List do Filemona to najkrótszy list apostoła Pawła: jeden rozdział, 25 wersetów, napisany z więzienia do człowieka, w którego domu zbierał się zbór. W jednym zdaniu: Paweł odsyła do Filemona jego sługę Onezyma, który przy apostole uwierzył, i prosi, by pan przyjął go „jako brata umiłowanego”, a ewentualną szkodę zapisał na rachunek samego Pawła.
Streszczenie w 5 zdaniach
- Paweł, więzień, razem z Tymoteuszem pozdrawia Filemona, Apfię, Archipa i zbór, który spotyka się w domu Filemona.
- Dziękuje Bogu za miłość i wiarę adresata, dzięki którym „serca świętych zostały pokrzepione” (Flm 1,7).
- Choć mógłby wydać polecenie, prosi „ze względu na miłość” za Onezymem, sługą Filemona, który w więzieniu stał się jego duchowym synem.
- Odsyła Onezyma i prosi, by Filemon przyjął go już nie jako sługę, lecz jako brata, a wszelką szkodę policzył Pawłowi, który podpisuje to własnoręcznie słowami „ja zapłacę”.
- Na koniec wyraża pewność, że Filemon zrobi więcej, niż się go prosi, zapowiada swój przyjazd i przekazuje pozdrowienia od Epafrasa, Marka, Arystarcha, Demasa i Łukasza.
Streszczenie szczegółowe — rozdział po rozdziale
Księga ma jeden rozdział, więc idziemy po kolejnych krokach prośby. Zobacz też streszczeniu rozdziału 1 Listu do Filemona.
W. 1–3, nagłówek. Paweł nie przedstawia się jako apostoł, tylko jako „więzień Chrystusa Jezusa”. Obok Filemona wymienia Apfię, Archipa oraz zbór, dosłownie „do kościoła, który jest w twoim domu”. Sprawa prywatna, ale list usłyszy cały zbór.
W. 4–7, dziękczynienie. Apostoł dziękuje za wiarę Filemona i za miłość, która krzepi innych wierzących. Filemon pokrzepiał serca świętych; teraz ma pokrzepić serce Pawła (w. 20).
W. 8–12, prośba. Paweł podkreśla, że mógłby nakazać, lecz woli prosić jako starzec i więzień. Dopiero w wersecie 10 pada imię Onezyma, a przy nim gra słów: ten, który był „nieużyteczny”, teraz jest „bardzo użyteczny” dla obu. Paweł odsyła go i każe przyjąć go jak własne serce.
W. 13–16, dlaczego nie zatrzymał Onezyma. Apostoł chciał mieć go przy sobie jako pomocnika, ale nie zrobił niczego bez zgody Filemona, „aby twój dobry uczynek nie był jakby z przymusu, ale z własnej woli”. Rozłąkę tłumaczy ostrożnie: może Onezym odszedł na chwilę, by Filemon odzyskał go na zawsze jako brata.
W. 17–20, rachunek. Paweł prosi, by Filemon przyjął Onezyma tak, jak przyjąłby jego. Jeśli sługa wyrządził szkodę albo jest coś winien, dług przechodzi na apostoła. Paweł bierze pióro do ręki, zobowiązuje się zapłacić i delikatnie dodaje, że Filemon jest mu winien „samego siebie”.
W. 21–25, zakończenie. Apostoł pisze, że jest pewny posłuszeństwa Filemona, i prosi o przygotowanie gościny, bo liczy na uwolnienie dzięki modlitwom zboru.
Autor, adresaci i okoliczności
Nadawcą jest Paweł z Tarsu, współnadawcą Tymoteusz, ale prośba pisana jest w pierwszej osobie.
- Filemon — gospodarz domowego zboru, współpracownik Pawła. Imię jest greckie i wiąże się z czasownikiem phileo, kochać. Werset 19 sugeruje, że zawdzięczał Pawłowi swoje nawrócenie. List nie podaje miasta; Kolosy wskazuje dopiero porównanie z Listem do Kolosan.
- Onezym — sługa Filemona. Jego imię znaczy pożyteczny, stąd gra słów w wersecie 11 i jeszcze jedna w wersecie 20, gdzie Paweł pisze dosłownie „niech ja dzięki tobie doznam radości”, używając czasownika z tego samego rdzenia co imię. Według Kol 4,9 Onezym „pochodzi spośród was”, czyli z Kolosów.
- Apfia i Archip — wymienieni w wersecie 2. Że Apfia była żoną, a Archip synem Filemona, to tylko domysł komentatorów. Archipa Paweł upomina też w Kol 4,17.
