List do Tytusa — streszczenie, bohaterowie i przesłanie

List do Tytusa to krótki, trzyrozdziałowy list apostoła Pawła do greckiego współpracownika, którego zostawił na Krecie, żeby dokończył porządkowanie tamtejszych zborów. W jednym zdaniu: Paweł poleca Tytusowi ustanowić w miastach wyspy starszych, uciszyć zwodzicieli i uczyć zdrowej nauki, bo łaska Boga, która zbawia bez zasługi z uczynków, ma wychować ludzi gorliwych w dobrych uczynkach.

Streszczenie w 5 zdaniach

1. Paweł pozdrawia Tytusa, swojego „własnego syna we wspólnej wierze”, i przypomina, że zostawił go na Krecie, by w każdym mieście ustanowił starszych o nienagannym życiu (Tt 1,1-9).
2. Na wyspie działają zwodziciele, zwłaszcza z kręgu obrzezanych, którzy dla zysku wywracają całe domy baśniami i ludzkimi przykazaniami, więc Tytus ma ich surowo karcić (Tt 1,10-16).
3. Tytus ma uczyć starszych mężczyzn i kobiety, młode kobiety, młodzieńców i niewolników takiego życia, które nie da nikomu powodu do bluźnierstwa, a sam ma być wzorem (Tt 2,1-10).
4. Podstawą tego wszystkiego jest łaska Boga, która przyniosła zbawienie, uczy żyć trzeźwo i sprawiedliwie, każe oczekiwać objawienia się Jeszui (Jezusa) i tworzy lud oczyszczony z nieprawości (Tt 2,11–3,7).
5. Na koniec Paweł każe trzymać się dobrych uczynków, unikać jałowych sporów i ludzi wprowadzających podziały, a potem podaje plany podróży i pozdrowienia (Tt 3,8-15).

Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale

Część pierwsza: starsi i zwodziciele (rozdz. 1)

Rozdział 1 — Po uroczystym pozdrowieniu, w którym Bóg zostaje nazwany tym, „który nie kłamie” (Tt 1,2), Paweł podaje Tytusowi listę cech kandydata na starszego: wierny jednej żonie, gościnny, opanowany, trzymający się wiernego słowa. Druga połowa rozdziału opisuje przeciwników: gadatliwych nauczycieli, którzy uczą dla brudnego zysku, i Kreteńczyków, o których ich własny prorok powiedział: „Kreteńczycy to zawsze kłamcy, złe bestie, brzuchy leniwe” (Tt 1,12).

Część druga: zdrowa nauka w domu (rozdz. 2)

Rozdział 2 — Paweł przechodzi od przywódców do zwykłych domowników i każdej grupie daje konkretne wskazania: starsze kobiety mają uczyć młodsze, młodzieńcy mają być trzeźwi, niewolnicy uczciwi, tak aby „zdobili naukę Boga, naszego Zbawiciela” (Tt 2,10). Rozdział zamyka krótkie wyznanie wiary o łasce, która wychowuje, i o oczekiwaniu na przyjście Mesjasza, a na końcu pada polecenie dla samego Tytusa: „niech nikt tobą nie gardzi” (Tt 2,15).

Część trzecia: wobec świata i zakończenie (rozdz. 3)

Rozdział 3 — Wierzący mają być posłuszni władzom, łagodni i uprzejmi wobec wszystkich, bo sami kiedyś żyli w złości i zazdrości, a Bóg zbawił ich z miłosierdzia przez „obmycie odrodzenia i odnowienie Ducha Świętego” (Tt 3,5). Paweł każe unikać sporów o rodowody i prawo, człowieka rozbijającego zbór upomnieć dwa razy, a potem odsunąć; kończy wiadomościami o Artemasie, Tychiku, Zenasie i Apollosie oraz pozdrowieniami.

Autor, adresaci i okoliczności

List otwiera imię nadawcy: Paweł, „sługa Boga i apostoł Jezusa Chrystusa” (Tt 1,1). Więcej o jego życiu mówi biografia Pawła z Tarsu, apostoła narodów. Adresatem jest Tytus, Grek, którego Paweł zabrał ze sobą do Jerozolimy i którego tam „nie zmuszono do obrzezania, mimo że był Grekiem” (Ga 2,3). W Drugim Liście do Koryntian Tytus jest mediatorem w trudnym sporze z Koryntem, a Paweł nazywa go „moim towarzyszem i współpracownikiem” (2 Kor 8,23; zob. też 2 Kor 7,6). Ostatnia wzmianka o nim w Piśmie jest lakoniczna: „Tytus do Dalmacji” (2 Tm 4,10).

