Trzy zdania Jeszui o postępowaniu z bratem, który zgrzeszył, są jednym z niewielu miejsc, gdzie Pismo podaje procedurę krok po kroku. Właśnie dlatego warto sprawdzić, co w tej procedurze jest, a co dokładamy do niej z praktyki. Cytaty z Uwspółcześnionej Biblii Gdańskiej.
Trzy kroki
Jeśli twój brat zgrzeszy przeciwko tobie, idź, strofuj go sam na sam. Jeśli cię usłucha, pozyskałeś twego brata. Jeśli zaś cię nie usłucha, weź ze sobą jeszcze jednego albo dwóch, aby na podstawie zeznania dwóch albo trzech świadków oparte było każde słowo. Jeśli ich nie usłucha, powiedz kościołowi. A jeśli kościoła nie usłucha, niech będzie dla ciebie jak poganin i celnik.
Mt 18,15-17
Kolejność jest ścisła. Najpierw sam na sam — bez świadków, bez rozgłosu, bez uprzedzania kogokolwiek. Dopiero po niepowodzeniu dochodzi jeden albo dwóch, i to w roli świadków słowa, a nie wsparcia jednej strony. Trzeci krok to zgromadzenie. Cel każdego kroku jest ten sam i podany wprost: pozyskać brata.
Warto zauważyć, czego w tej procedurze nie ma. Nie ma kroku polegającego na opowiedzeniu sprawy innym przed rozmową z zainteresowanym. Nie ma miejsca na wyprzedzające ogłoszenie. Kto zaczyna od kroku trzeciego, nie stosuje tej procedury, tylko ją pomija.
Zdanie, które wyrwano z tego miejsca
Zaprawdę powiadam wam: Cokolwiek zwiążecie na ziemi, będzie związane i w niebie. A cokolwiek rozwiążecie na ziemi, będzie rozwiązane i w niebie. Mówię wam też: Jeśli dwaj z was na ziemi będą zgodnie prosić o cokolwiek, otrzymają to od mego Ojca, który jest w niebie. Gdzie bowiem dwaj albo trzej są zgromadzeni w moje imię, tam jestem pośród nich.
Mt 18,18-20
Zdanie o dwóch albo trzech zgromadzonych w imię Mesjasza jest jednym z najczęściej cytowanych w oderwaniu od kontekstu. Stoi bezpośrednio po procedurze napomnienia i w niej ma swoje miejsce: dotyczy zgody co do rozstrzygnięcia sprawy brata. Nie znaczy to, że nie da się go stosować szerzej, ale znaczy, że jego pierwsze zastosowanie jest inne, niż zwykle się słyszy.
Jak stosuje to Paweł
Słyszy się powszechnie o nierządzie wśród was, i to takim nierządzie, o jakim nie wspomina się nawet wśród pogan, że ktoś ma żonę swego ojca. A wy wbiliście się w pychę, zamiast tak się smucić, aby został usunięty spośród was ten, kto się dopuścił tego czynu. Ja bowiem, nieobecny ciałem, lecz obecny duchem, już jakbym był obecny, osądziłem tego, który to uczynił. W imieniu naszego Pana Jezusa Chrystusa, gdy się zgromadzicie, wy i mój duch, z mocą naszego Pana Jezusa Chrystusa; Wydajcie takiego szatanowi na zatracenie ciała, żeby duch był zbawiony w dniu Pana Jezusa.
1 Kor 5,1-5
Napisałem wam w liście, żebyście nie przestawali z rozpustnikami; Ale nie z rozpustnikami tego świata w ogóle lub chciwymi, zdziercami czy bałwochwalcami, bo inaczej musielibyście opuścić ten świat. Teraz jednak napisałem wam, żebyście nie przestawali z takim, który nazywając się bratem, jest rozpustnikiem, chciwym, bałwochwalcą, złorzeczącym, pijakiem lub zdziercą. Z takim nawet nie jadajcie. Po co mi bowiem sądzić tych, którzy są na zewnątrz? Czy wy nie sądzicie tych, którzy są wewnątrz? Tych, którzy są na zewnątrz, osądzi Bóg. Usuńcie więc złego spośród was samych.
1 Kor 5,9-13
Postępowanie jest ostre i nie da się go złagodzić. Usunąć spośród siebie, nie przestawać, nawet nie jadać. Trzeba jednak zauważyć zakres: dotyczy tego, kto nazywa się bratem, a nie ludzi z zewnątrz. Paweł mówi wprost, że nie jego rzeczą jest sądzić tych, którzy są na zewnątrz. Odłączenie jest sprawą wewnętrzną wspólnoty.
Odłączenie nie jest końcem
Takiemu wystarczy kara wymierzona przez wielu z was. Tak więc przeciwnie, powinniście mu raczej przebaczyć i pocieszyć go, aby przypadkiem zbytni smutek go nie pochłonął. Dlatego proszę was, abyście potwierdzili swą miłość do niego.
