiek śpi w niej aż do zmartwychwstania.

Jestem bowiem pewien, że ani śmierć, ani życie, ani aniołowie, ani zwierzchności, ani moce, ani teraźniejsze, ani przyszłe rzeczy; Ani wysokość, ani głębokość, ani żadne inne stworzenie nie będzie mogło nas odłączyć od miłości Boga, która jest w Jezusie Chrystusie, naszym Panu.

Rz 8,38-39 (UBG)

Obraz oliwki, który odpowiada na pytanie, kto do kogo został dołączony (szerzej: drzewo oliwne z Rzymian 11):

Jeśli zaś niektóre z gałęzi zostały odłamane, a ty, który byłeś dzikim drzewem oliwnym, zostałeś wszczepiony zamiast nich i stałeś się uczestnikiem korzenia i tłustości drzewa oliwnego; Nie wynoś się nad gałęzie. Jeśli jednak się wynosisz, wiedz, że nie ty podtrzymujesz korzeń, lecz korzeń ciebie.

Rz 11,17-18 (UBG)

Przejście od nauki do praktyki. Słowo „służba” ma tu tło świątynne: życie wierzącego zajmuje miejsce ofiary.

Proszę więc was, bracia, przez miłosierdzie Boże, abyście składali wasze ciała jako ofiarę żywą, świętą, przyjemną Bogu, to jest wasza rozumna służba. A nie dostosowujcie się do tego świata, ale przemieńcie się przez odnowienie waszego umysłu, abyście mogli rozeznać, co jest dobrą, przyjemną i doskonałą wolą Boga.

Rz 12,1-2 (UBG)

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Przez wieki List do Rzymian czytano jako dowód, że Prawo przestało obowiązywać, a zbór z pogan zajął miejsce Izraela. Tekst mówi co innego. Na pytanie, czy wiara znosi Prawo, Paweł odpowiada: „Czy więc obalamy prawo przez wiarę? Nie daj Boże! Przeciwnie, utwierdzamy prawo.” (Rz 3,31). Nazywa je świętym (Rz 7,12), a celem życia w Duchu jest to, „aby sprawiedliwość prawa wypełniła się w nas” (Rz 8,4). Gdy chce pokazać, czym jest miłość bliźniego, wylicza przykazania z Dekalogu:

Nikomu nie bądźcie nic winni oprócz wzajemnej miłości. Kto bowiem miłuje bliźniego, wypełnił prawo. Gdyż to: Nie będziesz cudzołożył, nie będziesz zabijał, nie będziesz kradł, nie będziesz fałszywie świadczył, nie będziesz pożądał i jakiekolwiek inne przykazanie, w tych słowach się streszcza, mianowicie: Będziesz miłował swego bliźniego jak samego siebie. Miłość nie wyrządza zła bliźniemu. Tak więc wypełnieniem prawa jest miłość.

Rz 13,8-10 (UBG)

Zdanie „nie jesteście pod prawem, lecz pod łaską” (Rz 6,14) stoi w kontekście panowania grzechu, a następny werset od razu odrzuca wniosek, że wolno grzeszyć. Chodzi o wyjście spod wyroku, nie o uchylenie przykazań (zob. łaska i prawo). Podobnie Rz 10,4: „Końcem bowiem prawa jest Chrystus”. Greckie telos znaczy zarówno kres, jak i cel, więc samo słowo sporu nie rozstrzyga; rozstrzyga kontekst (Rzymian 10,4).

Rozdział 14 bywa przytaczany jako zgoda na porzucenie szabatu i prawa o pokarmach. Nie pada w nim jednak ani słowo „szabat”, ani nazwa żadnego święta, a „słaby” to ten, kto „jada jarzyny” (Rz 14,2), czego Tora nie nakazuje. Gdy Paweł pisze, że „nie ma niczego, co by samo w sobie było nieczyste” (Rz 14,14), używa greckiego koinos (pospolity, skalany przez styczność), a nie akathartos, którym grecki przekład Tory oddaje zwierzęta nieczyste z Kpł 11. Spór dotyczy więc spraw, o których Pismo milczy, prawdopodobnie mięsa z pogańskich rynków (o czym naprawdę jest Rzymian 14; o samych przepisach: prawo dietetyczne).

Obraz oliwki ma tło w Piśmie: Jeremiasz przypomina Izraelowi, że Bóg nazwał go „zielonym drzewem oliwnym” (Jr 11,16). Poganie nie tworzą nowego drzewa, tylko zostają wszczepieni w stare. Paweł dodaje obraz z Tory o pierwocinach ciasta: „jeśli zaczyn jest święty, to i ciasto” (Rz 11,16; por. Lb 15,20). Odczytania zapowiedzi „cały Izrael będzie zbawiony” (Rz 11,26) omawia artykuł o Rzymian 11,26.