Kreta pojawia się w Nowym Testamencie jeszcze dwa razy. Kreteńczycy są wśród słuchaczy w Jerozolimie w dniu Szawuot (Dz 2,11), a statek wiozący Pawła do Rzymu zawija do Pięknych Portów przy Lasai (Dz 27,8). Dzieje Apostolskie nie opisują jednak misji Pawła na wyspie, więc wiadomość, że zostawił tam Tytusa (Tt 1,5), znamy wyłącznie z tego listu. O rzymskiej stolicy wyspy i jej słynnym kodeksie praw pisze artykuł o Gortynie na Krecie.

Zdanie o Kreteńczykach-kłamcach (Tt 1,12) Paweł przytacza jako słowa ich własnego proroka. Starożytni autorzy, m.in. Klemens Aleksandryjski, przypisywali je kreteńskiemu poecie Epimenidesowi, a pierwsze słowa tej frazy zna też hymn Kallimacha do Zeusa. Paweł cytuje więc to, co Kreteńczycy mówili sami o sobie, i dodaje: „Świadectwo to jest prawdziwe” (Tt 1,13).

W zakończeniu listu pojawiają się cztery osoby. Paweł zamierza wysłać na Kretę Artemasa albo Tychika, żeby Tytus mógł dołączyć do niego w Nikopolis: „tam postanowiłem spędzić zimę” (Tt 3,12). Tytus ma też zaopatrzyć w drogę „Zenasa, uczonego w prawie” (Tt 3,13), o którym wiemy tylko tyle, co mówi to jedno zdanie, oraz Apollosa, znanego z Dziejów jako Żyd z Aleksandrii „biegły w Piśmie” (Dz 18,24).

Tytus z listu a łuk Tytusa. Wiele osób szukających słowa Tytus trafia na zupełnie innego człowieka. Łuk Tytusa w Rzymie upamiętnia Tytusa, późniejszego cesarza, który w 70 r. jako wódz zdobył Jerozolimę i zburzył Świątynię; na reliefie żołnierze niosą menorę. Z tym samym cesarzem wiąże się tunel Wespazjana i Tytusa w Seleucji. Adresat listu Pawła nie ma z nim nic wspólnego poza popularnym rzymskim imieniem.

Autor i czas powstania

Według tekstu pisze Paweł, który jest na wolności i planuje podróże. Nie da się tego zmieścić w chronologii Dziejów Apostolskich, które kończą się dwuletnim aresztem domowym Pawła w Rzymie (Dz 28,30). Od starożytności (m.in. Euzebiusz z Cezarei) przyjmuje się, że Paweł został wtedy uwolniony i odbył jeszcze podróże, o których Dzieje milczą. W tym czasie miały powstać List do Tytusa i Pierwszy List do Tymoteusza, mniej więcej w latach 62–66. Dopisek, który w części rękopisów (i w UBG) stoi po ostatnim wersecie, nazywa Tytusa pierwszym biskupem Krety i podaje Nikopolis jako miejsce napisania. To późny dodatek kopistów, a nie część listu: Paweł pisze o Nikopolis tam, czyli jeszcze do niego nie dotarł.

Wielu współczesnych badaczy uważa trzy tak zwane listy pasterskie (1 Tm, 2 Tm, Tt) za pisma uczniów Pawła z końca I wieku, wskazując na odmienne słownictwo i dojrzalszą organizację zborów. Tę organizację trudno jednak nazwać rozbudowaną: w Tt 1,5-7 ci sami ludzie nazywani są raz starszymi, raz biskupami, czyli nadzorcami, tak jak w najwcześniejszych zborach. O różnicy między tymi słowami a późniejszymi urzędami piszą artykuły o terminach presbyteros i episkopos. Spór o autorstwo pozostaje otwarty; serwis czyta list tak, jak przedstawia się on sam, jako słowa Pawła.

