Sumienie bywa dziś traktowane jak najwyższa instancja: skoro coś mi nie przeszkadza, to jest w porządku. Pismo mówi o nim inaczej i mówi zaskakująco dużo — wymienia kilka jego stanów, a niektóre z nich są stanami uszkodzenia. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Skąd się bierze
Gdy bowiem poganie, którzy nie mają prawa, z natury czynią to, co jest w prawie, oni, nie mając prawa, sami dla siebie są prawem. Oni to ukazują działanie prawa wpisanego w ich serca, za poświadczeniem ich sumienia i myśli wzajemnie się oskarżających lub też usprawiedliwiających);
Rz 2,14-15
Paweł opisuje ludzi bez spisanego prawa, którzy mimo to czynią to, co w prawie, a ich sumienie poświadcza. Wynika z tego, że rozeznanie dobra i zła nie jest wynalazkiem kultury. Trzeba jednak zauważyć granicę tego zdania: mówi ono o poświadczaniu i o myślach oskarżających albo usprawiedliwiających. Nie mówi, że sumienie zawiera pełną treść prawa ani że jest nieomylne.
Stany sumienia
Końcem zaś przykazania jest miłość płynąca z czystego serca, z prawego sumienia i wiary nieobłudnej;
1 Tm 1,5
Mając wiarę i czyste sumienie, które niektórzy odrzucili i stali się rozbitkami w wierze.
1 Tm 1,19
I sam się usilnie staram, aby zawsze mieć sumienie bez skazy wobec Boga i ludzi.
Dz 24,16
Pierwsza grupa tekstów mówi o sumieniu prawym, czystym i bez skazy. Zwraca uwagę czasownik w ostatnim zdaniu: Paweł usilnie się stara, żeby takie sumienie mieć. Czystość sumienia jest tu wynikiem pracy, a nie stanem danym raz na zawsze.
Lecz nie wszyscy mają tę wiedzę. Niektórzy bowiem aż do tej pory, mając sumienie co do bożka, spożywają pokarm jako ofiarowany bożkom, a ich sumienie, będąc słabe, kala się.
1 Kor 8,7
Dla czystych wszystko jest czyste, natomiast dla skalanych i niewierzących nie ma nic czystego, lecz skalany jest zarówno ich umysł, jak i sumienie.
Tt 1,15
Mówiąc kłamstwo w obłudzie, mając napiętnowane sumienie;
1 Tm 4,2
Druga grupa mówi o uszkodzeniach. Sumienie bywa słabe — i tekst wiąże to wprost z brakiem wiedzy, bo zdanie zaczyna się od stwierdzenia, że nie wszyscy mają tę wiedzę. Bywa skalane razem z umysłem. Bywa wreszcie napiętnowane, co jest obrazem wypalenia i utraty czucia. Sumienie może zatem milczeć nie dlatego, że nie ma o czym mówić, lecz dlatego, że przestało reagować.
Kto jest sędzią
Niczego bowiem w sobie nie dostrzegam, jednak nie jestem przez to usprawiedliwiony, lecz tym, który mnie sądzi, jest Pan.
1 Kor 4,4
To zdanie rozstrzyga sprawę i jest w tej rzeczy najważniejsze w całym Piśmie. Paweł mówi, że nie dostrzega w sobie niczego — i natychmiast dodaje, że nie czyni go to usprawiedliwionym. Czyste sumienie nie jest wyrokiem uniewinniającym. Sądzi Pan, a sumienie tylko zeznaje.
Najzdradliwsze ponad wszystko jest serce i najbardziej przewrotne. Któż zdoła je poznać?
Jr 17,9
Jest droga, która człowiekowi wydaje się słuszna, lecz końcem jej jest droga do śmierci.
Prz 14,12
Dwa zdania z Tanach mówią o tym samym z drugiej strony: serce jest zwodnicze, a droga potrafi wydawać się słuszna aż do końca. Jeśli serce potrafi zwieść samo siebie, to sumienie oparte na sercu nie może być ostatnią instancją.
Przykład z życia Pawła
Paweł, patrząc uważnie na Radę, powiedział: Mężowie bracia, aż do dziś żyłem przed Bogiem z zupełnie czystym sumieniem.
Dz 23,1
Zdanie brzmi mocno: aż do dziś żył przed Bogiem z zupełnie czystym sumieniem. Bywa przywoływane jako dowód, że sumienie może być czyste i mylące zarazem, bo ten sam człowiek wcześniej prześladował wierzących. Uczciwie trzeba jednak zaznaczyć, że werset nie mówi wprost, iż Paweł włącza w to swoje lata prześladowania. Wniosek bierzemy z tego, co wiemy o jego życiorysie, a nie z samego zdania.
Czym sumienie zostaje oczyszczone
To o ileż bardziej krew Chrystusa, który przez Ducha wiecznego ofiarował Bogu samego siebie bez skazy, oczyści wasze sumienie z martwych uczynków, by służyć Bogu żywemu?
Hbr 9,14
Mówię prawdę w Chrystusie, nie kłamię, co mi poświadcza moje sumienie w Duchu Świętym;
Rz 9,1
Autor Listu do Hebrajczyków mówi o oczyszczeniu sumienia z martwych uczynków, a Paweł o sumieniu poświadczającym w Duchu Świętym. Oba zdania przesuwają ciężar poza samego człowieka. Sumienie nie naprawia się samo przez postanowienie.
Sumienie drugiego człowieka
Gdyby bowiem ktoś zobaczył ciebie, który masz wiedzę, siedzącego za stołem w świątyni bożka, to czy sumienie tego, kto jest słaby, nie skłoni go do jedzenia pokarmów ofiarowanych bożkom?
1 Kor 8,10
Rozdział o pokarmach ofiarowanych bożkom dokłada rzecz praktyczną: nie chodzi tylko o własne sumienie. Postępowanie kogoś, kto ma wiedzę, może skłonić do czynu kogoś, kto jej nie ma. Sumienie słabe jest w tym rozumowaniu czymś, co się chroni, a nie czymś, co się lekceważy.
Gdzie kończy się to, co napisane
Powszechnie mówi się, że sumienie trzeba wykształcić Słowem. Wniosek jest rozsądny i ma oparcie pośrednie — skoro sumienie bywa słabe z braku wiedzy, to wiedza je wzmacnia. Trzeba jednak powiedzieć wprost, że Pismo nigdzie nie formułuje takiej zasady. Nie ma zdania, które by mówiło: kształtuj sumienie Pismem. Jest opis stanów sumienia i jest jedno miejsce wiążące jego słabość z brakiem wiedzy. Resztę składamy sami.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, czym sumienie jest — Pismo opisuje jego działanie i stany, ale nigdy go nie definiuje. Nie wiemy, jak odróżnić sumienie słabe od dobrze uformowanego w konkretnym przypadku; teksty podają obie kategorie, ale nie dają kryterium. Nie wiemy, czy sumienie napiętnowane może zostać przywrócone, bo o takim przypadku nie ma wzmianki. I nie wiemy, jak daleko sięga rozeznanie tych, którzy nie znają spisanego prawa, skoro tekst mówi tylko, że czynią to, co w prawie, i nie precyzuje ile.
