Marek Ewangelista to Jan, „którego nazywano Markiem” (Dz 12,12) — Żyd z Jerozolimy, syn Marii, w której domu zbierali się wierzący, krewny Barnaby i współpracownik najpierw Pawła, potem Piotra. Tradycja od początku II wieku uważa go za autora Ewangelii Marka, spisanej według niej z nauczania Piotra. Nowy Testament wymienia go z imienia dziesięć razy, od nocy uwolnienia Piotra z więzienia aż po ostatni list Pawła; w tradycji kościelnej nazywany jest świętym Markiem.
W skrócie
- Imiona: hebrajskie Jan (Jochanan, czyli Jahwe (PAN) jest łaskawy — zob. znaczenie imienia Jan) i łacińskie Marek (Marcus); Dzieje nazywają go Janem (Dz 13,5.13), Janem Markiem (Dz 12,12.25; 15,37) albo Markiem (Dz 15,39).
- Rodzina: syn Marii z Jerozolimy (Dz 12,12); krewny Barnaby, w UBG jego „siostrzeniec” (Kol 4,10). O ojcu tekst milczy.
- Pochodzenie: Żyd, jeden z tych, „którzy są z obrzezania” (Kol 4,11).
- Okres: połowa I wieku; pierwsza wzmianka wiąże się z prześladowaniem za Heroda Agryppy I, który zmarł w 44 roku (Dz 12).
- Najważniejsze wydarzenia: dom matki w Jerozolimie (Dz 12,12), podróż z Barnabą i Saulem na Cypr (Dz 13,4-5), odejście w Perge (Dz 13,13), spór Pawła z Barnabą o niego (Dz 15,36-41), obecność przy uwięzionym Pawle (Kol 4,10; Flm 1,24), wezwanie w 2 Tm 4,11, pobyt przy Piotrze (1 P 5,13).
- Ewangelia: autor się nie podpisuje; autorstwo Marka to wczesna tradycja przekazana przez Papiasza i Euzebiusza.
- Gdzie występuje: Dzieje Apostolskie, Kol 4,10, Flm 1,24, 2 Tm 4,11 i 1 P 5,13.
Jan, którego nazywano Markiem (Dz 12,12; Kol 4,10)
Podwójne imię było w I wieku czymś zwyczajnym wśród Żydów, którzy żyli w świecie greckim i rzymskim: Szaweł używał też imienia Paweł, Józef był znany jako Barnaba (Dz 4,36), a Jezus „zwany Justusem” towarzyszył Pawłowi razem z Markiem (Kol 4,11). Marek to łacińskie Marcus, jedno z najczęstszych imion rzymskich. Łukasz używa obu imion, raz jednego, raz drugiego, a w listach jest już tylko Marek.
O rodzinie wiemy niewiele. Matką była Maria, która miała w Jerozolimie dom z bramą i służącą. Krewnym był Barnaba, lewita rodem z Cypru (Dz 4,36). UBG nazywa Marka jego siostrzeńcem; greckie słowo anepsios oznacza zwykle kuzyna, więc dokładny stopień pokrewieństwa jest niepewny. Zawodu Marka tekst nie podaje. Nie mówi też, że był lewitą jak Barnaba — to tylko domysł niektórych późniejszych autorów.
Nie jest też powiedziane wprost, że Jan Marek z Dziejów i Marek z listów to ta sama osoba. Łączy ich jednak Barnaba: Dzieje opisują, że Barnaba zabrał Marka na Cypr (Dz 15,39), a List do Kolosan przedstawia Marka jako krewnego Barnaby (Kol 4,10). Dlatego utożsamienie przyjmuje większość komentatorów i cała starożytna tradycja.
Dom matki w Jerozolimie i noc uwolnienia Piotra (Dz 12,1-17)
Marek pojawia się po raz pierwszy w dramatycznej chwili. Herod Agryppa I zabił mieczem Jakuba, brata Jana, i uwięził Piotra w dni Przaśników, zamierzając po Passze wydać go ludowi (Dz 12,1-4). W nocy anioł wyprowadza Piotra z więzienia, a ten idzie prosto „do domu Marii, matki Jana, którego nazywano Markiem, gdzie wielu zebrało się na modlitwie” (Dz 12,12).