Struktura księgi

Przesłanie i główne tematy

Zdrowa nauka i zdrowe życie. Przymiotnik zdrowy wraca w liście kilka razy: zdrowa nauka (Tt 1,9; 2,1), zdrowi w wierze (Tt 1,13; 2,2), słowa zdrowe (Tt 2,8). Nauka jest zdrowa wtedy, gdy widać ją w domu, w pracy i w stosunku do pieniędzy. Przeciwnicy odwrotnie: „Twierdzą, że znają Boga, ale swymi uczynkami temu przeczą” (Tt 1,16).

Łaska przed uczynkami, uczynki z łaski. List mówi jednoznacznie, że Bóg zbawił nas „nie z uczynków sprawiedliwości, które my spełniliśmy” (Tt 3,5), i równie jednoznacznie, że zbawieni mają zabiegać „o celowanie w dobrych uczynkach” (Tt 3,8). Wyrażenie o dobrych uczynkach pada w tych trzech krótkich rozdziałach sześć razy (Tt 1,16; 2,7; 2,14; 3,1; 3,8; 3,14). Jak te dwie prawdy łączą się bez sprzeczności, serwis opisuje w dziale łaska i Prawo.

Bóg Zbawiciel. Tytuł Zbawiciel pada sześć razy: trzy razy o Bogu (Tt 1,3; 2,10; 3,4) i trzy razy o Jeszui (Tt 1,4; 2,13; 3,6). Zbawienie ma swoje źródło w Ojcu i przychodzi przez Syna.

Porządek i świadectwo. Wskazania dla domów i niewolników mają wyraźny cel misyjny: żeby „nie bluźniono słowu Bożemu” (Tt 2,5) i żeby przeciwnik nie miał nic złego do powiedzenia (Tt 2,8).

Najważniejsze wersety

Zostawiłem cię na Krecie w tym celu, abyś uporządkował to, co tam jeszcze zostało do zrobienia, i ustanowił w każdym mieście starszych, jak ci nakazałem;

Tt 1,5 (UBG)

Jedno zdanie tłumaczy, po co powstał list: Tytus ma dokończyć to, czego Paweł nie zdążył zrobić, i ustanowić starszych w każdym mieście, a nie jednego zwierzchnika całej wyspy.

Dla czystych wszystko jest czyste, natomiast dla skalanych i niewierzących nie ma nic czystego, lecz skalany jest zarówno ich umysł, jak i sumienie. Twierdzą, że znają Boga, ale swymi uczynkami temu przeczą, budząc obrzydzenie, będąc nieposłusznymi i niezdolnymi do wszelkiego dobrego uczynku.

Tt 1,15-16 (UBG)

Kontekstem są przykazania ludzi z wersetu 14. Chodzi o reguły czystości wymyślone przez zwodzicieli, a nie o przepisy Tory, co omawia sekcja o hebrajskim kontekście Pisma.

Objawiła się bowiem łaska Boga, niosąca zbawienie wszystkim ludziom; Pouczająca nas, abyśmy wyrzekłszy się bezbożności i światowych pożądliwości, trzeźwo, sprawiedliwie i pobożnie żyli na tym świecie; Oczekując błogosławionej nadziei i chwalebnego objawienia się wielkiego Boga i Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa; Który wydał samego siebie za nas, aby nas wykupić od wszelkiej nieprawości i oczyścić sobie lud na własność, gorliwy w spełnianiu dobrych uczynków.

Tt 2,11-14 (UBG)

Najkrótsze streszczenie Ewangelii w listach pasterskich: łaska objawiła się, uczy, każe czekać na przyjście Mesjasza i tworzy lud gorliwy w dobrych uczynkach. Słowo po słowie ten fragment rozbiera studium wersetu Tt 2,11.

Lecz gdy się objawiła dobroć i miłość Boga, naszego Zbawiciela, względem ludzi; Nie z uczynków sprawiedliwości, które my spełniliśmy, ale według swego miłosierdzia zbawił nas przez obmycie odrodzenia i odnowienie Ducha Świętego; Którego wylał na nas obficie przez Jezusa Chrystusa, naszego Zbawiciela; Abyśmy, usprawiedliwieni jego łaską, stali się dziedzicami zgodnie z nadzieją życia wiecznego.

