Babilon to starożytne miasto nad Eufratem w środkowej Mezopotamii, około 85 kilometrów na południe od dzisiejszego Bagdadu w Iraku. W Biblii jest miejscem wieży Babel, stolicą imperium Nabuchodonozora, które zburzyło Jerozolimę i uprowadziło Judejczyków na wygnanie, a w Apokalipsie — symbolem wrogiego Bogu porządku świata.
W skrócie
- Położenie: równina między Eufratem a Tygrysem, biblijna ziemia Szinear; ruiny leżą przy dzisiejszym mieście Al-Hilla w Iraku.
- Nazwa: hebr. Bawel (בָּבֶל, Strong H0894), ta sama forma w aramejskich częściach Ezdrasza i Daniela (H0895), gr. Babylōn (Βαβυλών, G0897).
- W Biblii: w tekście hebrajskim 262 razy, z czego 169 w Księdze Jeremiasza (dalej 2 Królewska, Ezechiel, Izajasz); forma aramejska 25 razy (Ezdrasz 9, Daniel 16); w Nowym Testamencie 12 razy (Mateusz 4, Dzieje 1, 1 Piotra 1, Apokalipsa 6).
- Najważniejsze wydarzenia: budowa wieży i pomieszanie języków, poselstwo do Ezechiasza, zdobycie Jerozolimy w 597 i 586 r. p.n.e., wygnanie, uczta Belszazara, upadek miasta w 539 r. p.n.e. i dekret Cyrusa.
- Okres: od pradziejów z Księgi Rodzaju przez szczyt potęgi w VI w. p.n.e. po obraz „wielkiego Babilonu” w Apokalipsie.
Nazwa i jej znaczenie
Hebrajskie Bawel oznacza zarówno Babel z Księgi Rodzaju, jak i historyczny Babilon; w oryginale to jedno słowo. Sami Babilończycy zapisywali nazwę jako Bab-ili, co rozumiano jako brama boga. Wielu badaczy uważa jednak, że to semicka reinterpretacja starszej nazwy o niepewnym pochodzeniu.
Księga Rodzaju tłumaczy nazwę inaczej, przez grę słów z czasownikiem balal, pomieszać:
Dlatego nazwano je Babel, bo tam Pan pomieszał język całej ziemi. I stamtąd Pan rozproszył ich po całej powierzchni ziemi.
Rdz 11,9 (UBG)
To wyjaśnienie teologiczne, a nie wykład językoznawczy: autor mówi, co ta nazwa znaczy dla Izraela. U Jeremiasza Babilon pojawia się też pod szyfrem Szeszak (Jr 25,26; Jr 51,41). Najczęściej objaśnia się go jako atbasz, czyli zamianę liter alfabetu od końca, choć nie wszyscy przyjmują to objaśnienie. Mieszkańców kraju Biblia nazywa Chaldejczykami; o tym, jak to słowo zmienia sens w Księdze Daniela, pisze artykuł o Chaldejczykach — ludzie czy klasie uczonych.
Gdzie leży Babilon?
Miasto stało na nizinie aluwialnej, gdzie Eufrat i Tygrys zbliżają się do siebie najbardziej. Brakowało tu kamienia, dlatego budowano z cegły suszonej i wypalanej, spajanej smołą — dokładnie tak, jak opisuje to Rdz 11,3. Sieć kanałów nawadniała pola i łączyła miasta regionu. Nad jednym z nich, Kebar, prorok Ezechiel miał swoje pierwsze widzenie (Ez 1,1). Z Jerozolimy do Babilonu nie szło się przez pustynię wprost na wschód, lecz łukiem przez Syrię i wzdłuż Eufratu. Ezdraszowi podróż w przeciwną stronę zajęła cztery miesiące (Ezd 7,9). Położenie miasta względem Judy, Asyrii i Persji pokazują mapy biblijne serwisu.
Babilon w historii biblijnej
Początki: Nimrod i wieża Babel
Babel pierwszy raz wymienia Księga Rodzaju wśród miast, od których zaczęło się królestwo Nimroda w ziemi Szinear (Rdz 10,10; zob. Nimrod, pierwszy mocarz ziemi). Zaraz potem następuje opowieść o ludziach, którzy chcieli zbudować „miasto i wieżę, której szczyt sięgałby do nieba” i uczynić sobie imię (Rdz 11,4). Tekst nie podaje wysokości wieży ani daty budowy. Co rzeczywiście mówi, rozważa artykuł czy wieża Babel istniała naprawdę, a przebieg rozdziału przedstawia streszczenie Rodzaju 11. Ten sam rozdział kończy się wyjściem rodu Teracha z Ur chaldejskiego (Rdz 11,31), więc Babilon i powołanie Abrahama sąsiadują w narracji.