- Pozdrawiający (w. 23–24) — Epafras, „współwięzień”, od którego Kolosanie poznali ewangelię (Kol 1,7); Marek, Arystarch, Demas i Łukasz. Ta sama grupa pozdrawia Kolosan (Kol 4,10-14), a list do nich zanosi Tychik razem z Onezymem (Kol 4,7-9).
Przygody kota Filemona to polska dobranocka, bez związku z tym listem.
Autor i czas powstania
Autorstwa Pawła nie kwestionują nawet badacze, którzy odrzucają pawłowe autorstwo innych listów. Spór dotyczy miejsca uwięzienia. Sam list mówi tylko o więzach (w. 1, 10, 13) i o nadziei na rychłe uwolnienie (w. 22).
- Rzym, ok. 60–62 r. — pogląd tradycyjny. Dz 28,30 opisuje dwa lata aresztu domowego „w wynajętym mieszkaniu”. Końcowa notka w UBG („z Rzymu przez Onezyma”) to późniejszy dopisek kopistów.
- Efez, ok. 54–55 r. — hipoteza: z Efezu do Kolosów było kilka dni drogi, co lepiej tłumaczy drogę Onezyma i zapowiedź szybkiej wizyty. Dzieje Apostolskie nie wspominają jednak więzienia w Efezie.
- Cezarea, ok. 57–59 r. — możliwość rzadziej przyjmowana (Dz 23–26).
Filemona zalicza się do tak zwanych listów więziennych, obok Listu do Efezjan, Listu do Filipian i Listu do Kolosan. Z Kolosanami łączą go te same osoby i podróż Tychika, więc oba listy datuje się razem.
Struktura księgi
| Część | Wersety | Treść |
|---|---|---|
| Nagłówek | 1–3 | nadawcy, adresaci, zbór w domu, pozdrowienie |
| Dziękczynienie | 4–7 | wiara i miłość Filemona, pokrzepieni święci |
| Prośba | 8–16 | prośba zamiast rozkazu, Onezym jako syn i brat |
| Zobowiązanie | 17–22 | dług na rachunek Pawła, pewność posłuszeństwa, prośba o gościnę |
| Zakończenie | 23–25 | pozdrowienia współpracowników, błogosławieństwo |
Przesłanie i główne tematy
Pojednanie w konkretnej sprawie. List nie wykłada nauki o pojednaniu, tylko je przeprowadza między tym, kto poniósł stratę, a tym, kto ją spowodował.
Nowa tożsamość. Onezym ma wrócić jako brat „i w ciele, i w Panu” (w. 16), czyli także w codzienności domu. To praktyczna wersja Ga 3,28, że w Chrystusie „nie ma niewolnika ani wolnego”.
Dobrowolność. Paweł ma autorytet, ale z niego rezygnuje, bo wymuszony uczynek straciłby wartość (w. 14).
Sprawiedliwość i zadośćuczynienie. Łaska nie kasuje szkody: ktoś musi ją pokryć, a Paweł bierze to na siebie (w. 18-19).
Niewolnictwo. Paweł nie żąda wprost wyzwolenia Onezyma (zob. co Biblia mówi o niewolnictwie). Słowa „uczynisz nawet więcej, niż mówię” (w. 21) wielu czyta jako aluzję do wolności, ale tekst tego nie przesądza.
Najważniejsze wersety
Prośba zamiast rozkazu — ton całego listu:
Dlatego, chociaż mogę śmiało w Chrystusie nakazać ci, co należy czynić; To jednak ze względu na miłość raczej proszę, będąc tym, kim jestem – Pawłem, starcem, a teraz i więźniem Jezusa Chrystusa;
Flm 1,8-9 (UBG)
Syn zrodzony w więzieniu i gra słów, która streszcza przemianę:
Proszę cię za moim synem, Onezymem, którego zrodziłem w moich więzach; Który niegdyś był dla ciebie nieużyteczny, ale teraz dla ciebie i dla mnie jest bardzo użyteczny.
Flm 1,10-11 (UBG)
Serce listu: sługa wraca jako brat (zob. studium wersetu Flm 1,16).
Może bowiem dlatego oddalił się na chwilę od ciebie, abyś go odzyskał na zawsze; Już nie jako sługę, lecz więcej niż sługę, jako brata umiłowanego, zwłaszcza dla mnie, a tym bardziej dla ciebie, i w ciele, i w Panu.
Flm 1,15-16 (UBG)
Dług przechodzi na pośrednika:
Jeżeli więc masz mnie za przyjaciela, przyjmij go jak mnie. A jeśli wyrządził ci jakąś szkodę albo jest ci coś winien, policz to na mój rachunek. Ja, Paweł, napisałem własnoręcznie, ja zapłacę, by nie mówić już o tym, że jesteś mi winien samego siebie.