Scena przy bramie jest jedną z najbardziej ludzkich w Dziejach. Do bramy wychodzi służąca Rode; poznaje głos Piotra i z radości, zamiast otworzyć, biegnie oznajmić to zebranym, zostawiając go za zamkniętą bramą. Słyszy: „Oszalałaś!”, a potem: „To jego anioł” (Dz 12,15). Piotr dalej puka, w końcu wchodzi, każe przekazać wiadomość Jakubowi i braciom i odchodzi w inne miejsce (Dz 12,16-17).
Z tej sceny wynika, że dom Marii, matki Marka, był znanym miejscem spotkań wierzących i że Piotr wiedział, gdzie szukać braci w środku nocy. Marek obracał się więc wśród ludzi, którzy znali Jeszuę (Jezusa) osobiście. Nie wiadomo, czy był tej nocy w domu. Część komentatorów przypuszcza, że w tym samym domu znajdowała się sala, w której uczniowie zbierali się po wniebowstąpieniu (Dz 1,13), ale tekst tego nie łączy; o miejscu Wieczernika według tradycji pisze wpis Wieczernik na Syjonie.
Młodzieniec, który uciekł nago? (Mk 14,51-52)
Tylko Ewangelia Marka opowiada krótką scenę z nocy pojmania Jeszui w Getsemani. Uczniowie uciekli, a za Jeszuą szedł „pewien młody człowiek mający płótno narzucone na gołe ciało”. Gdy go pochwycono, „zostawił płótno i nago uciekł od nich” (Mk 14,51-52). Postać nie ma imienia i nie odgrywa żadnej dalszej roli.
Od dawna przypuszcza się, że to sam autor Ewangelii zostawił w niej swój ślad. To hipoteza, której nie da się sprawdzić. Przemawia za nią to, że szczegół jest zbędny dla opowieści i nie ma go u innych ewangelistów. Przeciw — to, że tekst w żaden sposób nie wskazuje na Marka, a scenę równie dobrze można czytać jako obraz powszechnej ucieczki: nawet ten, kto próbował iść za Jeszuą, uciekł.
Z Barnabą i Saulem do Antiochii i na Cypr (Dz 12,25–13,12)
Barnaba i Saul przywieźli do Jerozolimy pomoc od uczniów z Antiochii dla braci w Judei (Dz 11,29-30). Gdy wracali, wzięli ze sobą „Jana, którego nazywano Markiem” (Dz 12,25). W Antiochii Duch Święty polecił oddzielić Barnabę i Saula do dzieła, do którego ich powołał; po poście i modlitwie zbór nałożył na nich ręce i wysłał ich w drogę (Dz 13,2-3).
Na Cyprze, w Salaminie, głosili słowo w synagogach. Łukasz dodaje: „Mieli też ze sobą Jana do pomocy” (Dz 13,5). Greckie słowo hyperetes oznacza pomocnika, sługę wykonującego zlecone zadania; to samo słowo pojawia się w Łk 1,2, gdzie naoczni świadkowie są nazwani „sługami słowa”. Nie wiadomo, na czym dokładnie polegała pomoc Marka — tekst nie mówi, czy chrzcił, nauczał, czy zajmował się sprawami podróży. Szlak przez wyspę prowadził do Pafos, gdzie uwierzył prokonsul Sergiusz Paweł (Dz 13,6-12; zob. Salamina na Cyprze).
Odejście w Perge (Dz 13,13)
Z Pafos misjonarze przeprawili się do Azji Mniejszej. „A Paweł i jego towarzysze opuścili Pafos i przybyli do Perge w Pamfilii. Jan zaś odłączył się od nich i wrócił do Jerozolimy” (Dz 13,13). Łukasz nie podaje przyczyny. Proponowano wiele: trud dalszej drogi w głąb lądu, tęsknotę za domem, chorobę, niechęć do coraz śmielszej misji wśród pogan, a także zmianę przywództwa — od tego miejsca Łukasz zwykle wymienia Pawła przed Barnabą i pisze: „Paweł i jego towarzysze”. Każde z tych wyjaśnień jest domysłem.
Wiemy tylko, jak ocenił to Paweł. Gdy później była mowa o ponownym zabraniu Marka, uznał, że to ten, „który odszedł od nich w Pamfilii i nie uczestniczył z nimi w tej pracy” (Dz 15,38). Grecki czasownik oznacza odstąpienie, nie po prostu wyjazd. O Perge pisze wpis Perge — brama i kolumnada.