Między Asyrią a Babilonem
W epoce królów Babilon długo był zależny od Asyrii. Po upadku Samarii król Asyrii osiedlił w jej miastach m.in. ludzi z Babilonu (2 Krl 17,24). Pod koniec VIII wieku p.n.e. babiloński król Merodak-Baladan wysłał listy i dar do chorego Ezechiasza, a król pokazał posłom swoje skarbce. Izajasz zapowiedział wtedy, że wszystko to „zostanie zabrane do Babilonu” (2 Krl 20,17). Historyczne tło tego poselstwa opisuje artykuł o Merodak-Baladanie, a zmianę mocarstw w VII wieku — tekst o prorokach między Asyrią a Babilonem.
Nabuchodonozor i upadek Jerozolimy
Po upadku Asyrii Babilon stał się stolicą imperium. Nabuchodonozor II panował od 605 do 562 r. p.n.e. Księga Daniela zaczyna się od jego wyprawy na Jerozolimę w czasach Joakima i od wywiezienia naczyń świątynnych do ziemi Szinear (Dn 1,1-2). W 597 r. p.n.e. uprowadził do Babilonu króla Jojakina (w UBG: Joachina) wraz z dworem (2 Krl 24,15). Po buncie Sedekiasza wojsko babilońskie zburzyło miasto i świątynię:
W piątym miesiącu, siódmego dnia tego miesiąca – był to dziewiętnasty rok Nabuchodonozora, króla Babilonu – do Jerozolimy przybył Nebuzaradan, dowódca gwardii, sługa króla Babilonu; I spalił dom Pana i dom króla; wszystkie domy Jerozolimy i wszystkie wielkie budowle spalił ogniem.
2 Krl 25,8-9 (UBG)
Te wydarzenia przedstawia streszczenie 2 Królewskiej 25, a postać władcy — biografia Nabuchodonozora. Losy Jojakina, ułaskawionego w Babilonie przez Ewil-Merodaka (2 Krl 25,27), opisuje hasło o wygnanym królu Jojakinie.
Wygnanie
Dla wygnańców Babilon był miejscem żałoby. Psalm 137 zaczyna się od sceny nad kanałami miasta:
Nad rzekami Babilonu, tam siedzieliśmy i płakaliśmy, wspominając Syjon.
Ps 137,1 (UBG)
Końcowe przekleństwo tego psalmu omawia osobny tekst: dlaczego Psalm 137 błogosławi roztrzaskanie dzieci. Jeremiasz pisał jednak do wygnańców, żeby budowali domy i sadzili ogrody, a o pokój dla miasta niewoli się modlili: „od jego pokoju zależy wasz pokój” (Jr 29,7). Ten list omawia artykuł List Jeremiasza do wygnańców. Na dworze Nabuchodonozora służył Daniel (zob. Daniel — wizje z Babilonu), a sam król chełpił się: „Czy to nie jest ten wielki Babilon, który ja, w sile swej potęgi, zbudowałem” (Dn 4,30). Co działo się z nim potem, opisuje artykuł o szaleństwie Nabuchodonozora. O wygnaniu jako stanie całej społeczności pisze hasło Gola.
Upadek Babilonu i powrót
W 539 r. p.n.e. miasto zajęły wojska perskiego króla Cyrusa. Księga Daniela łączy tę noc z ucztą Belszazara i napisem na ścianie; kończy relację zdaniem: „Tej samej nocy Belszazar, król Chaldejczyków, został zabity” (Dn 5,30). Rozdział omawia artykuł Mene, Tekel, Peres. Rok później Cyrus pozwolił Judejczykom wrócić i odbudować świątynię (Ezd 1,1-3). Izajasz nazywa go pomazańcem Jahwe (PAN) (Iz 45,1; zob. Cyrus nazwany pomazańcem), a Ezdrasz widzi w dekrecie spełnienie słowa Jeremiasza o siedemdziesięciu latach (Jr 25,11; Jr 29,10). Powrót prowadził Zorobabel. Nie wszyscy jednak wrócili: w Babilonii zostały duże społeczności Judejczyków.
Babilon w proroctwach
Prorocy mówią o Babilonie więcej niż o jakimkolwiek obcym mieście. Izajasz zapowiada, że Babilon, „ozdoba królestw”, stanie się jak Sodoma i Gomora (Iz 13,19), i podejmuje szyderczą pieśń nad jego królem (Iz 14,4). Jeremiasz poświęca mu dwa rozdziały (Jr 50–51), w tym najdłuższy w całej księdze. Na końcu polecił Serajaszowi, synowi Neriasza, który jechał z królem Sedekiaszem do Babilonu (Jr 51,59), odczytać tam wyrocznię i dopełnić ją znakiem:
A gdy dokończysz czytanie tej księgi, przywiążesz do niej kamień i wrzucisz ją w środek Eufratu; I powiesz: Tak utonie Babilon i już nie powstanie z tego nieszczęścia, które na niego sprowadzę, i osłabną. Dotąd słowa Jeremiasza.
