Jedno zdanie z dziesiątego rozdziału Listu do Rzymian bywa przedstawiane jako rozstrzygnięcie całego sporu o prawo. Rozstrzygnięcie zależy jednak od znaczenia jednego wyrazu, a wyraz ten ma dwa znaczenia. Trzeba więc zacząć od tego, czego z niego nie wynika. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Zdanie i jego otoczenie
Bracia, pragnieniem mego serca i modlitwą, którą zanoszę do Boga za Izrael, jest jego zbawienie. Daję im bowiem świadectwo, że mają gorliwość dla Boga, ale nie według poznania. Nie znając bowiem sprawiedliwości Boga, a chcąc ustanowić własną sprawiedliwość, nie poddali się sprawiedliwości Boga. Końcem bowiem prawa jest Chrystus ku sprawiedliwości każdego, kto wierzy.
Rz 10,1-4
Cztery wersety, a nie jeden. Paweł mówi o Izraelu, o gorliwości bez poznania i o próbie ustanowienia własnej sprawiedliwości. Zdanie o końcu prawa nie stoi więc w wykładzie o kalendarzu ani o pokarmach, lecz w wywodzie o tym, skąd bierze się sprawiedliwość. To zawęża pole, na którym wolno je stosować.
Dwa znaczenia jednego wyrazu
Greckie słowo przetłumaczone tu jako koniec oznacza zarówno kres czegoś, jak i cel, do którego coś zmierza. W polszczyźnie działa to podobnie: koniec drogi to zarówno jej ostatni metr, jak i miejsce, do którego się szło. Zwolennicy jednego i drugiego odczytania powołują się na to samo słowo.
Uczciwość każe powiedzieć wprost: sam wyraz nie rozstrzyga sprawy w żadną stronę. Kto twierdzi, że tu na pewno chodzi o cel, mówi tyle samo ponad tekst, co ten, kto twierdzi, że na pewno o kres. Rozstrzygać może tylko kontekst i inne miejsca tego samego autora.
Ten sam wyraz gdzie indziej
Końcem zaś przykazania jest miłość płynąca z czystego serca, z prawego sumienia i wiary nieobłudnej;
1 Tm 1,5
Otrzymując koniec waszej wiary – zbawienie dusz.
1 P 1,9
Oto za błogosławionych uważamy tych, którzy wytrwali. Słyszeliście o cierpliwości Hioba i widzieliście koniec przygotowany przez Pana, że Pan jest pełen litości i miłosierdzia.
Jk 5,11
Trzy miejsca używają tego samego wyrazu w sposób, w którym znaczenie kresu byłoby bezsensowne. Końcem przykazania jest miłość — nie chodzi o to, że przykazanie się skończyło. Końcem wiary jest zbawienie dusz, a więc to, do czego wiara prowadzi. Koniec przygotowany przez Pana w historii Hioba to wynik, a nie zaprzestanie. Znaczenie celu jest zatem u tych autorów zwyczajne.
Co mówi ten sam list
Czy więc obalamy prawo przez wiarę? Nie daj Boże! Przeciwnie, utwierdzamy prawo.
Rz 3,31
A tak prawo jest święte i przykazanie jest święte, sprawiedliwe i dobre.
Rz 7,12
Paweł w tym samym piśmie pyta, czy przez wiarę obala prawo, i odpowiada, że przeciwnie — utwierdza je. Cztery rozdziały dalej nazywa prawo świętym, a przykazanie świętym, sprawiedliwym i dobrym. Trudno zestawić te zdania z odczytaniem, według którego rozdział dziesiąty ogłasza kres prawa.
Nie sądźcie, że przyszedłem znieść Prawo albo Proroków. Nie przyszedłem znieść, ale wypełnić.
Mt 5,17
Zdanie o nieprzyjściu w celu zniesienia dokłada się z zewnątrz i jest zwykle przywoływane obok.
Zdanie, które komplikuje ten wywód
Gdyż Mojżesz pisze o sprawiedliwości, która jest z prawa: Kto te rzeczy wypełnia, przez nie będzie żył. Sprawiedliwość zaś, która jest z wiary, tak powiada: Nie mów w swym sercu: Kto wstąpi do nieba? – to znaczy, aby Chrystusa na dół sprowadzić; Albo: Kto zstąpi do otchłani? – to znaczy, aby Chrystusa od umarłych wyprowadzić. Ale cóż mówi: Blisko ciebie jest słowo, na twoich ustach i w twoim sercu. To jest słowo wiary, które głosimy:
Rz 10,5-8
Bezpośrednio po spornym zdaniu Paweł zestawia sprawiedliwość z prawa ze sprawiedliwością z wiary i przeciwstawia je sobie. To zestawienie pasuje również do odczytania o kresie: jeśli jedna droga zostaje odrzucona, to znaczy, że coś się skończyło. Kto broni odczytania o celu, musi wyjaśnić, dlaczego kontrast jest tak ostry — a nie udawać, że go nie ma.
Tak więc prawo było naszym pedagogiem do Chrystusa, abyśmy z wiary byli usprawiedliwieni.
Ga 3,24
Obraz prawa jako pedagoga prowadzącego do Mesjasza wspiera odczytanie o celu i jest jego najlepszym oparciem poza samym wyrazem. Prowadzenie zakłada punkt dojścia.
Strona przeciwna
Lecz gdy przyszła wiara, już nie jesteśmy pod pedagogiem.
Ga 3,25
Znosząc przez swoje ciało nieprzyjaźń, prawo przykazań wyrażone w przepisach, aby z dwóch stworzyć w samym sobie jednego nowego człowieka, czyniąc pokój;
Ef 2,15
Wymazał obciążający nas wykaz zawarty w przepisach, który był przeciwko nam, i usunął go z drogi, przybiwszy do krzyża;
Kol 2,14
Jeśli zaś to, co przemija, było pełne chwały, tym bardziej pełne chwały jest to, co trwa.
2 Kor 3,11
Cztery zdania mówią o pedagogu, którego już nie ma, o zniesieniu prawa przykazań wyrażonego w przepisach, o wymazaniu wykazu i o tym, co przemija. To jest poważny zestaw i nie należy go zbywać. Każde z tych miejsc bywa zawężane przez kontekst — pierwsze mówi o pedagogu, a nie o prawie wprost, drugie o rozdzieleniu dwóch grup ludzi, trzecie o wykazie zawartym w przepisach, czwarte o chwale. Ale zawężenia te są odczytaniem, a nie treścią samych zdań.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, w którym znaczeniu Paweł użył tego wyrazu, bo sam tego nie zaznaczył. Nie wiemy, dlaczego nie napisał zdania jednoznacznego, skoro spór o prawo trwał już wtedy. Nie wiemy, czy zestawienie dwóch sprawiedliwości w kolejnych wersetach ma być rozłączne, czy stopniowane. I nie wiemy, jak zdanie to rozumieli pierwsi czytelnicy w Rzymie — żadna reakcja z ich strony się nie zachowała.