List potwierdza też biblijny obraz śmierci. Zapłatą za grzech jest śmierć (Rz 6,23), a nadzieja wierzących dotyczy ciała: czekają na „odkupienia naszego ciała” (Rz 8,23). Nie ma tu duszy, która po śmierci odchodzi do nieba; jest zmartwychwstanie (co się dzieje po śmierci). Chrzest z Rz 6,3-4 to pogrzebanie z Mesjaszem i powstanie do nowego życia, obraz, który pasuje do zanurzenia i zakłada świadomą wiarę (chrzest).

Zapowiedzi Mesjasza

Już pierwsze wersety mówią, że ewangelię Bóg „przedtem obiecał przez swoich proroków w Pismach świętych” (Rz 1,2), a Syn „według ciała pochodził z potomstwa Dawida” (Rz 1,3), zgodnie z obietnicą dla Dawida (2 Sm 7,12-13).

W Rz 3,25 Jeszua zostaje nazwany hilastērion. Tym słowem grecki przekład Tory oddaje kapporet, wieko Arki, na które arcykapłan kropił krew w Jom Kippur (Kpł 16,14-15); szczegóły w artykule Przebłagalnia w Rz 3,25.

Zdanie, że Jeszua „został wydany za nasze grzechy i wstał z martwych dla naszego usprawiedliwienia” (Rz 4,25), brzmi jak echo Iz 53,5, a w Rz 10,16 Paweł cytuje wprost Iz 53,1. Z Izajasza pochodzą też kamień położony na Syjonie (Rz 9,33; Iz 28,16), korzeń Jessego, w którym poganie złożą nadzieję (Rz 15,12; Iz 11,10), i wybawiciel dla Jakuba (Rz 11,26; Iz 59,20). U Izajasza Odkupiciel przychodzi do Syjonu, u Pawła „z Syjonu”; skąd ta różnica, nie wiadomo na pewno. Zapowiedź, że Bóg „wkrótce zetrze szatana pod waszymi stopami” (Rz 16,20), odsyła do obietnicy o potomstwie kobiety (Rdz 3,15). Sens tych zapowiedzi Paweł streszcza sam: Mesjasz był „sługą obrzezania ze względu na prawdę Bożą, aby potwierdzić obietnice dane ojcom” (Rz 15,8).

Dla ucznia: motywy i pytania

• Dialog z wyobrażonym rozmówcą — Paweł stawia zarzuty i odpowiada na nie („Cóż więc?”, „Nie daj Boże!”).
• Para Adam — Mesjasz — dwaj ludzie, dwa skutki: śmierć i życie (Rz 5,12-21).
• Niewola i wolność — służba grzechowi albo sprawiedliwości (Rz 6).
• Stworzenie w bólach rodzenia — cała ziemia czeka na zmartwychwstanie ludzi (Rz 8,19-22).
• Drzewo oliwne — jeden lud Boży z Izraela i narodów (Rz 11).

Czy List do Rzymian znosi Prawo?

Nie. Wiara utwierdza Prawo (Rz 3,31), przykazanie jest święte (Rz 7,12), a życie w Duchu to wypełnianie się sprawiedliwości Prawa (Rz 8,4). Paweł odrzuca natomiast Prawo jako drogę do zdobycia usprawiedliwienia (Rz 3,20.28).

Co znaczy „nie jesteście pod prawem, lecz pod łaską”?

Rz 6,14 mówi, że grzech nie będzie panował nad wierzącym, bo nie stoi on już pod wyrokiem Prawa. Werset 15 zamyka drogę do wniosku, że wolno teraz nie przestrzegać przykazań: „Nie daj Boże!”. Rz 8,1 dopowiada, że dla tych, którzy są w Mesjaszu, nie ma potępienia.

Czy Rzymian 14 pozwala porzucić szabat i przepisy o pokarmach?

Rozdział nie wymienia szabatu ani żadnego święta, a sporne są jarstwo i nieokreślone dni (Rz 14,2.5). Paweł kończy myślą, że Królestwo Boże „to nie pokarm i napój, ale sprawiedliwość, pokój i radość w Duchu Świętym” (Rz 14,17). To wezwanie do zgody w sprawach spornych, nie uchylenie przykazań.

Czy Bóg odrzucił Izraela?

Paweł pyta sam: „Czy Bóg odrzucił swój lud? Nie daj Boże!” (Rz 11,1). Dowodem jest resztka wybrana z łaski (Rz 11,5), a zatwardziałość części Izraela ma swój kres (Rz 11,25-26).

Czytaj dalej

• List do Rzymian w przekładzie interlinearnym — grecki tekst słowo po słowie
• Porównanie przekładów Listu do Rzymian
• List do Galacjan — krótszy list Pawła o tych samych sprawach: wierze, Prawie i poganach
• Dzieje Apostolskie — podróże Pawła i jego przybycie do Rzymu
• List do Hebrajczyków — Mesjasz jako arcykapłan i ofiara
• Czy Tora obowiązuje wierzących z pogan
• Nowe przymierze z Jeremiasza 31 — Tora zapisana na sercu
• Rzymian 10,9-10 — wyznanie ust i wiara serca