Flm 1,17-19 (UBG)
Perspektywa hebrajskiego kontekstu Pisma
Paweł był z wykształcenia faryzeuszem (Flp 3,5) i w tym liście myśli kategoriami Tory. Prawo Mojżeszowe nie znosiło służby za długi, ale stawiało jej granice, których nie znało prawo rzymskie. Hebrajski sługa odchodził wolny w siódmym roku (Wj 21,2), i to nie z pustymi rękami, bo Izrael miał pamiętać, że sam był niewolnikiem w Egipcie, a Jahwe (PAN) go wykupił (Pwt 15,12-15). Wobec zubożałego brata obowiązywało: „Nie będziesz srogo panował nad nimi” (Kpł 25,43), a w szabat miał odpocząć także sługa, „aby odpoczął twój sługa i twoja służąca – jak i ty” (Pwt 5,14; zob. sabat).
Najciekawsze jest zestawienie z Pwt 23,15: „Nie wydasz panu sługi, który uciekł do ciebie od swego pana”. Czy Paweł, odsyłając Onezyma, łamie ten przepis? Tora zakazuje oddania zbiega na łaskę pana. Paweł go nie wydaje: Onezym wraca z Tychikiem i z listem, który zmienia warunki powrotu, i ma być przyjęty jak sam apostoł. Czy wracał z własnej woli, tekst nie mówi.
Z Tory pochodzi też zasada zadośćuczynienia: kradzież i szkodę oddaje się z nawiązką (Wj 22,1). Paweł jej nie podważa, lecz przejmuje dług: łaska i Prawo idą tu razem.
Mesjasz w Liście do Filemona
List nie zawiera proroctw ani cytatów z Tanachu, więc zapowiedzi mesjańskich w ścisłym sensie w nim nie ma. Jest za to obraz, który od wieków odnosi się do dzieła Jeszui (Jezusa). Paweł staje między pokrzywdzonym panem a winnym sługą i mówi: „policz to na mój rachunek”. Tym samym księgowym językiem Paweł opisuje pojednanie w Mesjaszu, „nie poczytując ludziom ich grzechów” (2 Kor 5,19). Izajasz zapowiadał Sługę, o którym czytamy: „a Pan włożył na niego nieprawość nas wszystkich” (Iz 53,6).
Analogia ma granice. Paweł nie jest zbawicielem Onezyma, a Pismo zna jednego pośrednika: „jeden też pośrednik między Bogiem a ludźmi” (1 Tm 2,5; zob. jeden pośrednik). Marcin Luter w przedmowie do listu (1522) napisał, że wszyscy jesteśmy Onezymami Chrystusa. To obraz, a nie proroctwo.
Dla ucznia: motywy i pytania
- Gra słów na imieniu Onezyma: nieużyteczny i użyteczny (w. 11), echo imienia w wersecie 20.
- Motyw rachunku i długu (w. 18-19) — język handlowy użyty do opisu przebaczenia.
- Serce jako słowo klucz: serca świętych (w. 7), Onezym jak serce Pawła (w. 12), pokrzep moje serce (w. 20).
- Opatrzność opisana ostrożnie: może w wersecie 15.
Czy Onezym był zbiegłym niewolnikiem?
Tak czyta się list tradycyjnie, ale tekst nie używa słowa uciekł. Mówi, że Onezym „oddalił się na chwilę” (w. 15), a szkodę podaje w trybie warunkowym: „jeśli wyrządził ci jakąś szkodę” (w. 18). Część badaczy sądzi, że Onezym sam szukał Pawła jako orędownika u pana. Obie wersje mieszczą się w tekście.
Dlaczego Paweł nie nakazał wyzwolenia?
Bo chciał, żeby dobro było dobrowolne (w. 14). Zmienia jednak relację od środka (w. 16), a w Kol 4,1 pisze: „Panowie, obchodźcie się ze sługami sprawiedliwie i słusznie”, a w 1 Kor 7,21 zachęca sługę, by skorzystał z możliwości uwolnienia.
Co było dalej z Onezymem?
Pismo tego nie mówi. Ignacy Antiocheński około 110 r. wspomina Onezyma, biskupa Efezu, ale czy to ten sam człowiek, nie wiadomo.
Dlaczego tak krótki, prywatny list znalazł się w Biblii?
Szczegółów tego procesu nie znamy, ale list był w najstarszych znanych zbiorach listów Pawła, u Marcjona w połowie II wieku i w Kanonie Muratoriego. Jego wartość jest jasna: pokazuje Ewangelię zastosowaną do sporu dwóch konkretnych ludzi.