Spór Pawła z Barnabą o Marka (Dz 15,36-41)
Po zgromadzeniu apostołów i starszych w Jerozolimie (Dz 15,6) Paweł proponuje Barnabie odwiedzić zbory z pierwszej podróży. Barnaba chce znowu zabrać „Jana, zwanego Markiem”; Paweł się nie zgadza (Dz 15,37-38).
I doszło między nimi do ostrej kłótni, tak że się rozdzielili: Barnaba wziął ze sobą Marka i popłynął na Cypr; Paweł zaś wybrał sobie Sylasa i wyruszył, polecony przez braci łasce Boga.
Dz 15,39-40 (UBG)
Łukasz nie rozstrzyga, kto miał rację, i nie ukrywa ostrości sporu — używa słowa, od którego pochodzi nasz paroksyzm. Obaj idą jednak dalej z misją: Paweł z Sylasem przez Syrię i Cylicję (Dz 15,41), Barnaba z Markiem na Cypr, rodzinną wyspę Barnaby. Na tym kończy się obecność Barnaby i Marka w Dziejach Apostolskich. Upór Barnaby dał Markowi drugą szansę, a z perspektywy późniejszych listów widać, że ją wykorzystał.
Znowu przy Pawle (Kol 4,10; Flm 1,24; 2 Tm 4,11)
Kilka lat później Marek jest przy Pawle w więzieniu. List do Kolosan przekazuje pozdrowienia od niego i dodaje polecenie: „Przyjmijcie go, jeśli do was przybędzie” (Kol 4,10). Paweł wymienia go wśród trzech Żydów, którzy są jego „jedynymi współpracownikami dla królestwa Bożego” i stali się dla niego „pociechą” (Kol 4,11). Krótszy List do Filemona stawia go w jednym rzędzie z Arystarchem, Demasem i Łukaszem jako „moi współpracownicy” (Flm 1,24). Gdzie Paweł był wtedy uwięziony, jest sporne; tradycyjnie wskazuje się Rzym.
Najmocniejsze słowa padają w ostatnim liście Pawła, pisanym z perspektywy bliskiej śmierci. Paweł jest prawie sam: Demas go opuścił, inni wyjechali, „Tylko Łukasz jest ze mną”.
Tylko Łukasz jest ze mną. Weź Marka i przyprowadź ze sobą, bo jest mi bardzo przydatny do służby.
2 Tm 4,11 (UBG)
Człowiek, którego Paweł kiedyś nie chciał zabrać, jest teraz tym, o kogo prosi. Greckie słowo przetłumaczone jako przydatny (euchrestos) Paweł stosuje też do Onezyma, który „niegdyś był dla ciebie nieużyteczny, ale teraz dla ciebie i dla mnie jest bardzo użyteczny” (Flm 1,11). Tekst nie opowiada, jak doszło do pojednania; pokazuje tylko jego skutek. Szerzej o tych listach: List do Kolosan, List do Filemona, 2 List do Tymoteusza.
„Marek, mój syn” — przy Piotrze (1 P 5,13)
Pierwszy List Piotra kończy się pozdrowieniami: „Pozdrawia was kościół w Babilonie, razem z wami wybrany, i Marek, mój syn” (1 P 5,13). Słowo „syn” oznacza tu najpewniej relację ucznia i nauczyciela, jak u Pawła, który nazywa Tymoteusza synem w wierze (1 Tm 1,2). Piotr znał rodzinę Marka co najmniej od nocy, w której zapukał do bramy jego matki.
Babilon wielu komentatorów rozumie jako zaszyfrowaną nazwę Rzymu, podobnie jak w Apokalipsie; tekst tego jednak nie dopowiada. Jeśli odczyt jest trafny, Marek przebywał w Rzymie razem z Piotrem — co zgadza się z tym, co o nim przekazała tradycja. Całą drogę Piotra przedstawia jego biografia: Piotr — od Szymona do Kefasa.
