Jeremiasz wysłał do uprowadzonych do Babilonii list z instrukcją, która musiała brzmieć dla nich jak wyrok.
Budujcie domy i mieszkajcie w nich; zakładajcie ogrody i spożywajcie ich owoce;
Jr 29,5
Prorok nie zapowiada szybkiego powrotu. Każe się urządzić. Warto zapytać, w jakiej gospodarce mieli to zrobić — i akurat na to pytanie istnieje odpowiedź bardzo szczegółowa.
Papiery jednej rodziny
Zachował się zespół około tysiąca siedmiuset tabliczek należących do rodziny określanej od jednego z przodków jako Egibi. Byli to babilońscy przedsiębiorcy: pożyczali pieniądze, dzierżawili ziemię i domy, handlowali, prowadzili rozliczenia, występowali przed sądem. Dokumenty obejmują kilka pokoleń, od czasów Nabuchodonozora, przez panowanie Nabonida, aż po okres perski.
Treść jest zwyczajna do przesady i właśnie dlatego cenna. Kontrakt pożyczki z podaniem odsetek i terminu. Umowa dzierżawy pola. Kupno niewolnika. Spis świadków. Ugoda po sporze o spadek. Kontrakt małżeński z wyszczególnieniem wiana. Nic tu nie zostało napisane dla potomności — wszystko dla własnego użytku, żeby móc się potem powołać.
Co z tego widać
Widać społeczeństwo, w którym własność prywatna była chroniona, umowy zawierano na piśmie przy świadkach, a spory rozstrzygał sąd. Widać obrót ziemią i nieruchomościami dostępny nie tylko dworowi. Widać kredyt: pieniądz można było pożyczyć na procent i pod zastaw, a przedsiębiorczy człowiek mógł zbudować majątek w ciągu jednego pokolenia.
To jest dokładnie ten świat, o którym pisze Jeremiasz. Polecenie budowania domów i zakładania ogrodów nie było metaforą pocieszenia, lecz realną instrukcją gospodarczą: w Babilonii dało się kupić dom, dzierżawić grunt, prowadzić warsztat i przekazać dorobek dzieciom. Wygnanie oznaczało utratę ojczyzny i świątyni, ale niekoniecznie niewolnictwo w potocznym sensie tego słowa.
Ostrożność, bez której to nie działa
Trzeba powiedzieć wyraźnie: w archiwum Egibi nie chodzi o Judejczyków. To rodzina babilońska, a jej dokumenty dotyczą jej własnych interesów. Nie ma tu listy wygnańców, nie ma wzmianki o świątyni jerozolimskiej i nie ma niczego, co dałoby się bezpośrednio powiązać z tekstem Jeremiasza.
Materiałem mówiącym wprost o judzkich wygnańcach są inne zespoły — tabliczki z osady, której nazwa oznacza miasto Judy, oraz późniejsze archiwum z Nippur. Egibi jest tłem, i tylko takiej roli wolno mu przypisywać. Sugerowanie związku bezpośredniego byłoby nadużyciem, choć kusi, bo daty się zgadzają.
Drugie zastrzeżenie dotyczy pochodzenia zespołu. Tabliczki trafiły do zbiorów w XIX wieku, zanim ustaliły się dzisiejsze standardy dokumentowania miejsca znalezienia, więc wiedza o kontekście ich odkrycia jest ograniczona. Nie podważa to ich autentyczności — teksty są ze sobą powiązane osobami, datami i sprawami, a taki zespół trudno podrobić — ale warto o tym wiedzieć.
Dlaczego takie zespoły są cenniejsze niż pomniki
Inskrypcja królewska mówi, co władca chciał ogłosić. Kontrakt pożyczki mówi, ile naprawdę kosztował pieniądz i na jak długo ludzie się zapożyczali. Dokumenty prywatne nie mają celu propagandowego, bo powstały do użytku stron i nikt nie zakładał, że ktoś obcy będzie je czytał — dlatego dla odtworzenia realiów życia są materiałem lepszym niż kamienie z pałaców.
Z takiego zespołu wyczytuje się rzeczy, o których żadna kronika nie wspomina: jak wyglądał obieg srebra, kto komu ufał, jak dziedziczono majątek, jak długo trwał proces sądowy. To jest właśnie ten poziom, na którym da się sensownie zapytać, co znaczyło polecenie proroka, by wygnańcy zaczęli budować.
Czego to nie dowodzi
Archiwum Egibi nie potwierdza wygnania babilońskiego. Nie potwierdza autentyczności listu Jeremiasza ani niczego, co ten list zawiera. Pokazuje warunki, w jakich instrukcja proroka byłaby wykonalna — a to zupełnie inna kategoria twierdzenia.
Nie dowodzi też, że wygnańcom żyło się dobrze. Z dokumentów gospodarczych jednej zamożnej rodziny nie wynika nic o położeniu ludzi przesiedlonych, którzy zaczynali od zera, bez ziemi i bez powiązań. Psalm o siedzeniu nad rzekami Babilonu i płaczu opisuje tę samą epokę co kontrakty Egibich — i obydwa świadectwa mogą być prawdziwe naraz.