2 Kor 2,6-8
Jeśli ktoś nie posłucha naszych słów zawartych w tym liście, to zwróćcie na niego uwagę i nie przestawajcie z nim, aby się zawstydził. Nie uważajcie go jednak za nieprzyjaciela, lecz napominajcie jak brata.
2 Tes 3,14-15
Bracia, jeśli przydarzy się komuś jakiś upadek, wy, którzy jesteście duchowi, poprawiajcie takiego w duchu łagodności, uważając każdy na samego siebie, abyś i ty nie był kuszony.
Ga 6,1
Trzy miejsca zamykają sprawę z drugiej strony. Kara ma wystarczyć. Odłączonego nie uważa się za nieprzyjaciela. Poprawiać ma się w duchu łagodności i z pamięcią o własnej słabości. Kto stosuje pierwszą część nauki bez drugiej, stosuje pół nauki.
Wtedy Piotr podszedł do niego i zapytał: Panie, ile razy mam przebaczyć mojemu bratu, gdy zgrzeszy przeciwko mnie? Czy aż siedem razy? I odpowiedział mu Jezus: Nie mówię ci, że aż siedem razy, ale aż siedemdziesiąt siedem razy.
Mt 18,21-22
Bezpośrednio po procedurze pada pytanie o granicę przebaczania i odpowiedź, która granicy nie stawia. To sąsiedztwo jest częścią tekstu i nie wolno go pomijać.
Heretyka po pierwszym i drugim upomnieniu unikaj; Wiedząc, że taki człowiek jest przewrotny i grzeszy, i sam siebie osądza.
Tt 3,10-11
List do Tytusa podaje krótszą wersję dla innego przypadku: przy człowieku wprowadzającym podziały wystarczą dwa upomnienia.
Gdzie tekst milczy
Trzeba powiedzieć wprost, że ta procedura zostawia bez odpowiedzi rzeczy dla praktyki kluczowe. Polecenie brzmi: powiedz kościołowi — ale tekst nie mówi, czy chodzi o całe zgromadzenie, czy o starszych. Nie mówi też, kto orzeka, że krok został wyczerpany.
Osobną sprawą jest zdanie zamykające. Ma on być jak poganin i celnik — a to porównanie jest mniej jednoznaczne, niż się je stosuje:
Gdy Jezus siedział za stołem w jego domu, przyszło wielu celników i grzeszników i usiedli z Jezusem oraz jego uczniami. Widząc to, faryzeusze zapytali jego uczniów: Dlaczego wasz nauczyciel je z celnikami i grzesznikami?
Mt 9,10-11
Przyszedł Syn Człowieczy, jedząc i pijąc, a mówią: Oto żarłok i pijak, przyjaciel celników i grzeszników. Lecz usprawiedliwiona jest mądrość przez swoje dzieci.
Mt 11,19
Ten sam nauczyciel jadał z celnikami i został z tego powodu obmówiony. Porównanie z celnikiem nie może więc oznaczać całkowitego zerwania kontaktu, skoro tak właśnie z celnikami postępował. Tekst nie precyzuje, co dokładnie ma znaczyć, i uczciwie jest to zostawić otwarte, zamiast wypełniać własnym rygorem.
Strona przeciwna
Nie sądźcie, abyście nie byli sądzeni.
Mt 7,1
Nie sądźcie, a nie będziecie sądzeni; nie potępiajcie, a nie będziecie potępieni; przebaczajcie, a będzie wam przebaczone.
Łk 6,37
Kim jesteś ty, że sądzisz cudzego sługę? Dla własnego Pana stoi albo upada. Ostoi się jednak, gdyż Bóg może go utwierdzić.
Rz 14,4
Nie obmawiajcie jedni drugich, bracia. Kto obmawia brata i osądza brata, obmawia prawo i osądza prawo. Jeśli zaś osądzasz prawo, nie jesteś wykonawcą prawa, lecz sędzią. Jeden jest prawodawca, który ma moc zbawić i zatracić. A ty kim jesteś, że osądzasz drugiego?
Jk 4,11-12
Cztery miejsca zakazują sądzenia i bywają używane przeciw wszelkiemu napominaniu. Odpowiedź z tekstu jest taka, że pochodzą one od tych samych autorów, którzy nakazują napominać, a jedno z nich — z czternastego rozdziału Rzymian — dotyczy spraw, w których wierzący różnią się przekonaniem, a nie jawnego grzechu. Ale to jest rozróżnienie z kontekstu, a nie z samych tych zdań. Wyjęte pojedynczo brzmią jak zakaz bez wyjątków.
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kto w praktyce podejmował rozstrzygnięcie w zgromadzeniu, bo tekst tego nie określa. Nie wiemy, czy człowiek z piątego rozdziału Pierwszego Listu do Koryntian jest tym samym, o którym mowa w Drugim — utożsamienie jest tradycyjne, a Paweł go nie nazywa. Nie wiemy, jak długo miało trwać odłączenie ani kto orzekał o opamiętaniu. I nie wiemy, jak dokładnie rozumieć porównanie z poganinem i celnikiem, skoro Ewangelie pokazują wobec celników postawę odwrotną do wykluczenia.