Czy Marek napisał Ewangelię? Świadectwo Papiasza
Druga Ewangelia nie ma podpisu. Autor nie przedstawia się w narracji, a żaden werset Nowego Testamentu nie mówi, że Marek napisał Ewangelię. Najstarsza wiadomość pochodzi od Papiasza, biskupa Hierapolis z początku II wieku. Jego słowa zachował Euzebiusz z Cezarei w Historii kościelnej (III,39,15). Według Papiasza Marek był tłumaczem Piotra i spisał dokładnie, choć nie po kolei, to, co zapamiętał z jego nauczania o słowach i czynach Pana. Sam Marek — dodaje Papiasz — nie słuchał Pana i nie towarzyszył Mu.
Sama Ewangelia mówi coś o swoich czytelnikach. Autor tłumaczy słowa aramejskie: „Talitha kumi! – co się tłumaczy: Dziewczynko, mówię ci, wstań!” (Mk 5,41), „Effatha, to znaczy: Otwórz się” (Mk 7,34). Objaśnia zwyczaje, które czytelnik żydowski znałby bez wyjaśnień, na przykład obmywanie rąk przed jedzeniem według „tradycji starszych” (Mk 7,3). Przelicza dwie drobne monety wdowy na rzymski quadrans, w UBG „kwartnik” (Mk 12,42), a dziedziniec namiestnika nazywa greckim zapożyczeniem z łaciny, praitorion (Mk 15,16). Takie szczegóły dobrze pasują do autora z Jerozolimy, który pisze dla wierzących spoza Judei, być może w Rzymie — choć same niczego nie dowodzą.
To wczesna tradycja, a nie podpis autora. Za jej wiarygodnością przemawia to, że przypisuje Ewangelię postaci drugoplanowej, która nie była apostołem i miała za sobą porażkę w Perge — nikt nie miał powodu wymyślać takiego autora. Rolę Piotra w Ewangelii widać w tym, że wiele scen opowiada z jego perspektywy, łącznie z jego zaparciem się (Mk 14,66-72). Datę powstania umieszcza się często w pobliżu 70 roku, a miejsce — tradycyjnie w Rzymie; obie kwestie są sporne. Treść i budowę księgi omawia wpis Ewangelia Marka, a problem jej ostatnich wersetów — wpis o zakończeniu Ewangelii Marka.
Aleksandria, Wenecja i lew — tradycje o Marku
Dalszych losów Marka Pismo nie opisuje. Euzebiusz podaje tradycję, według której Marek głosił Ewangelię w Egipcie i założył zbór w Aleksandrii; późniejsze opowieści dodają jego męczeństwo w tym mieście. Kościół koptyjski uważa go za swojego założyciela. To przekazy z czasów długo po Nowym Testamencie, których nie da się sprawdzić.
W IX wieku kupcy weneccy wywieźli z Aleksandrii szczątki uważane za ciało Marka; nad nimi wzniesiono bazylikę San Marco, a Wenecja obrała Marka za swojego patrona. Tożsamości tych szczątków nigdy nie potwierdzono — szczegóły i spory opisuje wpis o relikwiach Marka w Aleksandrii i Wenecji. Pismo nie poleca wierzącym ani szukać kości sług Bożych, ani oddawać im czci; Marek, jak wszyscy zmarli wierni, śpi i czeka na zmartwychwstanie.
Symbolem Marka w sztuce jest lew, często ze skrzydłami. Pochodzi on z późniejszego przyporządkowania czterech istot z wizji Ezechiela i Apokalipsy (Ez 1,10; Ap 4,7) czterem Ewangeliom; Pismo takiego przyporządkowania nie robi. Zwykle wiąże się lwa z początkiem Ewangelii Marka, gdzie rozbrzmiewa „Głos wołającego na pustyni” (Mk 1,3).
Czego nie wiemy
- Dlaczego odszedł w Perge. Dz 13,13 nie podaje przyczyny; wszystkie wyjaśnienia są domysłami.
- Czy był młodzieńcem z Getsemani. Mk 14,51-52 nie podaje imienia — to hipoteza.
- Czy wszystkie wzmianki dotyczą jednej osoby. Utożsamienie Jana Marka z Dziejów z Markiem z listów jest bardzo prawdopodobne, ale nie stwierdzone wprost.
- Kim był z zawodu i ile miał lat. Tekst tego nie mówi.
- Jak i gdzie umarł. Aleksandria i męczeństwo to tradycja; Nowy Testament milczy.
- Czy napisał Ewangelię. Tradycja jest wczesna i spójna, ale pozabiblijna; sama Ewangelia nie podaje autora.
