W jednym stuleciu jeden prorok cieszy się z upadku Niniwy, a drugi pyta, jak Bóg może posługiwać się Chaldejczykami. To nie sprzeczność, tylko dwa punkty tej samej osi czasu. Asyria właśnie się kończy, Babilon dopiero rośnie, a Juda leży dokładnie pomiędzy nimi.
Kto i kiedy
Dwa z czterech nagłówków podają króla.
Słowo Pana, które doszło do Sofoniasza, syna Kusziego, syna Gedaliasza, syna Amariasza, syna Ezechiasza, za dni Jozjasza, syna Amona, króla Judy.
So 1,1
Słowa Jeremiasza, syna Chilkiasza, z rodu kapłanów, którzy byli w Anatot, w ziemi Beniamina; Do którego doszło słowo Pana za dni Jozjasza, syna Amona, króla Judy, w trzynastym roku jego panowania. Doszło także za dni Joakima, syna Jozjasza, króla Judy, aż do końca jedenastego roku Sedekiasza, syna Jozjasza, króla Judy, aż do uprowadzenia do niewoli mieszkańców Jerozolimy w piątym miesiącu;
Jr 1,1-3
Dwa pozostałe nie podają żadnej daty — i to też jest informacja.
Brzemię Niniwy. Księga widzenia Nahuma Elkoszyty.
Na 1,1
Brzemię, które widział prorok Habakuk.
Ha 1,1
Czas Nahuma i Habakuka odtwarzamy więc wyłącznie z treści ich ksiąg, nie z nagłówka. Nahum mówi o Niniwie jako o mieście, które ma upaść; Habakuk o Chaldejczykach jako o narodzie, który dopiero wzbudzany jest do działania. To ustawia obu w tym samym oknie: po szczycie potęgi asyryjskiej, przed rozstrzygnięciem o losie Judy.
Nagłówek Jeremiasza działa inaczej niż pozostałe trzy: podaje nie jeden moment, lecz cały zakres — od trzynastego roku Jozjasza, przez panowanie Joakima, aż po jedenasty rok Sedekiasza i uprowadzenie mieszkańców Jerozolimy. Jeremiasz jest jedynym z tej czwórki, o którym nagłówek mówi wprost, że mówił i przed katastrofą, i w chwili jej nadejścia.
Reforma Jozjasza i jej koniec
Sofoniasz i początek Jeremiasza przypadają na panowanie króla, którego Księgi Królewskie oceniają wyjątkowo wysoko.
Jozjasz miał osiem lat, kiedy zaczął królować, i królował trzydzieści jeden lat w Jerozolimie. Jego matka miała na imię Jedida i była córką Adajasza z Boskat. Czynił on to, co było słuszne w oczach Pana, i szedł wszystkimi drogami Dawida, swego ojca, a nie zbaczał ani na prawo, ani na lewo.
2 Krl 22,1-2
Ten sam król ginie w bitwie, w której nie musiał brać udziału.
Za jego dni faraon Necho, król Egiptu, wyruszył przeciwko królowi Asyrii nad rzekę Eufrat. Król Jozjasz wyruszył przeciwko niemu, a gdy ten go zobaczył, zabił go w Megiddo.
2 Krl 23,29
Kronikarz dodaje szczegół, który komplikuje ocenę sceny: ostrzeżenie przyszło ustami obcego władcy i nie zostało przyjęte.
Po tym wszystkim, gdy Jozjasz naprawił dom Boży, nadciągnął Necho, król Egiptu, aby walczyć przeciw Karkemisz nad rzeką Eufrat, a Jozjasz wyruszył mu naprzeciw. Ale on posłał do niego swoich posłańców ze słowami: Co ja mam z tobą, królu Judy? Nie przeciw tobie ciągnę dzisiaj, lecz przeciwko domowi, który ze mną walczy. I Bóg nakazał mi, abym się pospieszył. Przestań walczyć z Bogiem, który jest ze mną, aby cię nie zniszczył. Ale Jozjasz nie odwrócił się od niego, lecz zmienił swoje szaty, aby z nim walczyć, i nie posłuchał słów Necho, które pochodziły z ust Boga. Tak więc wyruszył, aby walczyć na równinie Megiddo.