Jr 51,63-64 (UBG)
O tej misji pisze hasło o Serajaszu jako proroczym wysłanniku. Wyrocznie nie opisują, jak ten upadek miał przebiegać w czasie. Cyrus zajął miasto bez niszczenia go, a Babilon wyludniał się stopniowo przez kolejne stulecia, aż stał się pustym rumowiskiem.
Babilon w Nowym Testamencie
Mateusz dzieli rodowód Jeszui (Jezusa) na trzy części, a jedną z granic wyznacza czas „uprowadzenia do Babilonu” (Mt 1,11-17). Szczepan w mowie przed Sanhedrynem cytuje Amosa, ale zapowiedź uprowadzenia „poza Damaszek” (Am 5,27) oddaje słowami „poza Babilon” (Dz 7,43); tę zmianę omawia tekst o Amosie w mowie Szczepana. Piotr przesyła pozdrowienia od kościoła „w Babilonie” (1 P 5,13).
W Apokalipsie Babilon staje się imieniem symbolicznym. Anioł ogłasza: „Upadł, upadł Babilon, wielkie miasto” (Ap 14,8), a na czole nierządnicy wypisane jest imię „wielki Babilon, matka nierządnic i obrzydliwości ziemi” (Ap 17,5). Rozdział 18 zawiera wezwanie skierowane do ludu Bożego:
I usłyszałem inny głos z nieba, który mówił: Wyjdźcie z niej, mój ludu, abyście nie byli uczestnikami jej grzechów i aby was nie dotknęły jej plagi.
Ap 18,4 (UBG)
Serwis czyta „Babilon Wielki” jako obraz systemu, który łączy władzę polityczną z religią i stawia ludzkie tradycje ponad Pismem. Uzasadnienie przedstawiają artykuły czym jest Babilon Wielki i Apokalipsa 18 — wyjdźcie z niej, ludu mój, a kontekst księgi — hasło Objawienie Jana.
Archeologia
Systematyczne wykopaliska prowadziła w latach 1899–1917 niemiecka ekspedycja Roberta Koldeweya. Odsłonięto mury, Drogę Procesyjną, pałace, teren świątyni Esagila i fundamenty zigguratu Etemenanki. Brama Isztar z ok. 575 r. p.n.e. została w części zrekonstruowana z oryginalnych cegieł w berlińskim Muzeum Pergamońskim. Odkopane miasto to w przeważającej mierze Babilon Nabuchodonozora: starsze warstwy leżą poniżej poziomu wód gruntowych. Tabliczki klinowe potwierdzają wiele szczegółów relacji biblijnej. Kronika babilońska opisuje zdobycie Jerozolimy w siódmym roku Nabuchodonozora, Kronika Nabonida — zajęcie Babilonu przez Cyrusa, a cylindry Nabonida wymieniają Belszazara jako jego najstarszego syna. Archiwum z Al-Jahudu pokazuje zwykłych Judejczyków w Babilonii, którzy dawali dzieciom imiona z imieniem Jahwe.
- Robert Koldewey i osiemnaście lat kopania Babilonu
- Brama Isztar i Babilon Nabuchodonozora
- Zigguraty Mezopotamii a wieża Babel
- Stela Wieży Babel i tabliczka Esagila — obiekt bez udokumentowanego pochodzenia obok solidnego źródła
- Kronika babilońska o zdobyciu Jerozolimy
- Belszassar, Nabonid i upadek Babilonu
- Kronika Nabonida o zdobyciu Babilonu
- Amel-Marduk i uwolnienie Jojakina
- Tabliczki z Al-Jahudu — Judejczycy w Babilonii
- Sennacheryb równa Babilon z ziemią (689 p.n.e.)
Czego nie wiemy
- Czy wieżą Babel był Etemenanki. Księga Rodzaju nie nazywa budowli, a data powstania babilońskiego zigguratu jest niepewna. Utożsamienie obu pozostaje hipotezą.
- Czy istniały wiszące ogrody. Inskrypcje Nabuchodonozora o nich milczą, a budowla, którą Koldewey uznał za ogrody, nie obroniła się jako identyfikacja (zob. spór o wiszące ogrody).
- Jak liczyć siedemdziesiąt lat. Proponuje się różne punkty początkowe i końcowe; spór streszcza artykuł o siedemdziesięciu latach Jeremiasza.
- Co babilońskie źródła mówią o szaleństwie króla. Nic wprost — o tym milczeniu pisze tekst o siedmiu czasach Nabuchodonozora.
- Gdzie pisał Piotr. „Babilon” z 1 P 5,13 bywa czytany jako zaszyfrowana nazwa Rzymu albo jako dosłowna Mezopotamia. Tekst tego nie rozstrzyga.
- Jak wyglądało miasto Hammurabiego. Babilon z XVIII wieku p.n.e. leży pod wodą gruntową i jest niemal nieznany z wykopalisk.