Tt 3,4-7 (UBG)

Zbawienie z miłosierdzia, bez zasługi, przez obmycie i odnowienie Duchem. Greckie palingenesia, odrodzenie, omawia artykuł o słowie palingenesia; o obmyciu jako zanurzeniu wierzącego pisze hub o chrzcie.

Wiarygodne to słowo i chcę, abyś o tym zapewniał, żeby ci, którzy uwierzyli Bogu, zabiegali o celowanie w dobrych uczynkach. Jest to dobre i pożyteczne dla ludzi. Unikaj zaś głupich dociekań, rodowodów, sporów i kłótni o prawo; są bowiem nieużyteczne i próżne.

Tt 3,8-9 (UBG)

Wniosek z całego listu: skoro Bóg zbawił z łaski, wierzący mają zajmować się tym, co pożyteczne dla ludzi, a nie spekulacjami o rodowodach.

Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma

Zwodziciele „wśród obrzezanych”

Paweł wskazuje, że najwięcej zamętu robią ludzie „zwłaszcza wśród obrzezanych” (Tt 1,10). To ten sam problem, który zbór w Jerozolimie rozstrzygał w Dz 15: ktoś nauczał pogan, że „Jeśli nie zostaniecie obrzezani według zwyczaju Mojżesza, nie możecie być zbawieni” (Dz 15,1). Tytus sam był żywym przykładem odpowiedzi, bo jako Grek nie musiał się obrzezać (Ga 2,3). Paweł nie walczy więc z Torą, tylko z nauką, która zbawienie poganina uzależnia od obrzezania.

Baśnie i ludzkie przykazania

Tytus ma pilnować, by wierzący „nie zajmowali się żydowskimi baśniami i przykazaniami ludzi odwracających się od prawdy” (Tt 1,14). Słowa o przykazaniach ludzkich to echo proroka, który ganił bojaźń Boga wyuczoną z nakazów ludzi (Iz 29,13), i Jeszui, który powtórzył tę naganę wobec tradycji (Mk 7,7). Tora pochodzi od Jahwe (PAN), więc nie jest ani baśnią, ani ludzkim przykazaniem. Podobnie zakaz „kłótni o prawo” (Tt 3,9) dotyczy jałowych dysput, a nie samego Prawa, skoro w tym samym rozdziale Paweł z szacunkiem wymienia Zenasa, znawcę prawa.

Czy Tt 1,15 znosi prawo o pokarmach

Zdanie „Dla czystych wszystko jest czyste” (Tt 1,15) bywa czytane jako unieważnienie Kpł 11. Kontekst wskazuje co innego: Paweł mówi o regułach czystości, które nakładali zwodziciele, i o ludziach, którzy mają skalane sumienie. Nie pisze o wieprzowinie ani o rozróżnieniu zwierząt z Tory. Podobne nieporozumienia wokół innych wersetów omawiają artykuły o prawie dietetycznym i o tym, czy Marek 7 uczy, że wszystkie pokarmy są czyste.

Nieprawość i lud na własność

W Tt 2,14 Mesjasz wydał samego siebie, aby „nas wykupić od wszelkiej nieprawości”. Greckie słowo to anomia, dosłownie bezprawie, to samo, którym Jan definiuje grzech: „grzech jest przekroczeniem prawa” (1 J 3,4). Łaska nie uwalnia więc od Prawa, tylko od łamania go. Dalsza część wersetu, „oczyścić sobie lud na własność”, powtarza język Tory: na Synaju Izrael miał być „szczególną własnością ponad wszystkie narody” (Wj 19,5; por. Pwt 14,2). Poganie z Krety wchodzą do tego samego ludu, a nie do nowego.

Nadzieja: objawienie Mesjasza, nie ucieczka duszy

List nigdzie nie mówi o duszach idących do nieba po śmierci. Wierzący żyją, oczekując „chwalebnego objawienia się” Jeszui (Tt 2,13), a życie wieczne to obietnica i dziedzictwo, na które się czeka (Tt 1,2; 3,7), a nie coś, co człowiek już ma z natury. To zgodne z tym, co Pismo mówi o stanie umarłych, opisanym w dziale co dzieje się po śmierci.