2 Krn 35,20-22
Śmierć Jozjasza zamyka okno reformy. Od tego momentu Juda jest już tylko przedmiotem rozgrywki między Egiptem a Babilonem.
Radość i pytanie
Nahum opisuje koniec stolicy, która przez pokolenia była synonimem przemocy imperialnej.
Ten, kto cię ujrzy, oddali się od ciebie i powie: Zburzona jest Niniwa, któż będzie jej żałował? Gdzie mam szukać dla ciebie pocieszycieli?
Na 3,7
Habakuk patrzy w drugą stronę i to właśnie budzi jego sprzeciw.
Spójrzcie na narody, zobaczcie i zdumiejcie się bardzo, gdyż dokonuję dzieła za waszych dni, w które nie uwierzycie, gdy wam o nim opowiedzą. Oto bowiem wzbudzę Chaldejczyków, naród srogi i gwałtowny; przejdą przez szerokość ziemi, aby posiąść cudze miejsca zamieszkania.
Ha 1,5-6
Prorok nie kwestionuje wyroku na Judę. Kwestionuje narzędzie: pyta, jak sprawiedliwy Bóg może posłużyć się narodem jeszcze gorszym od karanego. Księga Habakuka jest zresztą zbudowana inaczej niż sąsiednie — nie jako zbiór wyroczni skierowanych do ludu, lecz jako wymiana zdań między prorokiem a Jahwe, w której prorok stawia zarzut, dostaje odpowiedź i stawia zarzut kolejny. Odpowiedź, którą w końcu otrzymuje, nie tłumaczy Chaldejczyków. Każe czekać i zapisać widzenie tak, by dało się je odczytać, gdy czas nadejdzie.
Te dwie księgi warto czytać obok siebie właśnie dlatego, że wypadają po przeciwnych stronach tego samego przełomu. Nahum ogląda koniec imperium, które uprowadziło północ. Habakuk patrzy na wschodzącą potęgę, która zrobi to samo z Judą. Kto zna tylko jedną z nich, wyniesie z VII wieku fałszywie prosty obraz.
Babilon jako narzędzie
Jeremiasz nazywa to wprost i używa przy tym określenia, które musiało brzmieć obrazoburczo.
Dlatego tak mówi Pan zastępów: Ponieważ nie usłuchaliście moich słów; Oto poślę po wszystkie rody północne i zbiorę je, mówi Pan, i Nabuchodonozora, króla Babilonu, swego sługę, i sprowadzę ich na tę ziemię, na jej mieszkańców i na te wszystkie okoliczne narody, a doszczętnie zniszczę ich i uczynię ich przedmiotem zdumienia i świstania, i wiecznym spustoszeniem.
Jr 25,8-9
Nabuchodonozor zostaje tu nazwany sługą Jahwe. Nie znaczy to, że jest sprawiedliwy — znaczy, że działa w granicach, których sam nie wyznaczył. Historyczny skutek Księgi Królewskie odnotowują sucho.
Za jego dni wyruszył Nabuchodonozor, król Babilonu, i Joakim stał się jego sługą przez trzy lata. Potem zbuntował się przeciwko niemu.
2 Krl 24,1
Czego nie wiemy
Nie wiemy, kiedy dokładnie działali Nahum i Habakuk — ich księgi nie podają króla, a rekonstrukcje opierają się na wnioskowaniu z treści, nie na danych tekstu. Nie wiemy, czy Sofoniasz mówił przed reformą Jozjasza, w jej trakcie, czy po niej; nagłówek podaje panowanie, które trwało kilkadziesiąt lat. Nie wiemy, czy słowa Necho w relacji Kronik są cytatem, czy streszczeniem, ani skąd kronikarz je znał. Nie wiemy wreszcie, jak ci prorocy rozumieli własne miejsce w czasie — teksty pokazują ich reakcje na wydarzenia, a nie ich wiedzę o tym, co przyjdzie potem.
Zobacz też: Jahwe · Księga Habakuka · Nabuchodonozor · Juda — znaczenie imienia · Nahum — znaczenie imienia · Habakuk — znaczenie imienia
