Καταλλαγή pojawia się w Nowym Testamencie cztery razy, a czasownik z tego samego rdzenia — katallasso — sześć. Rdzeń wskazuje na wymianę: allasso znaczy zmieniać, zamieniać jedno na drugie, i używano go między innymi o wymianie pieniędzy. Przedrostek kata- wzmacnia, dodając odcień doprowadzenia rzeczy do końca. Do tej samej rodziny należy jeszcze czasownik z podwójnym przedrostkiem, apokatallasso, którego Nowy Testament używa trzy razy i zawsze w zdaniach o zasięgu kosmicznym.
Katallage nie opisuje więc złagodzenia nastroju, lecz zamianę jednego stanu na przeciwny: relacja wrogości zostaje wymieniona na relację pokoju. To pojęcie z dziedziny stosunków, nie uczuć — bliżej mu do zerwanego i odnowionego układu niż do przeprosin.
Kto kogo jedna
A nie tylko to, ale też chlubimy się Bogiem przez naszego Pana Jezusa Chrystusa, przez którego teraz otrzymaliśmy pojednanie.
Rz 5,11
Pojednanie jest tu czymś, co się otrzymuje. Werset wcześniejszy nazywa stan wyjściowy po imieniu.
Jeśli bowiem, będąc nieprzyjaciółmi, zostaliśmy pojednani z Bogiem przez śmierć jego Syna, tym bardziej, będąc pojednani, będziemy ocaleni przez jego życie.
Rz 5,10
Nie ma tu grzeczności: byliśmy nieprzyjaciółmi. Wymiana polega na tym, że ta pozycja zostaje zastąpiona inną, i że robi to strona, która nie zawiniła.
Służba pojednania — zadanie, nie tylko stan
A wszystko to jest z Boga, który nas pojednał ze sobą przez Jezusa Chrystusa i dał nam służbę pojednania.
2 Kor 5,18
Paweł mówi o diakonii katallage — o służbie, którą ktoś wykonuje. Zdanie następne nazywa ją słowem powierzonym ludziom.
Bóg bowiem był w Chrystusie, jednając świat z samym sobą, nie poczytując ludziom ich grzechów, i nam powierzył to słowo pojednania.
2 Kor 5,19
To ważny rys tego pojęcia. Pojednanie nie jest wyłącznie przeżyciem wewnętrznym, lecz treścią przekazywaną dalej. Ktoś je głosi, ktoś inny je słyszy — jak ogłoszenie warunków układu.
Zwróćmy uwagę na to, czego w tym zdaniu nie ma. Nie ma pośrednictwa urzędu ani warunku, który człowiek miałby najpierw spełnić. Jest słowo powierzone ludziom i polecenie, żeby je przekazywali. Dla wspólnoty czytającej Pismo bez nadbudowy tradycji jest to rys istotny: służba pojednania jest zadaniem zboru, nie przywilejem stanu.
Skala większa niż jednostka
Jeśli bowiem odrzucenie ich stało się pojednaniem dla świata, czym będzie przyjęcie ich, jeśli nie powstaniem z martwych do życia?
Rz 11,15
Tu katallage odnosi się nie do pojedynczego człowieka, lecz do całego świata i do losów Izraela. Paweł mówi o odrzuceniu i przyjęciu jako o dwóch ruchach w jednej historii, a pojednanie jest w tym zdaniu wydarzeniem o zasięgu powszechnym. Pokrewny, wzmocniony czasownik pada u Kolosan w zdaniu o tym samym rozmachu.
I żeby przez niego pojednał wszystko ze sobą, czyniąc pokój przez krew jego krzyża; przez niego, mówię, to, co jest na ziemi, jak i to, co jest w niebie.
Kol 1,20
Co gubi polski przekład
Polskie pojednanie jest słowem miękkim i relacyjnym; brzmi jak zgoda po kłótni. Greckie katallage brzmi jak operacja wymiany — coś zostaje oddane, coś przyjęte w zamian. Ginie przez to dokładność obrazu: nie chodzi o to, że wrogość osłabła, lecz o to, że została zastąpiona.
Druga strata to niewidoczność rodziny wyrazów. Rzeczownik, czasownik prosty i czasownik wzmocniony przedrostkiem to po polsku wciąż jedno pojednanie, więc czytelnik nie widzi stopniowania, które greka wprowadza. Trzecia strata dotyczy strony czynnej: w polskich zdaniach łatwo pomyśleć, że to człowiek jedna się z Bogiem, podczas gdy w tekście podmiotem konsekwentnie jest Bóg, a ludzie są tymi, którzy pojednanie otrzymują i głoszą.
Czego samo słowo nie rozstrzyga
Rzeczownik nie mówi, co dokładnie zmieniło się po stronie Boga, a co po stronie człowieka — a to jest właśnie pytanie sporne. Jedni czytają katallage jako zmianę wyłącznie w położeniu człowieka, inni widzą w niej także usunięcie przeszkody po stronie Bożej. Obraz wymiany daje się pogodzić z obiema propozycjami.
Podobnie zdanie z Kolosan o pojednaniu wszystkiego nie rozstrzyga samo w sobie sporu o zakres zbawienia. Mówi o rozmachu dzieła, nie o liczbie zbawionych. Zakres słowa jest tu argumentem w dyskusji, nie jej zakończeniem.