Zapowiedzi Mesjasza i echa Tanach

List do Tytusa nie cytuje wprost proroctw, ale jego najważniejsze zdania są zbudowane z języka Tanach. Obietnica z Psalmu, „On sam odkupi Izraela ze wszystkich jego nieprawości” (Ps 130,8), i zapowiedź Ezechiela, że Bóg oczyści swój lud i będzie jego Bogiem (Ez 37,23), stoją za Tt 2,14: Jeszua jest tym, przez kogo Bóg dokonuje tego odkupienia i oczyszczenia.

Opis zbawienia w Tt 3,5-6 łączy dwa obrazy z proroków: obmycie czystą wodą i nowego ducha w sercu (Ez 36,25-27, zob. artykuł o nowym sercu i nowym duchu) oraz obietnicę Joela: „wyleję swojego Ducha na wszelkie ciało” (Jl 2,28). Duch Święty jest tu Duchem samego Boga, wylanym obficie przez Jeszuę, a nie kimś stojącym obok Ojca.

W Tt 2,13 Paweł mówi o objawieniu się „wielkiego Boga i Zbawiciela naszego, Jezusa Chrystusa”. Grecka składnia pozwala czytać to jako dwa tytuły jednej osoby i tak odczytuje ten werset wielu komentatorów, także serwis w artykule Kim jest Jeszua i czy jest Bogiem. Paweł mówi to samo w innym liście: „Bóg objawiony został w ciele” (1 Tm 3,16). Jednocześnie w Tt 1,4 ten sam autor odróżnia Boga Ojca od Pana Jezusa Chrystusa.

Dla ucznia: motywy i pytania

• Nauka i życie — przymiotnik zdrowy i przeciwieństwo między tym, co ktoś mówi, a tym, co robi (Tt 1,16).
• Dom jako miejsce świadectwa — wskazania dla kolejnych grup domowników w rozdziale 2.
• Kontrast kiedyś — teraz — dawne życie w pożądliwościach i zawiści oraz nowe życie po objawieniu się dobroci Boga (Tt 3,3-4).
• Dwa objawienia — łaska już się objawiła (Tt 2,11), chwała Mesjasza dopiero się objawi (Tt 2,13).
• Cytat z pogańskiego poety — Paweł używa słów Kreteńczyka, żeby mówić do Kreteńczyków (Tt 1,12).

Dlaczego Paweł zostawił Tytusa na Krecie?

Żeby dokończył to, co zostało do zrobienia, i ustanowił starszych w każdym mieście (Tt 1,5). Zbory istniały, ale nie miały jeszcze sprawdzonych przywódców, a zwodziciele wykorzystywali tę lukę (Tt 1,10-11).

Jakie cechy musi mieć starszy?

Lista w Tt 1,6-9 dotyczy prawie wyłącznie charakteru: wierność jednej żonie, wychowane dzieci, brak skłonności do gniewu, wina i przemocy, gościnność, opanowanie. Jedyna umiejętność to trzymanie się wiernego słowa i zdolność przekonywania tych, którzy się sprzeciwiają (Tt 1,9). Podobną listę zawiera 1 Tm 3,2-7.

Czy List do Tytusa uczy zbawienia z uczynków?

Nie. Tt 3,5 mówi wprost, że Bóg zbawił „nie z uczynków sprawiedliwości, które my spełniliśmy, ale według swego miłosierdzia”. Dobre uczynki są w liście skutkiem zbawienia i jego celem: Mesjasz oczyszcza lud „gorliwy w spełnianiu dobrych uczynków” (Tt 2,14).

Co zrobić z człowiekiem, który rozbija zbór?

Paweł każe go upomnieć dwa razy, a jeśli to nie pomoże, unikać go (Tt 3,10-11). Greckie hairetikos oznacza tu kogoś, kto tworzy stronnictwa i dzieli wspólnotę, a nie po prostu osobę o innych poglądach.

Czytaj dalej

• Tekst grecki z przekładem: List do Tytusa 1 w interlinearnej
• Porównanie przekładów Tytusa 1
• 1 List do Tymoteusza — podobna lista wymagań wobec przywódców
• 2 List do Tymoteusza — z ostatnią wzmianką o Tytusie
• List do Filemona
• Tymoteusz — drugi uczeń Pawła i adresat listów pasterskich
• Czy zbawia wiara bez uczynków? Paweł kontra Jakub